KR:Математика: Эсептөө жана ченөө үчүн инструменттер - История изменений

Admine2 в 08:56, 22 октября 2018

2018-10-22T08:56:27Z

Msu05 в 14:03, 3 сентября 2018

2018-09-03T14:03:44Z

Admine2: /* Библиография */

2018-08-23T13:38:40Z

‎Библиография

Azim в 06:21, 19 августа 2018

2018-08-19T06:21:26Z

Azim: /* Библиография */

2018-08-07T12:54:02Z

‎Библиография

Azim: /* Пайдалуу шилтемелер */

2018-08-07T12:49:04Z

‎Пайдалуу шилтемелер

Azim: /* Ченөөнүн тарыхынан */

2018-08-07T12:47:48Z

‎Ченөөнүн тарыхынан

Admine2 в 09:21, 15 июля 2018

2018-07-15T09:21:33Z

Admine2 в 05:44, 5 июля 2018

2018-07-05T05:44:20Z

Msu05 в 15:32, 4 июня 2018

2018-06-04T15:32:09Z

@@ Строка 222: / Строка 222: @@
 <div class="large-10 small-10 large-centered small-centered columns rubric" style="margin-top:20px">Тестти өтүңүз</div>
 </div>
-<a href="/mediawiki/docs/Tests/Mathematic/Kyr/Инструменты для вычислений и измерений/res/index.html" class="test_hover" onclick="this.target='_blank'"> <div align="center" class="test_div_hover" style="width:300px; height:auto; float:non; text-indent:0"><span class="test_hover_state"></span> [[file:Corbis.jpg|class=testirovanie|Тестти өтүңүз|link=]]</div></a>
+<a href="/docs/Tests/Mathematic/Kyr/Инструменты для вычислений и измерений/res/index.html" class="test_hover" onclick="this.target='_blank'"> <div align="center" class="test_div_hover" style="width:300px; height:auto; float:non; text-indent:0"><span class="test_hover_state"></span> [[file:Corbis.jpg|class=testirovanie|Тестти өтүңүз|link=]]</div></a>
 </div>
 </div>
 {{lang|Математика: Инструменты для вычислений и измерений}}

