Билим булагы - Вклад участника [ru]

KR:География: План жана карта

2018-09-25T12:07:14Z

Msu02: План и карта kg9 -videoru

{{Якорь|Начало}}
<div class="row geo-bg"><div class="maintext large-8 medium-7 columns">
<div class="row">
<div class="large-12 large-centered columns">
''Географиялык карта – адамзаттын укмуштуудай чыгармачылыгы. Ал курчаган дүйнѳнү кайра куруунун жана таанып билүүнүн мыкты каражатынын кызматын аткарат. Андан инженерлер жана изилдөөчүлөр, геологдор жана агрономдор, окумуштуулар жана аскер кызматкерлери жана ар ким өзүнүн суроосуна керектүү жоопту таба алышат.''

Карта биздин жашообузга кеңири кирди. Карта ѳлкѳ ичиндеги жана эл аралык аренада дагы окуялардын сереби, аба - ырайы үчүн дайыма телеберүүлөрдө кѳрсѳтүлѳт. Географияны жана тарыхты картасы жок кантип үйрөнөт?
Силерге карталар жөнүндө маалыматтар сунушталынып жатат. Алардан силер картографиялык сүрѳттѳрдүн түрлѳрү менен таанышасыңар, кандай карталар болот жана алар кантип белгиленген, кантип түзүшѳт жана кайда пайдаланыларын билесиңер. Картография – бул чийүүлѳр, схемалар, сүрѳттѳр, фотосүрѳттѳр, алардын жардамы менен силер кээ бир турмуштук жана окуу маселелерин чечүүнү үйрѳнѳсүңѳр. Мисалы: План жана картанын айырмачылыктарынын салыштырмалуу мүнөздөмөсүн кантип түзүү керек? Масштаб менен кантип колдонсо болот жана географиялык координаттарды кантип санаса болот? Жерлерде багытты кантип алабыз? ж.б.
</div>
</div>
== План, карта, глобус, шарттуу белгилер ==

'''Картографиялык чыгармалар'''

Пландар, карталар, глобустар, атластар – булардын бардыгы картографиялык чыгармалар болуп эсептелет, алар Жердин бетин же анын бөлүктөрүн кѳрсѳтүшѳт, форма, кѳлѳм жана объекттердин ѳз ара жайгашуусу жѳнүндѳ түшүнүк беришет.

{{center|[[file: plan mestnosti kg.mp4|500px|Жер бетинин планы]]}}
<div style="color:blue; text-align:center">Жер бетинин планы</div>

Жердин бети тегиз эмес. Жер бетинин кайсы аянтчасы бийик, ал эми кайсынысы төмөн экендигин кагаздан кантип көрсөтсө болот? Ал үчүн бийиктиктин узунун жана чуңкурдун тереңдигин ченеш керек.

{{center|[[file: zemnaia_poverhnost kg.mp4|500px|Жер бетинин тегиз эместиги]]}}
<div style="color:blue; text-align:center">Жер бетинин тегиз эместиги</div>

'''Карта''' – бул чыныгы болмуштун үлгүсү (модели). Ал ар түрдүү жаратылыштык жана социалдык - экономикалык объекттердин, кубулуштардын жайгашуусун, касиетин жана байланышын көрсөтөт. Карталарды түзүү үчүн ар кандай булактарды пайдаланышат: талааларда түшүрүлгөн сүрөттөрдүн, аэро жана космостук сүрөттөрдүн жыйынтыктары, статистикалык жана адабияттык маалыматтар.

{{center|[[file: Vid Zemli iz kosmosa reka Okavango.jpg|500px|Жердин космостон көрүнүшү, Окаванго дарыясы]]}}
<div style="color:blue; text-align:center">Жердин космостон көрүнүшү, Окаванго дарыясы</div>

Космостон тартылган сүрѳттѳрдүн негизинде картографиялык чыгармалардын жаңы түрлѳрүн – космостук сүрөт карталарды түзүүдѳ.

{{center|[[file: Kosmofotokarta.jpg|500px|Космосүрөткарта]]}}
<div style="color:blue; text-align:center">Космо сүрөт карта</div>

Окуу процессинде, кийинчерээк жашоодо дагы адамдар карталардын чоң көп түрдүүлүгү менен жолугушат. Маалымат алууга аларды туура колдонуу үчүн алардын эмнеге колдонорун жана негизги ѳзгѳчѳлүктѳрүн билүү зарыл.

{{center|[[file:PlanKartaGeo.jpg|500px|Географиялык карталардын түрлөрү]]}}
<div style="color:blue; text-align:center">Географиялык карталардын түрлөрү</div>

Бардык карталардын географиялык маалыматтардын башка булактарынан башкы айырмаланган ѳзгѳчѳлүгү болуп анын белгилениши эсептелинет. Белгилердин жана ар түрдүү сүрѳттүү каражаттардын жардамы менен аймактын, объектин, жаратылыш кубулушунун картографиялык образы түзүлөт.

<br clear=all /><div class="light" style="float:right;>[[#Начало|В начало]]</div><br clear=all />

== Масштаб ==

''Масштаб деген эмне?''

'''Масштаб''' - чиймедеги, пландагы же картадагы кесиндинин узундугу жердин чыныгы узундугуна карата ылайык келиши.

Масштаб картага түшүрүлгѳн ар бир сызык канча жолу анын жердеги чыныгы кѳлѳмүнѳ жараша кичирейтилгенин көрсөтөт.

Бардык эле кичирейтилген сүрѳттүн масштабы барбы? Албетте, жок. Сүрѳт сапаттуу болсо дагы, сүрөткө масштаб туура келбейт. Бардык учурда - сүрѳтчү тартып жаткан сүрѳтүн бузушу мүмкүн, ал эми масштабдын аныктамасынан улам биз сүрѳттүн ар бир (!) сызыгы реалдуу предметке карата окшош кичирейтилгенин кѳрѳ алабыз. Ошондуктан, масштабдагы сүрѳт эң аз дегенде (минимум) өлчөгүч аспаптар (жок дегенде сызыктар) менен, эң кѳп (максимум) дегенде - эсептегич техникаларды пайдалануу менен аткарылышы мүмкүн.

{{center|[[file: mashtab kg.mp4|500px| Масштаб]]}}
<div style="color:blue; text-align:center">Масштаб</div>

'''Масштаб боюнча карталардын түрлѳрү'''

Масштабына жараша карталар тѳмѳнкүдѳй болушат:
* белгилик (маркировка) тизменин элементи;
* майда масштабдуу (дүйнөнүн же материктердин карталары – алардын масштабы 1:1000 000 майда);
* орто масштабдуу (ѳлкѳлѳрдүн, ири аралдардын карталары – 1:100 000 ден 1: 1000 000 чейин);
* ири масштабдуу (кичине ѳлкѳлѳрдүн, областтардын, шаарлардын карталары – 1:100 000 ден азыраак).

'''''Эсиңерден чыгарбагыла:''' масштабы канчалык ири болсо, ошончолук картага азыраак жайгашат. Анткени масштаб – бул бөлчѳк, ал эми бѳлчѳктүн бѳлүүчүсү канчалык аз болсо, ошончолук ал ири болот.''

{{center|[[file: Masshtaby boyuncha kartalardyn ajyrmasy.jpg|500px| Масштабы боюнча карталардын айырмасы]]}}

<br clear=all /><div class="light" style="float:right;>[[#Начало|В начало]]</div><br clear=all />
== Багыт алуу. Компас. ==

'''Жылдыз, Күн жана Ай боюнча.'''

Мурунку кезде эле адамдар жаңы жерлерди ачуу үчүн саякатка чыгууда Күн, Ай, жылдыздар аларга ишеничтүү жол көрсөткүч кызматын аткарышкан. Алар боюнча ѳзүлѳрүнүн кемелерин кайсы багытта алып жүрүшү керектигин аныкташкан.

«Багыт алуу» деген сѳз латын oriens сөзүнөн келип чыккан, которгондо «чыгыш» деген маанини түшүндүрөт. Алгачкы мезгилдерден баштап чыгыш урматтаган тарап болгон: чыгыштан Жердеги жашоонун булагы – Күн чыккан, ошондуктан чыгышка сыйынышкан, ѳзүлѳрүнүн үйлөрүнүн терезелерин жана эшиктерин чыгышка каратышкан.

Түндүк, түштүк, чыгыш, батыш – бул горизонттун тараптары. Багыт алуу – бул өзүңдүн турган ордуңду горизонттун тараптарына ылайык аныктоо билгичтиги. Ар түрдүү ыкмалар менен жерлерге багыт алса болот: күн, жылдыз боюнча, компастын жардамы менен, жергиликтүү предметтерди курчагандардын кээ бир ѳзгѳчѳлүктѳрү боюнча, башкача айтканда жергиликтүү белги боюнча.

Эң баш тартпаган асмандагы “компас” – бул Күн, ал чак түштө түштүктө болору белгилүү. Ал боюнча бардык убактагы горизонттун тараптарын билүүгө болот.

{{center|[[file: orientirovanie_po_solncu kg.mp4|500px|Күн боюнча багыт алуу]]}}
<div style="color:blue; text-align:center">Күн боюнча багыт алуу</div>

Кѳптѳгѳн жылдыздары менен түнкү асманга кѳз салуу менен биз адашпай Чоң Жетиген жылдызын таба алабыз, ал абдан чоң чөмүчтү элестетет. Бул жылдыздардын арасында саякатчылар жол көрсөткөн жылдыз деп атаган – Уюлдук жылдыз жайгашкан.

Ѳзүнүн турган жерин жана кыймылынын багытын тагыраак аныктоо үчүн адамдар атайын жабык '''компасты''' ойлоп табышты, анын жардамы менен '''азимутту''' аныкташат.

{{center|[[file: Azimut_i_orientirovanie_na_mestnosti kg.mp4|500px|Жерге багыт алуу жана азимут ]]}}
<div style="color:blue; text-align:center">Жерге багыт алуу жана азимут </div>

<br clear=all /><div class="light" style="float:right;>[[#Начало|В начало]]</div><br clear=all />
== Градустук торчо жана географиялык координаттар ==

Глобусту Жердин кичирейтилген модели деп айтышат. Чындыгында, анда бардык материктер, океандар жана деңиздер жер шарындагы алардын абалы менен толук окшоштугу кѳрсѳтүлгѳн. Глобуста бардык географиялык пункттардын так абалын кантип кѳрсѳтүштү, ага кантип жетишишти? Албетте, географиялык координаттардын жардамы менен аныкташкан. Градустук торчо жана географиялык координаталар картадан жана глобустан Жер бетинин каалаган чекитин табууга мүмкүнчүлүк берет.

{{center|[[file: geograficheskie_koordinati kg.mp4|500px|Географиялык координаттарды аныктоо]]}}
<div style="color:blue; text-align:center">Географиялык координаттарды аныктоо</div>

Ар кандай меридиандарда жайгашкан Жер шарынын ар кайсы жери бир эле убакта күндүн ар түрдүү убактысын кѳрсѳтѳт. Мисалы, Бишкекте күндүзгү 15:00, Ташкентте 14:00, ал эми Москвада эртең мененки саат 10:00. Эмне үчүн ушундай?

{{center|[[file: Chasovie poiasa kg.mp4|500px|Алкактар убактылары]]}}
<div style="color:blue; text-align:center">Алкактар убактылары</div>

<br clear=all /><div class="light" style="float:right;>[[#Начало|В начало]]</div><br clear=all />
== Сөздүк ==
:{{bib|'''Абсолюттук бийиктик''' – деңиз деңгээлинен жер бетиндеги белгилүү бир чекитке чейинки вертикаль боюнча аралык (КМШ өлкөлөрүндө – Балтика деңизинен деңгээлинен). }}
:{{bib|'''Азимут''' – сааттын жебеси боюнча эсептелген кандайдыр бир предметтин багытынын жана түндүк багытынын ортосундагы бурч. Анын чоңдугу Түндүк чекитинен чыгышты көздөй саат жебесинин багыты боюнча 0 градустан 360 чейин өлчөнөт. }}
:{{bib|'''Атластар''' – бирдиктүү программа боюнча түзүлгөн карталардын системалык бүтүндүк жыйнагы. }}
:{{bib|'''Аэрофотосүрөт''' – учактын же башка учуучу аппарат менен алынган жер бетинин фотосүрөтү.}}
:{{bib|'''Багыт алуу''' – өзүнүн турган ордун горизонттун тараптарына карата компастын, картанын же аэросүрөттүн жардамы менен аныктоо билгичтиги.}}
:{{bib|'''Географиялык координат''' '''(кеңдик жана узундук)''' – жер бетинин чекитинин ордун аныктоочу бурчтук чоңдуктар.}}
:{{bib|'''Глобус''' – Жердин, Айдын, планеталардын, ошондой эле асман сферасынын картографиялык маалыматтар түшүрүлгөн кѳлѳмдүү шар өңдүү модели. }}
:{{bib|'''Горизонталь (изогипстин)''' – картадагы бирдей бийиктиктин сызыгы, рельефтин формаларын жыйынтыктап көрсөтүүчү жер бетинин бийиктиктеринин сызыктары.}}
:{{bib|'''Горизонт сызыгы''' – түз жерлерде көзгө көрүнгөн айлананын (көрүнгөн горизонт) асман менен “тийишкен” сызыгы. Горизонтту чектеген элестетилген сызык. }}
:{{bib|'''Градустук тор''' – географиялык картадагы (глобустагы) меридиандар жана жарыш сызыктардын тору. }}
:{{bib|'''Дешифрирлөө''' – аэрофото сүрөттөрдѳ кѳрсѳтүлгѳн ар түрдүү географиялык объектерди таануу, ажыратып билүү, алардын сандык жана сапаттык мүнөздөмөлөрүн аныктоо, шарттуу белгилер боюнча алардын касиеттерин түшүндүрүү жолу менен аймакты изилдөө методу. }}
:{{bib|'''Жалпы географиялык карта''' – жердин негизги элементтерин – рельеф, дарыялар, көлдөр, өсүмдүктөр, калктуу пункттар, жолдор, чек аралар, ж.б. болжолдуу бирдей толуктукта көрсөткѳн карта. }}
:{{bib|'''Жердин планы''' – шарттуу белгилерде жана Жердин ийрилигин эске албаган жердин аянттарынын ири масштабдагы картографиялык сүрѳтү. }}
:{{bib|'''Жогорулоо''' – жердин чекиттеринин бийиктиктеринин айырмасы.}}
:{{bib|'''Изосызыктар''' - ийри сызыктар: '''изобара''' – бирдей басымдагы, '''изобата''' – бирдей тереңдиктеги, '''изогипс''' – бирдей бийиктиктеги, '''изотерма''' – бирдей температурадагы. }}
:{{bib|'''Карта''' – Жердин кичирейтилген, жалпыланган шарттуу - белгиленген сүрөтү. }}
:{{bib|'''Картосхема''' – мазмунунун элементтери жөнөкөйлөтүлгѳн, жалпыланган сүрѳтү менен карта. }}
:{{bib|'''Карталар үчүн шарттуу белгилер (картографиялык шарттуу белгилер)''' – ар түрдүү объекттерди белгилѳѳ жана алардын сандык жана сапаттык мүнөздөмөлѳрү.}}
:{{bib|'''Картанын масштабы''' – картада алымы бир деген санды, ал эми бөлүмү жер бетинин аралыктары канча эсеге кичирейтилип берилгендигин көрсөткөн бөлчөк. }}
:{{bib|'''Космостук сүрѳт''' - космостук учуучу аппараттан алынган Жердин же башка асман телолорунун сүрѳтү. }}
:{{bib|'''Космостук сүрѳт картасы''' – жер бетинин фотосүрѳттүк жана белгиленген карталык сүрѳтүн аралаштырган картографиялык чыгарма.}}
:{{bib|'''Меридиан''' – Жердин айлануу огу аркылуу өткөн жер бетин тегиздик менен бѳлгѳн сызык.}}
:{{bib|'''Параллель''' – экватор тегиздигине параллелдүү болгон жер шарынын бетинин тегиздик менен кесилиш сызыгы. }}
:{{bib|'''Тематикалык карта''' – карта, анын негизги мазмуну конкреттүү тема менен аныкталат.}}

== Пайдалуу шилтелмелер: ==
{{bib|[http://geography7.wikidot.com/imaging-of-earth Изображение поверхности Земли]}}
{{bib|[https://www.booksite.ru/fulltext/1/001/008/025/013.htm Дешифрирование]}}
{{bib|[http://files.school-collection.edu.ru/dlrstore/162621d5-86fd-4343-8c98-ca5ace18f2b5/Metoda.htm Методическое пособие для учителя «Картографическая лаборатория»]}}
{{bib|Местные приметы и признаки. Как выбраться из леса, ориентирование в горах, в населенном пункте и др. Куприн А.М. Лик Земли: – М.: Недра, 1991 (научно-популярная библиотека школьника), с. 30-35]}}
{{bib|[https://geographyofrussia.com/chasovye-poyasa/ Часовые пояса]}}

<br clear=all /><div class="light" style="float:right;>[[#Начало|В начало]]</div><br clear=all />
== Адабияттар: ==
* {{bib|Дешифрирование https://www.booksite.ru/fulltext/1/001/008/025/013.htm}}
* {{bib|Куприн А.М. Занимательная картография: Кн. Для учащихся 6 – 8 кл. сред. шк. – М.: Просвещение 1989.}}
* {{bib|Куприн А.М. Лик Земли: – М.: Недра, 1991 (научно-популярная библиотека школьника).}}
* {{bib|Методическое пособие для учителя «Картографическая лаборатория» http://files.school-collection.edu.ru/dlrstore/162621d5-86fd-4343-8c98-ca5ace18f2b5/Metoda.htm}}
* {{bib|Сайт География http://geography-ege.ru/plan-mestnosti-i-geograficheskaya-karta}}
* {{bib|Сайт Geography7 http://geography7.wikidot.com/start}}
* {{bib|Сайт для учителей https://kopilkaurokov.ru/}}
* {{bib|Сайт orangefrog.ru http://orangefrog.ru/kvesty-orientirovanie-i-drugie-igry-i-sorevnovaniya-na-svezhem-vozduxe/}}
* {{bib|Топография http://www.topogis.ru/test/test_in.php}}
</div>


<div class="large-4 medium-5 columns">

<div class="shadow radius sbstyle">
<div class="row">
<div class="large-10 small-10 large-centered small-centered columns rubric" style="background-color:lightgrey;">Чөптөн жана таштан жасалган дүйнөнүн картасы</div>
</div>
<div class="row">
<div class="large-9 medium-5 small-9 large-centered medium-centered small-centered columns style="text-align:center; text-indent:0px;">[[файл:karta mira kg.mp4|220px|]]</div>
</div>
</div>


<div class="shadow radius sbstyle" style="margin-top:20px;">
<div class="row">
<div class="large-10 small-10 large-centered small-centered columns rubric" style="background-color:lightgrey;">Саат боюнча багыт алуу</div>
</div>
{{center|[[file: Orientirovanie po chasam kg.mp4|250px| Саат боюнча багыт алуу]]}}
</div>


<div class="shadow radius sbstyle" style="margin-top:20px;">
<div class="row">
<div class="large-10 small-10 large-centered small-centered columns rubric" style="background-color:lightgrey;">Масштабга маселе</div>
</div>
{{center|[[file: Masele.jpg|250px| Маселе]]}}
</div>
<div class="sbstyle">
<div class="row">
<div class="large-10 small-10 large-centered small-centered columns rubric" style="margin-top:20px">Тестти өтүңүз</div>
</div>
<a href="/mediawiki/docs/Tests/Geographic/Kyr/План и карта/index.html" class="test_hover" onclick="this.target='_blank'"> <div align="center" class="test_div_hover" style="width:300px; height:auto; float:non; text-indent:0"><span class="test_hover_state"></span> [[file:Corbis.jpg|class=testirovanie|Тестти өтүңүз|link=]]</div></a>
</div>
</div>
{{lang|География:План и карта}}
[[Category:География]]
[[Category:Средняя Школа]]

KR:География: Кыргыз Республикасынын калкы

2018-09-25T12:05:08Z

Msu02: Население Кыргызстана kg9 -videoru2

{{Якорь|Начало}}
<div class="row geo-bg"><div class="maintext large-8 medium-7 columns">

== Жалпы маалымат ==
<div class="row">
<div class="large-12 large-centered columns">
''Кыргызстан калкынын саны боюнча КМШ боюнча ѳнѳктѳштѳр арасында сегизинчи орунду ээлейт, бул көрсөткүч боюнча дүйнөдө 111орунда турат.''

2009 - жылдагы каттоонун маалыматтары боюнча калктын саны 5 362 793 жашоочуну түздү (1999 - жылга караганда 540 миңге (11,2 %) көп). 2009 - жылы шаардын калкынын саны 1 828 200 адамды түзгөн (34,1 %). 2010 - жылдын башындагы абал боюнча ѳлкѳнүн калкынын саны 5 418 300 адамды, анын ичинен 1 846 800 шаардыктарды (34,1 %), алардын жарымына жакынын Бишкектин калкын түзгөн (84 6500 адам, 2010 - жыл).

Кыргыз Республикасы – көп улуттуу мамлекет, анын территориясында 80 ар түрдүү элдердин жана улуттардын ѳкүлдѳрү жашашат. Кыргыз Республикасынан тышкары 900 миңден кѳбүрѳѳк этникалык кыргыздар жашашат.
</div>
</div>
== Кыргыз Республикасынын калкы ==

2017-жылы Кыргыз Республикасынын калкынын саны 101 518 адамга кѳбѳйѳт жана жылдын аягында 6 191 377 адамды түзѳт. Калктын табигый кѳбѳйүшү жакшы болот жана 125 877 адамды түзѳт. Жыл ичинде болжол менен 165 035 бала тѳрѳлѳт жана 39 158 адам каза болот. Эгерде сырткы миграциянын деңгээли мурунку жылдын деңгээлинде калса, анда миграциялык себептердин натыйжасында калктын саны - 24 359 адамга өзгөрөт. Башкача айтканда, ѳлкѳнү таштаган (эмигранттар) адамдардын жалпыланган саны узак убакытка жашоо максаты менен ѳлкѳгѳ келген (иммигранттар) адамдардын санынан үстѳмдүк кылат.