@@ Строка 4: / Строка 4: @@
 ==Ченөөнүн тарыхынан==
-<div class="show-for-large-up">{{center|[[Файл:История_счета_и_измерений.jpg|500px]]}}</div>
+<div class="show-for-large-up">{{center|[[Файл:istoriya_scheta_izmeren.jpg|500px]]}}</div>
-<div class="hide-for-large-up">{{center|[[Файл:История_счета_и_измерений.jpg|500px]]}}</div>
+<div class="hide-for-large-up">{{center|[[Файл:istoriya_scheta_izmeren.jpg|500px]]}}</div>
 Байыркы адамдар  акырындап предметтердин санын санаганды  гана үйрөнбөстөн, аларды  ченегенди да үйрөнүшкөн. Байыркы адамдар өздөрү үчүн үңкүрлөрдү издешкенде, алар өздөрүнүн келечектеги үйлөрүнүн узундугун, туурасын жана бийиктигин бойлоруна ченеп  аныктоого мажбур болушкан. Мына бул ченөө. Эң жөнөкөй эмгек куралын даярдашып, баш калкалоо курушуп, тамак таап жеп мунун баардыгына аралыкты ченөө, андан кийин аянтты, көлөмдү, салмакты, убакытты ченөө керек болгон. Биздин ата-бабалар өздөрүнүн боюна колунун бутунун узундугуна гана таяна алышкан. Эгерде адам эсептөөдө колунун жана бутунун манжаларын пайдаланса, ал эми аралыкты ченегенде колун жана бутун пайдаланган.
@@ Строка 12: / Строка 12: @@
-<div class="show-for-large-up">{{center|[[Файл:Аспаптар_Эсептөө_үчүн_Ченөө_үчүн.gif]]}}</div>
+<div class="show-for-large-up">{{center|[[Файл:Aspaptar_chenoo.gif]]}}</div>
-<div class="hide-for-large-up">{{center|[[Файл:Аспаптар_Эсептөө_үчүн_Ченөө_үчүн.gif]]}}</div>
+<div class="hide-for-large-up">{{center|[[Файл:Aspaptar_chenoo.gif]]}}</div>
 <br clear=all />
@@ Строка 38: / Строка 38: @@
 ----
 </div>
-<div class="mw-collapsible mw-collapsed" id="mw-customcollapsible-TR">Бурчтарды ченөө үчүн мындан 4000 жыл мурун пайда болгон, бурчтун чоңдугун аныктоо үчүн ченөө системасын иштеп чыккан байыркы  Вавилондо колдонулган атайын аспап. Вавилондуктар тегеректи тең 360 бөлүккө бөлгөн. Мындай бөлүктүн бирөө бурчту ченөөнүн бирдиги катары кабыл алынган. Мындай ченөөчү бирдик бүгүн градус деп аталат. Транспортир бурчтун чоңдугун ченөө үчүн эң жөнөкөй жана кеңири тараган аспап болуп саналат. Бул аспап байыркы заманда пайда болгон, бирок анын азыркы аталышы французчадан келип чыккан “transporter”-“которуу (жылдыруу)”. Транспортирдин колдонуунун өзгөчөлүктөрүн карайбыз. Транспортирдеги шкала жарым айланага түшүрүлгөн, анда борбору сызыкча менен белгиленген. Транспортирдеги шкалалардын штрихтери жарым айлананы 180 бирдей бөлүктөргө бөлөт. Эгерде шооланы жарым айлананын борборунан бул штрихтер аркылуу өткөрсө анда ар бири жайылган бурчтун үлүшү [[Файл:1 180 .png]] барабар 180 бурчту пайда кылат. Мындай бурчтар градус деп аталат.  Градус [[Файл:Обозначение_градуса.png]] белгиси менен белгиленет. Транспортирдеги ар бир бөлүнгөн шкалалар [[Файл:1 градус.png]] ка барабар. Бөлүнгөн шкалалар [[Файл:1 градус.png]] тышкары транспортирде мындай шкалалар [[Файл:5_градус.png]] жана [[Файл:10__градус.png]] дагы колдонулат. Транспортир бурчтарды тургузуу үчүн да колдонулат. .
+<div class="mw-collapsible mw-collapsed" id="mw-customcollapsible-TR">Бурчтарды ченөө үчүн мындан 4000 жыл мурун пайда болгон, бурчтун чоңдугун аныктоо үчүн ченөө системасын иштеп чыккан байыркы  Вавилондо колдонулган атайын аспап. Вавилондуктар тегеректи тең 360 бөлүккө бөлгөн. Мындай бөлүктүн бирөө бурчту ченөөнүн бирдиги катары кабыл алынган. Мындай ченөөчү бирдик бүгүн градус деп аталат. Транспортир бурчтун чоңдугун ченөө үчүн эң жөнөкөй жана кеңири тараган аспап болуп саналат. Бул аспап байыркы заманда пайда болгон, бирок анын азыркы аталышы французчадан келип чыккан “transporter”-“которуу (жылдыруу)”. Транспортирдин колдонуунун өзгөчөлүктөрүн карайбыз. Транспортирдеги шкала жарым айланага түшүрүлгөн, анда борбору сызыкча менен белгиленген. Транспортирдеги шкалалардын штрихтери жарым айлананы 180 бирдей бөлүктөргө бөлөт. Эгерде шооланы жарым айлананын борборунан бул штрихтер аркылуу өткөрсө анда ар бири жайылган бурчтун үлүшү [[Файл:1 180 .png]] барабар 180 бурчту пайда кылат. Мындай бурчтар градус деп аталат.  Градус [[Файл:obozna_gradus.png]] белгиси менен белгиленет. Транспортирдеги ар бир бөлүнгөн шкалалар [[Файл:1_gradus.png]] ка барабар. Бөлүнгөн шкалалар [[Файл:1_gradus.png]] тышкары транспортирде мындай шкалалар [[Файл:5_gradus.png]] жана [[Файл:10_gradus.png]] дагы колдонулат. Транспортир бурчтарды тургузуу үчүн да колдонулат. .
 ----
 </div>