2017 - жылдагы Кыргыз Республикасынын калкынын санынын ѳзгѳрүү динамикасы.

Төмөндө 2017 - жыл үчүн эсептелген Кыргыз Республикасынын калкынын санынын өзгөрүү коэффициенти берилген:
* Төрөлүү: орточо бир күндө 452 бала (18.84 саат)
* Өлүү: орточо бир күндө 107 адам (4.47 саат)
* Калктын миграциялык өсүшү: орточо бир күндө - 67 адам (- 2.78 саат)

2017 - жылы Кыргыз Республикасынын калкынын өсүү ылдамдыгы бир күндө 278 адам болот.

{{center|[[file:KyrgNaseleneGrafGeo.jpg|500px|КР калкынын аймактык]]}}

Кыргыз Республикасында тѳрѳлгѳндѳн (эки жыныс үчүн) баштап өмүрүнүн орточо узактыгы 70 жаш.
Бул дүйнөдѳгү ѳмүрүнүн күтүлүүчү узактыгынан төмөн, алар 71 жашка жакынкы деңгээлде (экономикалык жана социалдык суроолору боюнча БУУ департаментинин эл калк бѳлүмүнүн маалыматтары боюнча).

Тѳрѳлгѳндѳн эркектердин күтүлүүчү орточо жашынын узактыгы - 66 жаш (жыл).

Тѳрѳлгѳндѳн аялдардын күтүлүүчү орточо жашынын узактыгы - 74,2 жаш (жыл).

{{center|[[file: 2015-zhyldagy KR kalkynyn kuraktyk zhynystyk piramidasy.jpg|500px| 2015-жылдагы КР калкынын курактык жыныстык пирамидасы]]}}

<br clear=all /><div class="light" style="float:right;>[[#Начало|В начало]]</div><br clear=all />

== Кыргыз Республикасынын калкынын жайгашышы ==

Кыргыз Республикасынын территориясында калк бирдей жайгашкан эмес. Калктын орточо жыштыгы км² – 24 адам (1.1.1999). Бул республиканын тоолуу рельефи менен түшүндүрүлѳт. 80% калк деңиз денгээлинен 1 500 метр бийиктикте жашашат, ал Кыргыз Республикасынын аянтынын 15% на жакынын түзөт. Буга Чүй, Талас, Фергана өрөөндөрүнүн чет жакалары кирет. Бул жерлердин айрымдарында калктын орточо жыштыгы км² 100—150 адамга чейин жетет. Себеби өнөр жай өндүрүштөрдүн 10% Чүй өрөөнүндө (Бишкек, Токмок, Кара-Балта) жайгашкан, анда калктын 30% жашайт. Республиканын Ош облусунун территориясында калк жыш отурукташкан. Бул жерде калк ѳнүккѳн райондордо топтолгон.

Тѳмѳнкү жыштыкта отурукташкан калкы бар райондорго: Нарын, Жумгал, Кочкор, Алай, Чаткал, Суусамыр, Ат-Башы жана башкалар.

2000 - жылдын 1 - январында 1 км² туура келген: 22,5 - Баткен областында, 5,8 - Нарын областында, 9,9 - Ысык-Көл областында, 18,2 - Талас областында, 25 - Жалал-Абад областында, 40,3 - Ош областында, 37,4 адам - Чүй областында.

<ul class=" example-orbit" data-orbit="" data-options="animation:slide; pause_on_hover:true; animation_speed:500; navigation_arrows:true; resume_on_mouseout: true; timer_speed:4500;" >
<li class="active">
[[file: Narody Kyrgyzskoj respubliki Slajd1-kg.jpg|100px]]
</li>
<li>
[[file: Narody Kyrgyzskoj respubliki Slajd2.JPG|100px]]
</li>
<li>
[[file: Narody Kyrgyzskoj respubliki Slajd3.JPG|100px]]
</li>
<li>
[[file: Narody Kyrgyzskoj respubliki Slajd4.JPG|100px]]
</li>
</ul>

{{center|[[file: Plotnost naseleniya Kyrgyzskoj Respubliki.png|500px| Кыргыз Республикасындагы калктын жыштыгы]]}}
<div style="color:blue; text-align:center">Кыргыз Республикасындагы калктын жыштыгы</div>

Революцияга чейин Кыргыз Республикасынын калкы көчмѳн болгондугуна байланыштуу отурукташкан калктын саны кѳп эмес болгон. Ушул учурда Кыргыз Республикасында болгону 6 шаар болгон (Бишкек, Токмок, Каракол, Жалал - Абад, Ош, Өзгөн). Убакыт ѳткѳндѳн кийин жашоо шарттары түп тамырынан ѳзгѳрүп, калк отурукташып, айылдар пайда боло баштады. Кыргыз Республикасында 7 область, 22 шаар, 29 шаар тибиндеги чоң айылдар бар.

Кыргыз Республикасында шаар калкынын саны интенсивдүү көбөйүшүнө карабастан калктын көбүрөөк бѳлүгүн айылдыктар түзѳт. Бардык аймактардагы шаар калкы бирдей темп менен көбөйүүдө, бирок өндүрүштөр иштебегендиктен, пайдалуу кен казуу жерлери иштелбегендиктен миграция процесси күч алууда, ушунун эсебинен шаар калкынын саны кыскара баштады. Шаар калкынын саны үстѳмдүк кылган аймактарга: Чүй, Ош, Жалал-Абад, Ысык-Көл областары кирет. Кыргыз Республикасынын айылдык калкы бир калыпта ѳсүүдѳ.

<ul class="large-block-grid-2 small-block-grid-1">
<li>{{center|[[file: SHaardyk kalk.jpg|450px| Шаардык калк]]}}</li>
<li>{{center|[[file: Ajyldyk kalk.jpg|450px| Айылдык калк]]}}</li>
</ul>

<br clear=all /><div class="light" style="float:right;>[[#Начало|В начало]]</div><br clear=all />
== Эмгек ресурстары ==

Эмгек ресурстары коомдун башкы жана ѳндүрүштүк күчү катары ѳндүрүштүн маанилүү фактору болуп каралат, аны рационалдуу пайдалануу айыл - чарба ѳндүрүшүнүн деңгээлин жогорулатууну камсыз кылат. Ѳндүрүштүк ресурстарды пайдалануунун экономикалык натыйжалуулугун жогорулатууга таасир эткен бирден бир негизги шарттар болуп адамдык фактор эсептелинет. Жалпы сарпталууда анын ролунун кѳтѳрүлүшү эмгек ресурстарынын жаңы сапаттуу ѳзгѳчѳлүктѳрү менен түшүндүрүлѳт.

'''Эмгек ресурстары''' – ѳлкѳнүн калкынын бөлүгү, ал денелик ѳнүгүүсү, алган билими, кесиптик - квалификациялык деңгээли боюнча коомдук пайдалуу ишмердүүлүк менен алектенүүгѳ жѳндѳмдүү. Эмгек ресурстарына иштегендер дагы жана потенциалдык жумушчулар дагы кирет.

{{center|[[file:KyrgNasGafEmgekGeo.jpg|500px|Аймак боюнча эмгекке жарамдуу калктын санынын динамикасы]]}}

Эмгек ресурстары экономикалык “жумушчу күчүнүн жыйындысы” жана “калк” категорияларынын аралыгында ортодогу абалды ээлеген категория катары каралат. Сандык мамиледе эмгек ресурстарынын курамына курагына карабастан коомдук чарбанын тармактарында жана жеке эмгек ишмердүүлүгүндѳ иштеген эмгекке жарамдуу калктын бардыгы кирет. Алардын курамына эмгекке катышууга жѳндѳмдүү, бирок үйдѳгү жана ѳздүк жумуш чарбасында алектенген, ѳндүрүштѳн сырткары окуган, аскер кызматындагы эмгеке жѳндѳмдүү курактагы адамдар киргизилет.

Кыргыз Республикасынын калкынын саны – 5,552 млн. адам экономикалык активдүү калк - 2,456 млн. адам, иштеген адамдардын саны- 2,243 млн. адам (1 - таблица).

'''Таблица 1.''' ''КР эмгекке жарамдуу, активдүү жана иштеген калкынын саны''

{| class="wikitable"
|-
! !! '''2004''' !! '''2005''' !! '''2006''' !! '''2007''' !! '''2008''' !! '''2009''' !! '''2010'''
|-
| Бардык эмгек ресурстары, миң адам || 2945,0 || 3007,0 || 3059,8 || 3089,7 || 3131,2 || 3223,8 || 3347,1
|-
| Экономикалык активдүү калк, миң адам || 2176,9 || 2230,1 || 2285,0 || 2343,8 || 2379,9 || 2420,1 || 2456
|-
| Экономикада алектенген, миң адам || 1991,2 || 2077,1 || 2096,1 || 2152,7 || 2184,0 || 2216,4 || 2243,7
|-
| в % || Текст ячейки || Текст ячейки || Текст ячейки || Текст ячейки || Текст ячейки || Текст ячейки || Текст ячейки
|-
| Бардык эмгек ресурстары || 100 || 100 || 100 || 100 || 100 || 100 || 100
|-
| Экономикалык активдүү калк || 73,9 || 74,1 || 74,6 || 75,8 || 76,0 || 75,0 || 73,4
|-
| Экономикада иштеген || 63,8 || 64,3 || 68,5 || 69,6 || 69,5 || 68,7 || 67,1
|}

<br clear=all /><div class="light" style="float:right;>[[#Начало|В начало]]</div><br clear=all />

== Сөздүк ==
:{{bib|'''Демография''' - (грек. demos - элдер жана grapho - жазам), калктын келип чыгуу мыйзам ченемдүүлүктѳрү, анын мүнѳзүнүн социалдык - экономикалык, жаратылыштык шарттарынан, миграциядан, санын, аймактык жайгашуусун жана калктын курамын, ушул ѳзгѳрүүлѳрдүн себептерин жана натыйжаларын изилдѳѳдѳн кѳз карандылыгы жѳнүндѳ илим. Демография термини биринчи жолу 1855 - жылы француз окумуштуусу А.Гийярдын “Адамдын статистикасынын элементтери же салыштырмалуу демография» китебинин аталышында келтирилген. }}
:{{bib|'''Демографиядагы калк (отурукташкан калк)''' - Жер шарында (Жердеги калк) же конкреттүү территориянын - континенттин, ѳлкѳнүн, дубандын чегинде ж.б. жашаган элдердин жыйындысы.}}
:{{bib|'''Калктын табигый өсүшү (ТӨ)''' - тѳрѳлгѳндѳрдүн ѳлгѳндѳрдѳн кѳп болушу, башкача айтканда белгилүү бир убакыт ичинде төрөлгөндөрдүн саны менен өлгөндөрдүн саны ортосундагы айырмачылык; калктын санынын ѳсүүсүнүн негизи. }}
:{{bib|'''Калктын курактык - жыныстык курамы (түзүлүшү)''' – курак жана жыныс боюнча калкты түзгѳн адамдардын бөлүнүшү. Эркектер менен аялдардын курактык топторунун мамилелештигин мүнөздөйт. Курак боюнча топтоштуруу жана жалпы баа берүү үчүн бир жылдык жана беш жылдык, сейрек он жылдык аралык пайдаланат.}}
:{{bib|'''Калктын жыштыгы''' - территориянын 1 км² туура келген калктын саны. Калктын жыштыгын эсептөөдө адам жашабаган, ири суу мейкиндиктери алынып салат. Калктын жалпы жыштыгынан сырткары айылдык жана шаардык кал үчүн жыштыктын кээ бир кѳрсѳткүчтѳрү пайдаланат. }}
:{{bib|'''Эмгек ресурстары''' - ѳлкѳнүн калкынын бөлүгү, ал денелик ѳнүгүүсү, алган билими, кесиптик - квалификациялык деңгээли боюнча коомдук пайдалуу ишмердүүлүк менен алектенүүгѳ жѳндѳмдүү.}}

== Пайдалуу шилтелмелер ==
{{bib|[https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%9A%D0%B8%D1%80%D0%B3%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D0%B8 Население Киргизии]}}
{{bib|[http://countrymeters.info/ru/Kyrgyzstan Население Кыргызстана]}}
{{bib|[http://geolike.ru/page/gl_6022.htm Численность населения и трудовые ресурсы Кыргызской Республики]}}
{{bib|[http://stat.kg/ru/statistics/naselenie/ Национальный статистический комитет Кыргызской Республики]}}
{{bib|[http://gisap.eu/ru/node/26529 Состояние использования трудовых ресурсов сельского хозяйства Кыргызской Республики]}}

<br clear=all /><div class="light" style="float:right;>[[#Начало|В начало]]</div><br clear=all />
== Адабияттар:==
* {{bib|Джунушалиев Д.Д. Демографические изменения немецкого населения в суверенном Кыргызстане // Вестник Кыргызско-Российского славянского университета. - 2013. - Т. 13. - № 6. - С. 18}}
* {{bib|Василевский М.Г., Айсаева Ш.Ю., Шаназаров А.С. Демографическая структура и соотношение числа мужчин и женщин на территории Кыргызстана // Наука, новые технологии и инновации. - 2014. - № 2. - С. 72}}
* {{bib|Василевский М.Г., Айсаева Ш.Ю., Шаназаров А.С. Демографическая структура и соотношение числа мужчин и женщин на территории Кыргызстана // Наука, новые технологии и инновации. - 2014. - № 2. - С. 73}}
</div>


<div class="shadow radius sbstyle" style="margin-top:20px;">
<div class="row">
<div class="large-10 small-10 large-centered small-centered columns rubric" style="background-color:lightgrey;">Тоолордун кыймылындагы коркунучта</div>
</div>
''Келгиле, тоолордо кыймылдаганда кандай коркунучтар кездешерин билип алалы:''
<center>[[Файл: Opasnosti pri dvizhenii v gorah.jpg|220px|]]</center>
* Зор таштарды жана таштарды эч качан ылдый ыргытпагыла. Тѳмѳндѳгү сиздин досторуңуз үчүн эң кичинекей таш дагы өлүмгө алып келиши мүмкүн.
* Таяныч катары жыгылган бактарды кармабагыла, анткени алар силердин салмагыңарды кармай албай калат.
* Тоолордон секирүү - жакшы ой эмес. Мындай жерде түшүү орду абдан кичинекей жана ылдый кулап кетүү чоң ыктымалы бар.
</div>


<div class="shadow radius sbstyle" style="margin-top:20px;">
<div class="row">
<div class="large-10 small-10 large-centered small-centered columns rubric" style="background-color:lightgrey;">Чопо менен иштөөчү уста</div>
</div>
{{center|[[file: glina.mp4|250px| Бишкек]]}}
</div>


<div class="shadow radius sbstyle" style="margin-top:20px;">
<div class="row">
<div class="large-10 small-10 large-centered small-centered columns rubric" style="background-color:lightgrey;">Сүрөтчү - музыкант</div>
</div>
{{center|[[file: hudozhnik muzykant.mp4|250px| Бишкек]]}}
</div>


<div class="shadow radius sbstyle" style="margin-top:20px;">
<div class="row">
<div class="large-10 small-10 large-centered small-centered columns rubric" style="background-color:lightgrey;">Наавайчы</div>
</div>
{{center|[[file: tandyrchi.mp4|250px| Бишкек]]}}
</div>


<div class="shadow radius sbstyle" style="margin-top:20px;">
<div class="row">
<div class="large-10 small-10 large-centered small-centered columns rubric" style="background-color:lightgrey;">Кадрда жана кадрдан кийин</div>
</div>
{{center|[[file: v kadre i za kadrom kg.mp4|250px| Бишкек]]}}
</div>


<div class="shadow radius sbstyle" style="margin-top:20px;">
<div class="row">
<div class="large-10 small-10 large-centered small-centered columns rubric" style="background-color:lightgrey;">Чиркөө тарыхы</div>
</div>
{{center|[[file: cerkov kg.mp4|250px| Бишкек]]}}
</div>


<div class="shadow radius sbstyle" style="margin-top:20px;">
<div class="row">
<div class="large-10 small-10 large-centered small-centered columns rubric" style="background-color:lightgrey;">Тест</div>
<br />
</div>
# Демографиялык саясат деп аталат: ..... '''<sub>(Торөлүүгө таасир этүүчү чара)</sub>''
# Эмиграция – бул ..... '''<sub>(Өз өлкөсүнөн чет өлкөгө кетсе)</sub>''
# Иммиграция – бул ...... '''<sub>(Чет өлкөдөн келсе)</sub>''
# Элдин маданиятын, келип чыгышын окуткан илим ..... '''<sub>(Этнология)</sub>''
# Урбанизация – бул..... '''<sub>(шаардын калкынын санынын өсүшү)</sub>''
# Агломерация – бул ..... '''<sub>(Калктын шаар четтеринде топтолушу)</sub>''
# Шаардык агломерациялардын биригиши..... '''<sub>(Мегалополистер)</sub>''
# Планетадагы чоң расалык топтор ..... '''<sub>(3)</sub>''
# Калктын кыймылын жана санын изилдеген илим ..... '''<sub>(Демография)</sub>''
# КР эң чоң шаар ..... '''<sub>(Бишкек)</sub>''
</div>
<div class="sbstyle">
<div class="row">
<div class="large-10 small-10 large-centered small-centered columns rubric" style="margin-top:20px">Тестти өтүңүз</div>
</div>
<a href="/mediawiki/docs/Tests/Geographic/Kyr/Кыргызстан Население/index.html" class="test_hover" onclick="this.target='_blank'"> <div align="center" class="test_div_hover" style="width:300px; height:auto; float:non; text-indent:0"><span class="test_hover_state"></span> [[file:Corbis.jpg|class=testirovanie|Тестти өтүңүз|link=]]</div></a>
</div>
</div>
{{lang|География:Население_Кыргызстана}}
[[Category:География]]
[[Category:Средняя Школа]]

KR:География: Евразия

2018-09-25T12:02:56Z

Msu02: Евразия kg10 -videoru

{{Якорь|Начало}}
<div class="row geo-bg"><div class="maintext large-8 medium-7 columns">
<div class="row">
<div class="large-12 large-centered columns">
''Евразия бардык төрт океандардын суусу менен жуунган жалгыз материк жана анын жээктериндеги ички жана четки деңиздердин көптүгү менен айырмаланат. Экваторго карата Евразия Түндүк жарым шарда жайгашкан, материктин түштүк чыгышындагы бир топ аралдары Түштүк жарым шарда жайгашкан. Евразияда бардык климаттык жана Түндүк жарым шардын жаратылыштык зоналарынын кездешиши таң калыштуу деле эмес.''

'''Евразия''' - Жер шарындагы эң чоң материк. Ал кургактыктын 1/3 бөлүгүн ээлейт. Аянты 53,4 млн км². Дүйнөнүн эки бөлүгүн түзөт - Европа жана Азия. Жээктериндеги сызыктар абдан тилмеленген. Тынч, Атлантика, Инд, Түндүк Муз океандары менен курчалып турат. Рельефи татаал. Башка материктерден бийик. Гималай тоосунда дүйнөнүн эң бийик тоосу жайгашкан - Джомолунгума(Эверест) бийиктиги 8848 метр.

Евразия күчтүү карама-каршылыктардын материги. Бул бардык климаттык алкактар бар болгон жалгыз материк: арктикадан экватордук алкакка чейин. Жаратылыш зоналары ар түрдүү: арктикалык чөлдөн, экватордук токойго чейин.

Калкы эң көп материк. Бул жерде дүйнөлүк калктын ¾ бөлүгү жашайт.
</div>
</div>
== Евразия материгинин географиялык абалы жана ачылыш тарыхы ==

{{center|[[file: Evrasia kg2.mp4|500px| Евразия]]}}
<div style="color:blue; text-align:center">Евразия</div>

Евразия континенти Түндүк жарым шарда жайгашкан, бирок материкке тиешелүү айрым аралдар Түштүк жарым шарда кездешет. Материк 9°б.у. башталып 169°б.у.бүтөт. Евразиянын негизги бөлүгү Чыгыш жарым шарда жайгашкан, четки чыгыш жана батыш аймактары батыш жарым шарга тиешелүү.

{{center|[[file: Geografiyalyk abaly.png|500px| Географиялык абалы]]}}

Материк дүйнөнүн эки бөлүгүн бириктирет: Европа жана Азия. Алардын чек араларынын көпчүлүгү россиялык Урал дарыясы боюнча ѳтѳт. Евразия бардык океандар менен курчалган планетадагы жалгыз материк: түштүгүнөн Инд, батышынан Атлантика, түндүгүнөн Түндүк Муз жана чыгышан Тынч океандары менен чектешет.

Континенттин жалпы аянты 55 млн. км²., континентке тиешелүү аралдардын аянты 2.8 млн. км².

Материкти ѳздѳштүрүү түштүк Африканын аймагында жашаган байыркы цивилизацияда эле башталган. Б.з.ч. III кылымдын аягында Жакынкы Чыгыш, Индия, Европа жана Кытайды байланыштырган биринчи соода жолу калыптанган. Ошол мезгилдеги белгилүү географтар: А. Гумбольдт, Н.Пржевальский, К. Арсеньев, Ф.Врангель, В.Обручев материктин мурун белгисиз бурчтарынын так картасын түзѳ алышкан. Айрым жерлер аларды ачкан географтардын атынан аталган.

{{center|[[file: Evraziyanyn izil.png|500px| Евразиянын изилдөөчүлөрү]]}}

<br clear=all /><div class="light" style="float:right;>[[#Начало|В начало]]</div><br clear=all />
== Евразиянын жаратылышы ==

Евразиянын жаратылышынын керемети – бул, эң алгач, анын карама-каршылыгында (контрастуулук). Ал материктин рельефинин өзгөчөлүгү менен шартталган. Евразия бардык континенттерден бийик турат. Бул жерде ѳзүнүн кѳлѳмү боюнча Африка, Австралия жана эки Американын окшош калыптанган ири тоо массивдери жайгашкан. Эң белгилүү болгон материктин чокусу Эверест же Джомолунгума. Бул планетанын эң бийик чекити - деңиз деңгээлинен 8 848 метр бийиктикте.

{{center|[[file: EHverest.jpg|500px| Гималаи]]}}
<div style="color:blue; text-align:center">Гималай</div>

Евразиянын түздүктөрү ири аянттарды ээлейт. Алар башка материктерге караганда орчундуу кѳп. Ушул жерде кургактыктагы дүйнөнүн эң төмөнкү чекити жайгашкан – бул Өлүк деңизинин ойдуңу. Аны менен Эверестин айырмасы болжол менен 9 километрди түзѳт.