@@ Строка 217: / Строка 217: @@
 {{center|[[Файл:Как_измерить_к.я..jpg]]}}
-</div></div>
+</div>
 {{lang|Математика: Инструменты для вычислений и измерений}}

@@ Строка 17: / Строка 17: @@
 <br clear=all />
 <div class="resettext" style="background-color:#bbcdff; padding:15px">
-<h4>Каражаттардын энциклопеддиясы</h4>
+<h4>Каражаттардын энциклопедиясы</h4>
 <div class="mw-customtoggle-ppol button17">'''Арифмометр'''</div>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;<div class="mw-customtoggle-AO button17">'''Логарифмалык сызгыч'''</div>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;<div class="mw-customtoggle-NN button17">'''Микрокалькулятор'''</div>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;<div class="mw-customtoggle-PC button17">'''Компьютер'''</div>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;<div class="mw-customtoggle-ChT button17">'''Чийүүчү үч бурчтук'''</div>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;<div class="mw-customtoggle-TR button17">'''Транспортир'''</div>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;<div class="mw-customtoggle-L button17">'''Сызгыч'''</div>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;<div class="mw-customtoggle-Tc button17">'''Циркуль'''</div></div><br>
@@ Строка 63: / Строка 63: @@
 ==Ченөөнүн бирдиктери күнүмдүк турмушта==
-“Аршин кантип жутту” деген фразеологизмдин мааниси анын кайсы жерден колдоноордун көз каранды. Бир нече мысалдарды карап көрөлү. Бир- чи вариант. Бул жерде денесин түз кармаган жана кыймылдабаган баатырга карата: “ Эмне турасың бул жерде, аршин жутуп алгансып”. Омондой эле буну көп адамга карата пайдаланса болот: Мысалы, эмне унчукпайсың? Аршин жутур алдыңбы? Бул жерлер белгилөөчү нерсе бүрөө өзүн ушунчалык башкача денесин аябай тартып турат. Бур фразеологизм көбүнчөгө ашагыраак бир нерсе жазаган адамдарын дарегине айтылат. Ошондой эле  ал адамдын чопордуулугун сүрөттөйт. Эми силер аршин кантип жуттуну кайсы маалда колдоноорду билесиңер.
+“Аршин кантип жутту” деген фразеологизмдин мааниси анын кайсы жерден колдоноордон көз каранды. Бир нече мисалдарды карап көрөлү. Биринчи вариант. Бул жерде денесин түз кармаган жана кыймылдабаган баатырга карата: “ Эмне турасың бул жерде, аршин жутуп алгансып”. Омондой эле буну көп адамга карата пайдаланса болот: Мысалы, эмне унчукпайсың? Аршин жутур алдыңбы? Бул жерлер белгилөөчү нерсе бүрөө өзүн ушунчалык башкача денесин аябай тартып турат. Бур фразеологизм көбүнчөгө ашагыраак бир нерсе жазаган адамдарын дарегине айтылат. Ошондой эле  ал адамдын чопордуулугун сүрөттөйт. Эми силер аршин кантип жуттуну кайсы маалда колдоноорду билесиңер.
 <div class="show-for-large-up">{{center|[[Файл:Аршин_кантип_жуткан.jpg]]}}</div>
@@ Строка 70: / Строка 70: @@
 <div class="light" style="float:right;>[[#Башталышы|Башталышына]]</div><br clear=all />
-==Макал лакаптардан мисалдар ==
+==Макал-лакаптардан мисалдар ==
-Силер макал лакаптар адамдыни сүйлөшүүсүн кандай көркөм жана кооз кылаарын байкадыңарбы? Аларда элдин тарыхы менен акылмандагы чагылышып турат. Алардын арасында мындайлар бар, бул жерде илгерки системадан сырткаркы бирдиктер жөнүндө сөз болуп жатат, буларды жакшы түшүнгөнгө матиматика жардам берет, тарыхты жана адабиятты да окуш керек. Анда мисалдар менен карап көрөлү, анда бул чоңдуктар элдик оозеки чыгармачылыкта жана адабий чыгармаларды  эмнени түшүндүрөт. Ар бир мисалда 2 маселе көрсөтмө куралдары жана чыгарылыштары менен.