Мындай рельефтин ар түрдүүлүгүнүн себеби анын пайда болуу тарыхында жатат. Материктин негизинде ар түрдүү курактын аянтчаларынан турган Евразиялык литосфералык плита жатат.

Евразиянын жаратылышынын климаттык ар түрдүүлүгү кѳпчүлүгүндѳ климаттык шарттарынын ѳзгѳчѳлүктѳрү менен шартталат. Материк түндүктөн түштүккѳ, батыштан чыгышка карай жеткиликтүү кескин өзгөрүүлѳрү менен атактуу Индокытай жана Индостан жарым аралдарында Евразиянын жаратылышынын негизги белгилери муссондордун таасири алдында пайда болгон.

{{center|[[file: Evraziyanyn klimattyk kartasy.png|250px|Евразиянын климаттык картасы]]}}
<div style="color:blue; text-align:center">Евразиянын климаттык картасы</div>

Евразиянын жаратылышынын ар түрдүүлүгү: материктин климаттык алкагынын жаратылыш зоналары ѳзүнүн варианттуулугу боюнча өсүмдүктөр жана жаныбарлар дүйнөсүнүн кайталангыстыгын камсыз кылат. Бул жерде планетада кездешкен бардык жаратылыш зоналары кѳрсѳтүлгѳн. Алардын көпчүлүгү адам тарабынан жеткиликтүү өзгөртүлгѳн.

{{center|[[file: ZHaratylysh zonasy.png|500px| Жаратылыш зонасы]]}}

<br clear=all /><div class="light" style="float:right;>[[#Начало|В начало]]</div><br clear=all />
== Евразиянын чарбасы жана экологиясы ==

Евразия ѳлкѳлѳрүнүн чарбалык өнүгүү деңгээли боюнча дагы ар түрдүү. Экономикалык өнүгүүсү жогору мамлекеттер: Япония, Германия, Улуу Британия, Франция, Италия. Европада үч негизги экономикалык ареал түзүлгөн: батыш европалык, борбордук европалык жана чыгыш европалык, дал ушул жерлерде ѳнѳр - жай жана материалдык эмес тармактардын негизги бѳлүктѳрү топтолгон. Бирок европалык экономиканын “оордук борбору” аймактын бытышында жайгашкан жана Европанын чоң эмес бѳлүгүн (Глазгодон Римге чейин) камтыйт жана негизги европалык уюл деп аталган бѳлүктү түзѳт.

{{center|[[file: Promyshlennye rajony Evropy.jpg|500px|Европанын өнөр - жайлык аймактары]]}}
<div style="color:blue; text-align:center">Европанын өнөр - жайлык аймактары</div>

Адам ѳзүнүн чарбалык ишмердүүлүгү менен жаратылышты күчтүү ѳзгѳрттү, айрыкча аралаш жана жазы жалбырактуу токойлор, токойлуу талаа жана талаа зоналарын. Бул жерде табигый ѳсүмдүктѳрдүн ордуна шаарлар, айылдар курулуп, айыл - чарбалык аянттар пайда болууда. Көптөгөн жапайы жаныбарлар жашоо чөйрөсүн жоготуу менен, жоголуп кетүү абалында турат. Айрыкча өзгөчө коргоону талап кылган жаныбарлар жана өсүмдүктөр Эл аралык Кызыл китепке киргизилген. Алардын тизмеси кѳбѳйүүдѳ.

{{center|[[file: Problema vyrubki lesov.jpg|500px|Токойлорду кыйуудагы көйгөйлөр]]}}
<div style="color:blue; text-align:center">Токойлорду кыйуудагы көйгөйлөр</div>

Дүйнѳнүн абдан ѳнүккѳн ѳлкѳлѳрү жайгашкан Европанын жаратылышы ѳзгѳчѳ азап чекти. Токойлорду айдоо жерлерине жана шаарларга тазалоо, малдын интенсивдүү жайыты, жапайы жаныбарларга аңчылык кылуу - ушунун баары жаратылыштык комплексттердин адамдар түзгѳн антропогендик алмаштырууга алып келди. Азыр Европанын жыш токойлорунун 2/3 бѳлүгү жок кылынган. Ушунун айынан жаныбарлар дагы жабыркады. Кайсы бир учурдагы көптөгөн туяктуулар, жырткычтар, канаттуулар жок болушту. Ак аюуларды, таскактарды, карышкыр, түлкүлѳрдү жаратылышты коргоо аймагында гана кѳрѳ аласың. Тарпан жапайы аттар, чоң европалык букалар, арстандар такыр жок болушту. Зубрлар жок болуу абалына келишти.

<br clear=all /><div class="light" style="float:right;>[[#Начало|В начало]]</div><br clear=all />
== Евразиянын элдери жана ѳлкѳлѳрү ==

''Евразия'' – калк эң көп отурукташкан континент, анын калкынын саны жалпы планетанын төрттөн үч бөлүгүн түзѳт. Африка менен бирдикте Евразияны адамзаттын ата-бабаларынын мекени деп эсептешет. Бул континенттин аймагында бар болгон байыркы цивилизациялар адамзаттын өнүгүүсүндө орчундуу ролду ойношкон.

Евразиянын калкынын расалык жана этникалык курамы өтө татаал, бул улуттук азчылыктардын аралашышы, табигый кырсыктар, ич ара согуштар, басып алуу жүрүштѳрүнүн жыйынтыгында кылымдык элдердин көчүп келүү процесстери менен байланыштуу.

{{center|[[file: Aziyanyn kalkynyn zhyshtygy.png|500px| Азиянын калкынын жыштыгы]]}}

Тилдик курамы боюнча дагы калк өтө ар түрдүү. Чыгыш Европада жана Түндүк Азияда славян элдери, ал эми Түндүк, Батыш жана Түштүк Eвропада - герман жана роман тобунун тилдеринде сүйлөгѳн элдер жашашат. Азияда көп элдер алтай тобунун тилдеринде сүйлѳшѳт, индия жана кытай-тибет тилиндеринде. Түштүк-Батыш Азия элдери араб тилинде баарлашышат, ал индонезия тилдеринин тобуна тиешелүү. Обочолонгон тилдерде сүйлөгөн элдерге жапондорду, басктарды, армяндарды, корейлерди киргизишет. Континентте калктын жайгашышы ѳтѳ тегиз эмес.

{{center|[[file: Evraziya politicheskaya karta.png|500px|Евразиянын саясий картасы]]}}
<div style="color:blue; text-align:center">Евразиянын саясий картасы</div>

Материктин саясий картасы көп убакыттан бери калыптана баштаган. Антикалык убакта Байыркы Греция, Байыркы Рим, Кытай, Индия жана башка мамлекеттер болгон. Заманбап элдер көптөгөн өлкөлөрдүн чегинде жашашат, алар 70 тен кѳп. Аянты жана саны боюнча ѳлкѳлѳр бөлүнөт (Россия, Кытай, Индия, Индонезия жана башка) жана өтө кичинекей карлик - мамлекеттер (Ватикан, Сан-Марино, Сингапур, ж.б.). Чарбалык өнүгүү деңгээли боюнча дагы ѳлкѳлѳр бирдей эмес. Абдан өнүккөн өлкөлөргө Япония, Германия, Италия, Улуу Британия жана Италия кирет. Өлкөлөрдүн чоң тобун негизинен Азияда жайгашкан өнүгүп келе жаткан өлкөлөр түзѳт. Материктин саясий картасы өзгөрүүнү улантууда. Түштүк Eвропада мурунку Югославиянын курамынан беш мамлекет бѳлүнгөн, мурунку СССРден 10 мамлекеттен кѳп түзүлгѳн.

<br clear=all /><div class="light" style="float:right;>[[#Начало|В начало]]</div><br clear=all />
== Сөздүк: ==
:{{bib|'''Азия''' – эң чоң, эң көп калктуу жана абдан ар түрдүү дүйнө бөлүгү.}}
:{{bib|'''Джомолунгума''' – Непал менен Кытайдын чек арасындагы Жердин эң бийик чокусу (8 848 метр).}}
:{{bib|'''Евразия''' - дүйнөнүн эки бөлүгүнөн турган – Европа жана Азия, эң калктуу гигант материк.}}
:{{bib|'''Өлүк деңизи''' – Израил менен Иорданиянын чек арасындагы Жердин эң төмөнкү орду (-405 м)}}
:{{bib|'''Евразиянын өзгөчөлүгү''' – дүйнөдөгү эң ири ички агымга ээ тармак.}}
:{{bib|'''Хуанхэ''' – катуу агымдары боюнча дүйнөдөгү ири дарыя, дарыянын бассейни 140 миллионго жакын адамды ичкен суу жана сугат иштери менен камсыз кылат.}}
:{{bib|'''Черрапунджи''' – Шиллонг бөксө тоосунда жайгашкан, түндүктө Бангладеш менен чектешет, деңиз деңгээлинен 1 313 м бийиктикте, планетадагы эң нымдуу жери – жылына 12 000 мм жакын жамгыр жаайт.}}
:{{bib|'''Янцзы''' – Кытайдын аймагынан агат, узундугу 6 300 км, бассейндин аянты – 1 808 500 км, Евразиядагы эң узун дарыя (6 000 км).}}

== Пайдалуу шилтеллмелер ==
{{bib|[https://ru.wikiquote.org/wiki/%D0%95%D0%B2%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F Викицитатниктеги Евразия]}}
{{bib|[http://rui-tur.ru/evraziya.html Географиялык маалымдоо]}}
{{bib|[http://bse.sci-lib.com/article036295.html Чон советтик энциклопедия — Евразия]}}
{{bib|[http://www.ecosystema.ru/08nature/world/geoworld/05.htm Евразия Материги — Жалпы сереп]}}
{{bib|[http://www.asiaxx.narod.ru/eurasia.htm Евразия аймактары]}}
{{bib|[http://www.ecosystema.ru/08nature/world/geoworld/05-2.htm Евразия — геологиялык түзүлүштѳр]}}
{{bib|[https://geographyofrussia.com/klimat-evrazii/ Евразиянын климаты]}}
{{bib|[https://geographyofrussia.com/evraziya-relef-istoriya-razvitiya/ Евразия. Рельеф, ѳнүгүү тарыхы]}}

<br clear=all /><div class="light" style="float:right;>[[#Начало|В начало]]</div><br clear=all />
== Адабияттары ==
* {{bib|История мировых цивилизаций 2006 ж}}
* {{bib|Физическая география 2005 ж}}
* {{bib|Экологический центр "Экосистема": Географический словарь. // URL: http://www.ecosystema.ru/07referats/slovgeo/index.htm}}
</div>