+Силер макал-лакаптар адамдын сүйлөшүүсүн кандай көркөм жана кооз кылаарын байкадыңарбы? Аларда элдин тарыхы менен акылмандагы чагылышып турат. Алардын арасында мындайлар бар, бул жерде илгерки системадан сырткаркы бирдиктер жөнүндө сөз болуп жатат, буларды жакшы түшүнгөнгө математика жардам берет, тарыхты жана адабиятты да окуш керек. Анда мисалдар менен карап көрөлү, анда бул чоңдуктар элдик оозеки чыгармачылыкта жана адабий чыгармаларды  эмнени түшүндүрөт. Ар бир мисалда 2 маселе көрсөтмө куралдары жана чыгарылыштары менен.
 <div class="show-for-large-up">{{center|[[Файл:Пример_1_пословицы_и_поговорки_в_измерениях_кт.gif]]}}</div><br>
@@ Строка 90: / Строка 90: @@
 ==Пайдалуу шилтемелер==
-Ченемдер ар түрдүү болушат, жана ченөө бирдигинен бөлөк ченөө үчүн прибор керек (сызгыч, секундомер, аралык) кээ бирде андай прибор өзүбүз болобуз. Биз, биздин үйдөн магазинге чейин 5 мүнөттө басабыз деп айтабыз. Бул жерде канча убакыттабиз ал аралыкты басаарыбыз жөнүндө айтып жатабыз, анда биз бул жерде прибордун оордунда болуп жатабыз. Ченөө жөнүндө кенен “Ченөө” видеосабактарынан билсе болот.  [Электрондук ресурс] // InternetUrok.ru YouTube, 2017. URL: https://www.youtube.com/watch?v=K1KfA65cgT8 . (кайрылуу датасы: 20.11.2017)
+Ченемдер ар түрдүү болушат, жана ченөө бирдигинен бөлөк ченөө үчүн прибор керек (сызгыч, секундомер, аралык) кээ бирде андай прибор өзүбүз болобуз. Биз, биздин үйдөн дүкөнгө чейин 5 мүнөттө басабыз деп айтабыз. Бул жерде канча убакыттабиз ал аралыкты басаарыбыз жөнүндө айтып жатабыз, анда биз бул жерде прибордун оордунда болуп жатабыз. Ченөө жөнүндө кенен “Ченөө” видеосабактарынан билсе болот.  [Электрондук ресурс] // InternetUrok.ru YouTube, 2017. URL: https://www.youtube.com/watch?v=K1KfA65cgT8 . (кайрылуу датасы: 20.11.2017)
 <div class="light" style="float:right;>[[#Башталышы|Башталышына]]</div><br clear=all />
@@ Строка 143: / Строка 143: @@
 <div class="hide-for-large-up">{{center|[[Файл:3.gif]]}}</div>
-Кездеменин туурасын төш жарым чени менен аныкташкан. Төш жарым – жайылган колдун учунан көкүрөктүн учуна чейин. Ошондой эле кулач ченин колдонушкан. кулач - эки тараптка жайылган кол, Кеңири тараган башка элдер да пайдаланышкан. Кыргыздар кулач менен аркандын узундугун ченешкен, желе – кулунду байлоо үчүн эки учу бекитилинип керилген аркан, көгөөн - узун аркандан турган кой байлагыч, зындан - мунаранын бийиктигиндеги түрмө.
+Кездеменин туурасын төш жарым чени менен аныкташкан. Төш жарым – жайылган колдун учунан көкүрөктүн учуна чейин. Ошондой эле кулач ченин колдонушкан. кулач - эки тараптка жайылган кол. Кеңири тараган башка элдер да пайдаланышкан. Кыргыздар кулач менен аркандын узундугун ченешкен, желе – кулунду байлоо үчүн эки учу бекитилинип керилген аркан, көгөөн - узун аркандан турган кой байлагыч, зындан - мунаранын бийиктигиндеги түрмө.
 <div class="show-for-large-up">{{center|[[Файл:4.gif]]}}</div>
@@ Строка 176: / Строка 176: @@
 киши бою терең — тереңдиги адам бою менен,
-тоо  бою  аң — төөнүн боюнчалык тереңдикте,
+төө бою аң — төөнүн боюнчалык тереңдикте,
 укурук бою терең — тереңдиги укурук менен,
@@ Строка 182: / Строка 182: @@
 укурук бою бийик — бийиктиги укуруктай,
-аркан бою бийик — высота, соизмеримая с длиной аркана.
+аркан бою бийик — аркандын узундугундагы бийиктик.
 Тоонун бийиктиги жөнүндө мындай айтышкан: асман же көк тиреген тоо-тоонун бийиктиги асманга чейин.