<div class="large-4 medium-5 columns">

<div class="shadow radius sbstyle">
<div class="row">
<div class="large-10 small-10 large-centered small-centered columns rubric" style="background-color:lightgrey;">Сингапурдагы зоопарк</div>
</div>
<span class="firstcharacter">Д</span>үйнөдөгү эң ири зоопарк, анда жаныбарлар эркин жүрүшөт. Бул жерден жапайы тропикалык токойдун кооздугунун бардыгын сезсең болот. Сингапур зоопаркындагы эң кызыктуу нерсе “Арангутандар менен эртең мененки тамактануу” жана «Арстан менен түшкү тамактануу». Дал ушул зоопаркта пайда болгон түнкү сафари - жѳн гана укмуштуудай кѳрүнүш. Ошол убакта түнкү жаныбарлардын 1 000 ге жакынын көрүүгө болот, алар күндүзү келген адамдар менен сүйлѳшүшпѳйт (эгер алар көрүнсѳ).
<div class="row">
<div class="large-9 medium-5 small-9 large-centered medium-centered small-centered columns style="text-align:center; text-indent:0px;">[[файл:Zoopark Singapura.jpg|220px|]]</div>
<div class="row">
<div class="large-7 medium-5 small-9 large-centered medium-centered small-centered columns" style="background-color:#f2feb0; text-align:center; font-style:italic; text-indent:0px;">Сингапурдагы зоопарк</div>
</div>

</div>
</div>


<div class="shadow radius sbstyle" style="margin-top:20px;">
<div class="row">
<div class="large-10 small-10 large-centered small-centered columns rubric" style="background-color:lightgrey;">Көк үңкүр</div>
</div>
<span class="firstcharacter">К</span>өк үңкүр Капри аралынын башкы кѳзгѳ урунган нерсеси, биздин дүйнѳдѳгү эң кооз жана эң табышмактуу үңкүрлөрү болуп эсептелинет. Үңкүрдүн түбү деңиз менен чѳмүлгѳн, ошого байланыштуу үнкүргө кирген күндүн нурлары үңкүргө жана анын суусуна кооз лазердик түстү берет. Үңкүрдүн сулуулугу немец акыны жана живописчиси Август Копиш тарабынан баяндалган, андан кийин үңкүр Капридеги туристтер арасында өзүнө тарткан эң кооз белгилүү аймак жана аралдын эмблемасы катары болуп калган.
<div class="row">
<div class="large-9 medium-5 small-9 large-centered medium-centered small-centered columns style="text-align:center; text-indent:0px;">[[файл:Goluboj grot.jpg|220px|]]</div>
<div class="row">
<div class="large-7 medium-5 small-9 large-centered medium-centered small-centered columns" style="background-color:#f2feb0; text-align:center; font-style:italic; text-indent:0px;">Көк үңкүр</div>
</div>
</div>
</div>


<div class="shadow radius sbstyle" style="margin-top:20px;">
<div class="row">
<div class="large-10 small-10 large-centered small-centered columns rubric" style="background-color:lightgrey;">Жаратылышка кантип жардам берсе болот?</div>
</div>
Бар болгон нерселерди сактап калуунун мыкты жолу - бул өзүңдөн баштоо. Балалык кезден биздин бардыгыбызды кѳчѳнү булгабагыла жана бактардан түшкөн жалбырактарды өрттөбөгүлө деп үйрөтѳт. Жѳн гана бардыгы эле муну эстеп калышпайт жана ушул татаал эмес эрежелерди карманышпайт. Ар бир адам жаратылышка кантип жардам бере алат? Кѳп ыкмалар бар жана алар өзгөчө кѳндүмдѳрдү жана чыгымдарды талап кылбайт.

Мына бир нече эрежелер:
* таштандыны белгилүү жерлерге гана таштагыла;
* жерге түшкөн жалбырактарды, желимдерди, жарым этилендерди өрттөбөгүлө, анткени алар адамдын организми жана айлана - чѳйрѳ үчүн зыяндуу заттардан турат. Күйгөндө алар абага көтөрүлүп, абаны булгоо менен, жыйынтыгында кѳптѳгѳн олуттуу ооруларды пайда кылуу менен адамдын өпкөсүнө жайгашат;
* эгерде силер эс алууга же сейилдѳѳгѳ барсаңар, ѳзүңѳрдѳн кийин дайыма жыйнагыла. Бир жолу колдонгон идиш-аякты жана башка таштандыларды калтырбагыла. Аларды пакетке чогултуп жана жакынкы таштандыга таштаса болот;
* экологиялык кутучалардагы (айнек же кагаз баштыктар) тамак - аштарга артыкчылык бергиле. Алар жеңил кайра иштетилет;
* тамак - аш салынган идиштерди аларга жаңы колдонууну табуу менен, бир нече жолу пайдаланса болот. Мисалы: желим стакандарга көчөттөрдү отургузуу, ал эми үй-тиричилик техникасынын кутучаларын гаражда же ороодо керексиз буюмдарды сактоо үчүн пайдаланса болот.
</div>


<div class="shadow radius sbstyle" style="margin-top:20px;">
<div class="row">
<div class="large-10 small-10 large-centered small-centered columns rubric" style="background-color:lightgrey;">Тест "Евразия"</div>
</div>
<quiz display = simple shuffleanswers=true >
{Евразия материги экваторго карата жайгашкан:
|type="()"}
+ Түндүк жарым шарда гана
- Түштүк жарым шарда гана
- Түндүктө жана Түштүктө

{Материктеги эң бийик чекит:
|type="()"}
- Монблан
+ Джомолунгма
- Казбек

{Евразиядагы эң узун дарыя:
|type="()"}
+ Янцзы
- Лена
- Дунай

{Евразия материгинде эң чоң аянтты ээлейт:
|type="()"}
- Чөлдөр
- Талаалар
+ Токойлор

{Материктеги эң чоң жанар тоо:
|type="()"}
- Этна
- Кракатау
+ Ключи Сопкасы
</quiz>
</div>
<div class="sbstyle">
<div class="row">
<div class="large-10 small-10 large-centered small-centered columns rubric" style="margin-top:20px">Тестти өтүңүз</div>
</div>
<a href="/mediawiki/docs/Tests/Geographic/Kyr/Евразия/index.html" class="test_hover" onclick="this.target='_blank'"> <div align="center" class="test_div_hover" style="width:300px; height:auto; float:non; text-indent:0"><span class="test_hover_state"></span> [[file:Corbis.jpg|class=testirovanie|Тестти өтүңүз|link=]]</div></a>
</div>
</div>
{{lang|География:Евразия}}
[[Category:География]]
[[Category:Средняя Школа]]

KR:География: Гидросфера

2018-09-25T12:00:29Z

Msu02: Гидросфера kg9 -video

{{Якорь|Начало}}
<div class="row geo-bg"><div class="maintext large-8 medium-7 columns">

<div class="row">
<div class="large-12 large-centered columns">
''Гидросфера – Жердин суу катмары. Ал бирдиктүү жана эч бир жерден үзүлбөйт. Бул барак силерди суунун жана кубулуштардын ар түрдүү дүйнөсүнө алып барат. Силер түзүлүштүн жалпы закон ченемдүүлүктөрү жана гидросферанын ар түрдүү бѳлүктѳрүнүн касиеттери менен таанышасыӊар, анда жүрүп жаткан ар түрдүү процесстер жана кубулуштар илимий көз карашта кантип түшүндүрүлѳрүн билесиңер.''

''Мисалы: Жер шарында суу кандай айланат? Эмне үчүн океандагы суу туздуу? Цунами деген эмне? Эмне үчүн океандын жээгинде жашаган адамдар бир күндѳ эки жолу суунун тартылуусу жана ташкындоосу сыяктуу кубулуштарды байкашат? Океан адамдардын жашоосунда кандай роль ойнойт? “Кара тамеки чеккичтер” деген эмне?''

''Ошондой эле силер дүйнѳнүн укмуштуудай дарыялары жана көлдөрү боюнча кызыктуу саякатка бара аласыӊар жана жер алдындагы суулар жана мөңгүлөр жөнүндө ѳзүңѳрдүн билим байлыгыңарды толтура аласыңар.''
</div>
</div>

== Дүйнөлүк суунун айланышы ==

'''Гидросферанын курамына эмнелер кирет?'''

'''Гидросфера''' – биздин планетанын суу катмары, ѳзүнѳ химиялык байланышпаган, анын абалына карабастан (суюк, газ, катуу) бардык сууларды камтыйт. Гидросфера атмосфера менен литосферанын ортосунда жайгашкан геосфералардын бири болуп эсептелет. Бул үзгүлтүксүз катмар бардык океандарды, деңиздерди, континенталдык таза жана туздуу сууларды, муз массивдерин, атмосферадагы суу жана тирүү организмдердеги сууларды камтыйт.

Жер бетинин 70%ын гидросфера камтыйт. Анын көлөмү 1400 млн. кубметр, планетанын бардык көлөмүнүн 1/800 түзөт. Гидросферанын 98% суулары – Дүйнөлүк океан, 1,6 % материктик муздарда топтолгон, гидросферанын калган бөлүгү кургактыктагы таза сууларга, көлдөргө, жер алдындагы сууларга туура келет. Мына ошентип, гидросфера Дүйнөлүк океанга, жер алдындагы сууларга жана континенталдык сууларга бөлүнѳт, андан сырткары, ар бир топ өзүнүн ичинен тѳмѳнкүрѳѳк деңгээлдеги подгруппаларды камтыйт. Атмосферада суу стратосферада жана тропосферада жайгашкан, жер бетинде океандардын, деңиздердин, көлдөрдүн, дарыялардын, мөңгүлөрдүн сууларын, литосферада - чөкмө тектердин, фундаменттеги сууларын бѳлүп карашат.

{{center|[[file:GidrosferaGeo.jpg|500px|Гидросферанын курамы]]}}
<div style="color:blue; text-align:center">Гидросферанын курамы</div>

Гидросфера бирдиктүү. Анын бирдиктүүлүгү Жердин мантиясындагы бардык жаратылыш сууларынын келип чыгуу жалпылыгында, алардын ѳнүгүүсүнүн бирдиктүүлүгүндѳ, мейкиндиктик үзгүлтүксүздүгүндѳ, Дүйнөлүк суунун айлануу системасындагы бардык жаратылыш сууларынын байланышкандыгында көрүнөт.

{{center|[[file:KrugovorotVodyGeo.jpg|500px|Суунун айланышы]]}}

<ul class="large-block-grid-2 small-block-grid-1">
<li>{{center|[[file: Krugovorot vody.mp4|400px|Суунун айланышы]]}} <div style="color:blue; text-align:center">Суунун айланышы</div></li>
<li>{{center|[[file: Krugovorot_vodi_v_prirode kg.mp4|400px|Жаратылышта суунун айланышы]]}} <div style="color:blue; text-align:center">Жаратылышта суунун айланышы</div></li>
</ul>

<br clear=all /><div class="light" style="float:right;>[[#Начало|В начало]]</div><br clear=all />

== Дүйнөлүк океандын суулары ==

'''Дүйнөлүк океан'''

{{right|[[Файл:DuinolukOkeanGeo.jpg|250px|Мировой океан]]|}}Биздин планетанын ¾ бетин океандар ээлейт. Суу – баалуу суюктук, биздин планетага жаратылыштын белеги. Жер планетасындагы санда ал Күн системасынын эч бир жеринде жок.

Океан... Жер бетиндеги жашоодогу анын мааниси канчалык бийик экендигин элестетүү кыйын. Асмандагы булуттар, жаан-чачын, кар, дарыя, көл, булактар – мунун баары убактылуу гана андан бөлүнүп кеткен океандын бөлүктөрү.

Дүйнөлүк океан Жер шарынын жаратылышынын кѳптѳгѳн мүнөзүн аныктайт: атмосферага топтолгон жылуулукту берет, аны нымдуулук менен кандырат, калган бөлүгү кургактыка ѳтѳт. Ал климатка, топуракка, өсүмдүктөр жана жаныбарлар дүйнөсүнө чоң таасирин тийгизет.

Акыркы баалоолор боюнча дүйнѳлүк океандын орточо тереңдиги 3 550 ден 3 730 метрге чейин. Океандын таманынын 2% азыраагын 6 000 метрден ѳйдѳ тереңдик ээлейт. Болжол менен океандык тамандын 7% 200 метрден аз, эң максималдуу – 11 022 метр (Мариан кобулу) терендикке ээ.

'''Эмне үчүн Океандагы суу туздуу?'''
{{left|[[Файл:SolMirOkeanGeo.jpg|250px|Карта солености вод Мирового океана]]|}}Океандык суу - бул эритме, анда бардык химиялык заттар табылган. Анда туз, газ, организмдердин тиричилигинен пайда болгон органикалык заттар эриген. Сууда эрибеген бѳлүктѳр дагы бар. Океанда туздар мантиядан чыккан суулардын бѳлүп чыгышынан пайда болот, анда кээ бир туздар камтылган. Башка туздар Дүйнөлүк океанга материктерден агып келген суулар менен кошулат.

Океандын туздуулугу бардык жеринде бирдей эмес. Негизги өзгөрүүлөр беттик катмарында байкалат. Бул катмардын туздуулугу атмосфералык жаан-чачындын жана буулануунун мамилелештигинен кѳз каранды, ал географиялык кеӊдикке жараша өзгөрүлөт. Жаан-чачындын саны буулануудан жогору, агын суулардын агышы кѳп, муздар эриген жерлерде туздуулугу аз. Дүйнөлүк океандын орточо туздуулугу 35 промилл (0 /00), б.а. суунун ар бир килограммында орточо 35 грамм туз болот. Эң туздуу – Кызыл деңиз 42 0/00

'''Суунун температурасы'''

Океандын суулары кургактык сыяктуу эле анын бетине күндөн келген жылуулук менен жылынат. Көп аянтты ээлѳѳ менен, океан кургактыкка караганда жылуулукту көбүрөөк алат. Үстүнкү беттеги суулардын температурасы бирдей эмес жана географиялык кеӊдикке жараша бѳлүштүрүлѳт. Океандын айрым райондорунда бул мыйзам ченемдүү бѳлүштүрүү океандык агымдар, туруктуу шамалдар, ал эми жээктердеги бѳлүктѳрдѳ - материктерден келген жылуу суулар менен бузулат.

Океандагы суунун температурасы тереңдиги менен өзгөрүлөт. Адегенде анын тѳмѳндѳшү абдан орчундуу, андан соң жайлайт. 3 - 4 миң метр тереңдикте адатта температура +2° тан 0° С чейин термелет.

Океандын туздуу суусу таза сууга салыштырмалуу 1 - 2° С температурада тоңот. Муздаганда тууздуу суунун тыгыздыгы жогорулап, анын жогорку катмары оорлоп жана төмөн түшө баштайт, ал эми океандын үстүңкү бетине суунун жылуураак катмарлары көтөрүлөт. Суунун мындай аралашуусу муздун пайда болушуна тоскоол болот. Муз арктикалык жана антарктикалык кеӊдиктерде, кыш узак жана суук болгон жерлерде гана пайда болот. Мелүүн алкактарда жайгашкан кээ бир терең эмес деңиздер дагы тоңот. Муз менен океандын аянтынын 15% капталат.
Бир жылдык жана көп жылдык муздарды айырмалашат. Океандык муз эгерде ал кургактык менен байланышкан болсо, же болбосо сүзүп жүргөн дрейфтик болсо, кыймылсыз болушу мүмкүн. Океанда кургактыктагы мөңгүлөрдөн бөлүнгөн океанга түшкѳн муздар кездешет. Бул муздардын эң ирилери айсбергдер деп аталат. Гренландия аралы океанга тоо сыяктуу айсбергдерди «жиберет», ал эми Антарктиданын шельфтик мөңгүлөрү стол сыяктуу узундугу 100 кмге жеткен айсбергдерди калтырат. Бул ѳтѳ таза суунун байлыгы. Айсбергдер уюлдук кеӊдиктердин пейзажын кооздоо менен, кээде кемелер үчүн коркунуч туудурат. Муз катмары океандын ажырагыс бөлүгү катары биздин планетанын климатына орчундуу таасирин тийгизет.

{{center|[[file:GrafikLitoGeo.jpg|450px| Океандын бетиндеги суунун температурасынын өзгөрүшү]]}}

{{center|[[file: Ajsberg.jpg|500px| Айсберг]]}}
<div style="color:blue; text-align:center">Айсберг</div>

<br clear=all /><div class="light" style="float:right;>[[#Начало|В начало]]</div><br clear=all />
== Дүйнөлүк океандын сууларынын кыймылы ==

Дүйнөлүк океандын суусу эч качан тынч абалда болбойт. Суулардын кыймылы анын бетинде гана эмес тереӊдигинде дагы жүрөт. Океандагы суунун кыймылы толкундарда, агымдарда, суунун туруктуу тик аралашуусунда көрүнөт.

'''Толкун''' – бул кѳпчүлүгүндѳ суунун термелүү кыймылы, аны менен толкун, сейсмикалык толкун – цунами, көтөрүлүү жана тартылуу сыяктуу жаратылыштык кубулуштар байланышта.

Толкундардын пайда болуусунун башкы себеби болуп шамал эсептелет. Шамалдык толкундар көтөрүнкү жана тереӊдеген жердин салмактуу биригүүсү.

{{center|[[file: Nabegayushchaya volna.jpg|500px|Чуркаган толкун]]}}
<div style="color:blue; text-align:center">Чуркаган толкун</div>

Толкундун негизги бөлүктөрү болуп: '''жалы''' — эң бийик бөлүгү; '''таманы''' – эң төмөн бөлүгү; '''капталы''' - толкундун «жалы» менен «тамандын» ортосундагы профиль болуп эсептелет. Жалдын жанындагы сызык толкундун фронту деп аталат.

{{center|[[file:KartyShamalGeo.jpg|500px|Толкундун бөлүктөрү]]}}
<div style="color:blue; text-align:center">Толкундун бөлүктөрү</div>

'''Сейсмикалык толкундар''' - цунами суу астындагы жер титирөөлөрдүн жана жанар тоолордун атылуусунун таасири астында пайда болот. Алар пайда болгон жеринен бардык тарапка 700 – 800 км/с ылдамдыкта таралат. Ачык океанда 1 метрге жакын бийиктикте цунаминин узундугу 200 – 300 км болот. Ошондуктан, ачык океанда алар адатта кемелер үчүн сезилбейт. Жээктерде цунаминин ылдамдыгы азаят, ал эми бийиктиги 30 метрге чейин көбөйөт. Жээктерге тийишүү менен, бул толкундар миңдеген адамдардын өмүрүн алып, миллиондогон чыгымдарды алып келет.

<ul class="large-block-grid-2 small-block-grid-1">
<li>{{center|[[file: Cunami.gif|250px| Цунами]]}} <div style="color:blue; text-align:center">Цунами</div></li>
<li>{{center|[[file: Cunami kg.mp4|450px| Көрүүчүлөрдүн айтуусу боюнча 2011 -жылдагы Япониядагы цунами]]}} <div style="color:blue; text-align:center">Көрүүчүлөрдүн айтуусу боюнча 2011 -жылдагы Япониядагы цунами</div></li>
</ul>

Айдын жана Күндүн тартылуу күчүнүн таасири алдында Океандын деӊгээлинин мезгилдүү термелүүсү - океан сууларынын көтөрүлүү, тартылуу кыймылдары пайда болот.

{{center|[[file: priliva_otlivi kg.mp4|500px|Көтөрүлүү жана тартылуу]]}}
<div style="color:blue; text-align:center">Көтөрүлүү жана тартылуу</div>

'''Агымдар''' – бул көбүнчө алдыга жылган суунун кыймылы. Үстүӊкү агымдардын негизги себеби дагы шамал. Ал азыраак кыймылдуу суулардын арасында аккан суу агымдарын пайда кылат. Бул агымдардын кеңдиги бир нече миңдеген километрге жетиши мүмкүн, ал эми узундугу көптөгөн миӊ километрге созулат. Алар ийилишет, тармактанышат, бөлүнүшөт, биригишет. Агымдардын багыттарына Жердин өз огунда айланышы – Кориолистин күчү таасир этет.

<ul class="large-block-grid-3 small-block-grid-2">
<li>{{center|[[file: Kartoskhema techenij.png|300px|Агымдардын картосхемасы]]}} <div style="color:blue; text-align:center">Агымдардын картосхемасы</div></li>
<li>{{center|[[file:GidroOkeanGeo.jpg|200px|Ири агымдардын таблицасы]]}} <div style="color:blue; text-align:center">Ири агымдардын таблицасы</div></li>
<li>{{center|[[file:GidroKoreolisGeo.jpg|200px| Кориолистин күчү]]}} <div style="color:blue; text-align:center">Кориолистин күчү</div></li>
</ul>

Ар кандай тереӊдиктеги агымдардын пайда болушу суунун ар түрдүү тыгыздыгы менен түшүндүрүлөт, ал өйдөдөн суунун массасынын басымы, температура менен туздуулугунун өзгөрүлүшүнө жараша болот. Дүйнөлүк океандагы суунун дайыма вертикалдуу аралашышы дагы суунун тыгыздыгынын өзгөрүлгөндүгүнөн жүрөт: муздак (же туздуураак) суу төмөн түшөт, ал эми жылуу (анча туздуу эмес) жогору көтөрүлөт.

<br clear=all /><div class="light" style="float:right;>[[#Начало|В начало]]</div><br clear=all />

== Дүйнөлүк океандын ресурстары ==

'''Дүйнөлүк океан – байлыктардын кенчи'''

Дүйнөлүк океан адам үчүн – бул чыныгы байлыктардын булагы. Ал дарыларды берген жана өзүнүн жээгинде миллиондогон эс алуучуларды кабыл алган дарыгер. Океан – деңиз продуктылардын, көптөгөн пайдалуу кеӊ байлыктардын, энергиянын булагы; ал “аба ырайынын ашканасы” дагы жана материктерди байланыштырган дүйнөдөгү эң кенен жол дагы. Океан бактериялардын ишине байланыштуу өзүн өзү тазалоочу (белгилүү бир чекке чейин) жөндөмдүүлүккө ээ, ошондуктан Жерден пайда болгон бардык таштандылар анда тазаланып, жок кылынат. Дүйнөлүк океандын ресурстарына деңиз суусу, бардык биологиялык, минералдык, энергетикалык ресурстардын түрлөрү жана рекреациялык ресурстар кирет.

{{center|[[file:GidroDuinolukOkean.jpg|500px| Дүйнөлүк океандын ресурстары]]}}

'''Океандын биологиялык ресурстары'''

Океандын органикалык дүйнөсү кенен жана ар түрдүү. Океанда 160 миң түр жаныбарлар жана 10 миңден ашык балырлар бар. Жашоо орду жана жашоо образы боюнча деӊиз организмдери үч топко биригишет: нектон, бентос жана планктон.