@@ Строка 123: / Строка 123: @@
 Туурасы жана калыңдыгынын чени көп жагынан узундугунун майда ченине дал келген:
-узундугу жарым эли (длина в пол пальца), узундугу бир эли (длина в один палец), карыш (расстояние между концами раздвинутых большого и среднего пальцев), кере карыш (раздвинутую четверть), мерген карыш или соом (расстояние между концами раздвинутых большого и указательного пальцев), укум карыш (расстояние между концом большого пальца и согнутым указательным).
+узундугу жарым эли (длина в пол пальца), узундугу бир эли (длина в один палец), карыш (расстояние между концами раздвинутых большого и среднего пальцев), кере карыш (раздвинутую четверть), мерген карыш же сөөм (расстояние между концами раздвинутых большого и указательного пальцев), укум карыш (расстояние между концом большого пальца и согнутым указательным).
 <div class="show-for-large-up">{{center|[[Файл:2.gif]]}}</div>
@@ Строка 174: / Строка 174: @@
 тоо бою — бийиктиги төөнүн боюндай,
-киши бою терен — тереңдиги адам бою менен,
+киши бою терең — тереңдиги адам бою менен,
-тоо  бою  ан — төөнүн боюнчалык тереңдикте,
+тоо  бою  аң — төөнүн боюнчалык тереңдикте,
-укурук бою терен — тереңдиги укурук менен,
+укурук бою терең — тереңдиги укурук менен,
 укурук бою бийик — бийиктиги укуруктай,

@@ Строка 9: / Строка 9: @@
 Байыркы адамдар  акырындап предметтердин санын санаганды  гана үйрөнбөстөн, аларды  ченегенди да үйрөнүшкөн. Байыркы адамдар өздөрү үчүн үңкүрлөрдү издешкенде, алар өздөрүнүн келечектеги үйлөрүнүн узундугун, туурасын жана бийиктигин бойлоруна ченеп  аныктоого мажбур болушкан. Мына бул ченөө. Эң жөнөкөй эмгек куралын даярдашып, баш калкалоо курушуп, тамак таап жеп мунун баардыгына аралыкты ченөө, андан кийин аянтты, көлөмдү, салмакты, убакытты ченөө керек болгон. Биздин ата-бабалар өздөрүнүн боюна колунун бутунун узундугуна гана таяна алышкан. Эгерде адам эсептөөдө колунун жана бутунун манжаларын пайдаланса, ал эми аралыкты ченегенде колун жана бутун пайдаланган.
-Кийин ар кандай таштарды, жиптеги түйүндөрдү, таяктагы белгилерди д.у.с. колдоно башташкан. Байыркы сатуучулар данды же таштарды атайын такталарга салышкан. Кийинчерээк таштары бар досканы пайдаланышкан, анда тереңдетилген жерлери болгон ал жакта ошол таштар жылып турган. Мындай жасалгалар абак деген ат алышкан жана орус эсебинин теги болгон. Бүгүн эсептөө процессин жеңилдетиш үчүн көп сандагы ар түрдүү приборлор ойлонулуп чыккан, алардын арасындагы эң көп тараганы микрокалькулятор болуп саналат. Эсептөө приборлорунан бөлөк ченөөчү дагы приборлор бар, алар дагы байыркы убактарда ойлонулуп табылган. Эң жөнөкөйү жана жеткиликтүүсү сызгыч менен транспортир.
+Кийин ар кандай таштарды, жиптеги түйүндөрдү, таяктагы белгилерди д.у.с. колдоно башташкан. Байыркы сатуучулар данды же таштарды атайын такталарга салышкан. Кийинчерээк таштары бар досканы пайдаланышкан, анда тереңдетилген жерлери болгон ал жакта ошол таштар жылып турган. Мындай жасалгалар абак деген аталышка ээ болуп жана орус эсебинин теги болгон. Бүгүн эсептөө процессин жеңилдетиш үчүн көп сандагы ар түрдүү приборлор ойлонулуп чыккан, алардын арасындагы эң көп тараганы микрокалькулятор болуп саналат. Эсептөө приборлорунан бөлөк ченөөчү дагы приборлор бар, алар дагы байыркы убактарда ойлонулуп табылган. Эң жөнөкөйү жана жеткиликтүүсү сызгыч менен транспортир.
@@ Строка 29: / Строка 29: @@
 ----
 </div>
-<div class="mw-collapsible mw-collapsed" id="mw-customcollapsible-NN"> Микрокалькуляторлордун  теги Вавилондук Абак эсептелинет. Татаалыраак эсептерди жүргүзүү зарылдыгы эсептөө үчүн андан да жакшыраак приборлорду иштеп чыгууга алып келди. Алардын арасында көптөгөн окумуштуулар XVII жүз жылдыктан баштап узак убакыттар бою ойлоп табышкан эсептөө машинасы да болгон. Алгачкы калькуляторлор Англияда 1961- жылы чыгарыла баштаган. Алар функциясы боюнча азыркы электрондук түзүлүштөрдү эске салган. Биринчи чөнтөк микрокалькуляторлор 1971- жылы чыккан. Микрокалькуляторлордун жардамы менен арифметикалык амалдар болгон- кошуу, кемитүү, көбөйтүү жана бөлүүнү аткара алышкан.  Калькулятордо санариптер жана амалдардын натыйжасын чагылдырган табло,  санариптер жана арифметикалык амалдар клавиатурасынан турат.
+<div class="mw-collapsible mw-collapsed" id="mw-customcollapsible-NN"> Микрокалькуляторлордун теги Вавилондук Абак эсептелинет. Татаалыраак эсептерди жүргүзүү зарылдыгы эсептөө үчүн андан да жакшыраак приборлорду иштеп чыгууга алып келди. Алардын арасында көптөгөн окумуштуулар XVII жүз жылдыктан баштап узак убакыттар бою ойлоп табышкан эсептөө машинасы да болгон. Алгачкы калькуляторлор Англияда 1961- жылы чыгарыла баштаган. Алар функциясы боюнча азыркы электрондук түзүлүштөрдү эске салган. Биринчи чөнтөк микрокалькуляторлор 1971- жылы чыккан. Микрокалькуляторлордун жардамы менен арифметикалык амалдар болгон- кошуу, кемитүү, көбөйтүү жана бөлүүнү аткара алышкан. Калькулятордо санариптер жана амалдардын натыйжасын чагылдырган табло, санариптер жана арифметикалык амалдар клавиатурасынан турат.
 ----
 </div>
-<div class="mw-collapsible mw-collapsed" id="mw-customcollapsible-PC">берилген, так аныкталган, өзгөрүлмө амалдардын удаалаштыгын аткарууга жөндөмдүү түзүлүш же система. Бул баарынан мурда сандык эсептердин жана башкарылма берилиштердин  амалдары, арийне, буга киргизүү-чыгаруу амалдары да кирет.
+<div class="mw-collapsible mw-collapsed" id="mw-customcollapsible-PC">берилген, так аныкталган, өзгөрүлмө амалдардын удаалаштыгын аткарууга жөндөмдүү түзүлүш же система. Бул баарынан мурда сандык эсептердин жана башкарылма берилиштердин амалдары, арийне, буга киргизүү-чыгаруу амалдары да кирет.
 ----
 </div>

← Предыдущая		Версия 09:21, 15 июля 2018
Строка 1:		Строка 1:
−	~~__NOTOC__~~
	<div class="row mat-bg">		<div class="row mat-bg">
	{{Якорь\|Башталышы}}		{{Якорь\|Башталышы}}

@@ Строка 3: / Строка 3: @@
 {{Якорь|Башталышы}}
 <div class="maintext math-back math-bg large-8 medium-7 columns"> <!-- Page Content -->
 ==Ченөөнүн тарыхынан==