{{center|[[file:GidroBioResurs.jpg|500px| Биологиялык ресурстар]]}}

'''Организмдердин тобу'''

Пайдалануу мааниси жана масштабы боюнча нектон алдыңкы орунду ээлейт. Анын биомассасында балыктар (85% чейин) үстөмдүк кылат. Нектондун жалпы массасынын 10-15% балыктар, кальмарлар, деңиз жыландары, молюскалар, рактүрдүүлөрдөн креветкалар түзөт. Деңиз сүт эмүүчүлөрдөн – киттер, калак буттуулар нектондун бардык биомассасынын 5% түзөт.

{{center|[[file:GigroNiktonGeo.jpg|500px| Нектон]]}}

Салыштырмалуу чоӊ эмес өлчөмдө бентос пайдаланат. Зообентостун ичинен молюскалар (мидиялар, устрицалар, гребешкилер) жана деңиз кирписинин айрым түрлөрү чарбалык мааниге ээ. Рак түрдүүлөр (крабдар, омарлар, лангусттар) ийне теричендер (деӊиз кирпилери) кенен пайдаланат. Фитобентостон боз, кызыл жана жашыл балырлар жана жогорку гүлдүү суу өсүмдүктөрү практикалык колдонууну табышат.

{{center|[[file:GidroBentosGeo.jpg|500px| Бентос]]}}

Планктонго диатом балырлары, айрым балырлар, рак түрдүүлөр кирет. Жакынкы мезгилден баштап рак түрдүүлөрдүн бир түрүн – крилди пайдалана башташты.

{{center|[[file:GidroPlanktonGeo.jpg|500px| Планктон]]}}

'''Дүйнөлүк океандын минералдык ресурстары'''

Дүйнөлүк океандын түбү минералдык ресурстарга бай. Океан түбүндө таш көмүр жана темирмарганец кендери, титан, цирконий жана башка курулуш материалдары – галька, кум бар. Материктердин континенттик капталдарынан, кененирээк щельфтеринен нефть жана газ алынууда. Океандын түбүндөгү рифтерде (океан түбүнүн жаракасында) боз, ак же кара түстөгү сууну чыгарган суу астындагы ”тамеки тарткыч” – гидротермалдык булактар кездешет. Бул “тамеки тарткычтар” минералдык сырьёлорду өндүрүү боюнча чыныгы “фабрика” болуп эсептелет.
{{center|[[file: Skhema chernogo kurilshchika.jpg|450px|Укмуштуу дүйнө «кара тамеки тарткычтар»]]}} <div style="color:blue; text-align:center">Укмуштуу дүйнө «кара тамеки тарткычтар»</div>

“Суюк кен” деп аташкан деңиз суусунун өзү – Океандын баалуу ресурсу. Деңиз суусунан эритме түрүндө кездешкен бир нече химиялык кошулмаларды алышат: тамак - аш тузу, магний, күкүрт, устрицалардын топтолушунан – кальцийдин карбонаты. Андан антарктикалык аймактан транспортоо жолу менен келген айсбергдерден жана таза сууну тузсуздандыруу жолу менен алышат.

{{center|[[file:GidroDenizsuuGeo.jpg|500px| Деңиз суусунун ресурстары]]}}
<div style="color:blue; text-align:center">Деңиз суусунун ресурстары</div>

'''Деңиз суусунан таза сууну кантип жасайт?'''

Андан сырткары, Дүйнөлүк океан энергия алуунун булагы болуп эсептелет. Океандын суусу келечектеги термоядролук электростанциялар үчүн отун - дейтериянын ири запасына бай. Арзан энергиялардын түгөнгүс, потенциалдык ресурстары толкундарда, ташкындарда, агымдарда топтолгон.

{{center|[[file:GidroElektroGeo.jpg|500px| Приливная энергетика]]}}

XX кылымда океанды рекреациялык ресурс катары дагы пайдалана башташты. Рекреация деп ден - соолукту чындоо, таанып билүү, спорттук жана маданий – көңүл ачуу үчүн бош убактагы эс алууну түшүнөбүз. Океандын рекреациялык ресурстарына деңиз жээгинде эс алуу жана дениз туризми кирет.

{{center|[[file:GidroRecrGeo.jpg|500px| Морские рекреационные ресурсы]]}}

<br clear=all /><div class="light" style="float:right;>[[#Начало|В начало]]</div><br clear=all />

== Кургактыктагы суу ==

Кургактыктагы сууларга дарыя, көл, мөңгү, саз, жер алдындагы суулар, жасалма көлмөлөр кирет. Бардыгын бириктиргенде гана 3,5% дүйнөлүк суунун запасын түзөт. Пайыздык катышы боюнча мөңгүлөрдө жана жер алдындагы сууларда кургактыктын сууларынын бардык көлөмү жайгашканы көрүнүп турат, ал эми дарыя, көл, саз жана жасалма суулардын бардыгын алганда 1% суулар туура келет.

<ul class="large-block-grid-2 small-block-grid-1">
<li>{{center|[[file:GidroKurgakGeo.jpg|350px|Кургактыктагы суулар]]}}</li>
<li>{{center|[[file:GidroKurgaGeo.jpg|450px|Кургактыктагы суулардын катышы]]}}</li>
</ul>

{{center|[[file: Vodopady kg.mp4|500px| Эң кооз жана чоң шаркыратмалар]]}}
<div style="color:blue; text-align:center">Эң кооз жана чоң шаркыратмалар</div>

'''Мөңгүлөр'''

'''Мөңгү''' – кургактыкта таза муздун топтолушу. Мөңгүлөр кардан пайда болушат. Кар топтолуп, ныкталып мөңгүгө айланат. Бул тоолуу жана уюлдук областарда жүрөт. Карталарда мөңгүлөр ак, боз, көгүш түстөр менен берилет.

''Мөңгүлөрдү алардын абалы боюнча үч негизги тобун бөлүп карашат:''

1. Капталган (уюлдук областарда пайда болушат)

2. Тоолуу (тоолордун чокуларында пайда болушат)

3. Жарым капталган

{{center|[[file: Lednik.jpg|500px|Мөңгү]]}}
<div style="color:blue; text-align:center">Мөңгү</div>

Ийилчек болуу менен, көптөгөн мөңгүлөр, кар топтолгон жерден ылдый түшүү менен кыймылдашат, ушул жерден алар дарыялар жана көлдөрдүн башатын түзүү менен эришет.

Айрым мөңгүлөр тыным кылганда жана эригенде өзүнөн кийин моренаны калтырышат. Морена – мөңгү тарабынан калтырылган же ташылган сорттолбогон кесилген материалдарынын чогулушу. Ушуга байланыштуу кыймылдаган же жылып турма жана бөлүнүп калган аракеттеги, үстүңкү, ички жана түпкү мореналарды айырмалашат.

Мөңгүлөрдүн бардыгынын көп бөлүгү каптама мөңгүлөргө кирет. Алар кар сызыгы өтө төмөн болгон аймактарда пайда болушат. Мындай мөӊгүлөр калкан жана томпойгон (купол) формасына ээ. Кээ бир каптама мөӊгүлөрдөн муздардын катмарлары бөлүнүп чыгышы мүмкүн, сууга түшүү менен алар айсбергдерди пайда кылышат. Кээ бир айсбергдердин көлөмдөрү шаарлардын аянтынан чоӊ болгон учурлар белгилүү. Айсбергдердин көп бөлүгү суунун астында жайгашкан.

{{center|[[file: Lednik2.jpg|500px|Каптама мөңгү]]}}
<div style="color:blue; text-align:center">Каптама мөңгү</div>

''Мөңгүлөрдүн мааниси:''

1. Дарыяларды жана көлдөрдү эриген кардын суусу менен камсыз кылат

2. Таза суунун башкы «сактагычы» болуп эсептелет

3. Рельефке таасир этет

<br clear=all /><div class="light" style="float:right;>[[#Начало|В начало]]</div><br clear=all />

== Сөздүк ==
:{{bib|'''Айсберг''' – сүзгөн тоо. }}
:{{bib|'''Бентос''' – Океандын түбүндө жашаган организмдер (фитобентос (өсүмдүк), зообентос (жаныбар) болуп бөлүнөт. Деңиз бентосу балык ж.б. суу жаныбарлары үчүн жем, кээ бири өндүрүштүк мааниге ээ. Мисалы: креветкалар, устрицалар, деңиз таракчылары, омарлар, крабдар ж.б. Мисалы: креветкалар, устрицалар, деңиз таракчылары, омарлары, крабдар ж.б.}}
:{{bib|'''Дарыя''' – жер бетиндеги жана жер астындагы суулардын чогулуп, табигый нук менен үзгүлтүксүз аккан агын суу.}}
:{{bib|'''Дарыянын бассейни''' – агын суулары бир дарыя системасына чогулган жер бетинин бөлүгү. Айрым дарыя алаптары суу бөлгүчтөр менен коңшу алаптардан бөлүп турат.}}
:{{bib|'''Дарыянын режими''' – жыл ичинде дарыя сууларынын деңгээлинин мезгилдүү өзгөрүүсү.}}
:{{bib|'''Дарыя системасы''' – бардык өзүнүн куймалары менен дарыя. Көлгө же деңизге куючу башкы дарыя жана анын куймалары; гидрологиялык тармактын бөлүгү. }}
:{{bib|'''Дейтерий''' – суутектин изотопу, сууда көп өлчөмдө кездешет - 1 атом ар бир 10 миң суутектин атомунда дейтерий ядросу бар. Изотопту адатта «2Н» же «D» катары белгилешет жана «оор суутек» катары чанда айтышат. Дейтерий көптөгөн салттык ядердик реакторлордо оор суу формасында (D2O) пайдаланылат жана ал келечектеги термоядролук реакцияларда пайдаланышы мүмкүн деп болжолдошууда.}}
:{{bib|'''Жер шарындагы суу айлануу''' – Күн радиациясынын жана оордук күчүнүн таасири менен атмосфера менен жер бетинин ортосундагы ным (суу) алмашуу. Ал төмөнкү процесстерден турат: океандан, деңизден, көлдөн, дарыялардан жана кургактыктын бетинен суунун бууланышы, аба агымдары менен суу буунун конденсациясы, жаан-чачындын түшүшү, кургактыктын бети, жер кыртышынын катмарлары боюнча агышы. }}
:{{bib|'''Жылуу агым''' – муздагыраак суулардын арасында өткөн агым.}}
:{{bib|'''Кар сызыгы''' – чек ара, андан жогору кардын топтолушу мүмкүн болот. Полярдык кеӊдиктерде ал абдан төмөн, экватордо 5 км бийикте, тропикалык кеӊдикте 6 км ден өйдө өтөт.}}
:{{bib|'''Кара “тамеки тарткычтар”''' – кара түстөгү сууларды чыгарган океандардын түбүндөгү гидротермалдык булактар. }}
:{{bib|'''Куйма''' – дарыяга, деңизге, көлгө, суу сактагычка куйган агын суу. }}
:{{bib|'''Мөңгү''' – катуу атмосфералык жаан-чачындардын акырындап өзгөрүүсүнүн жана топтолушунун жыйынтыгында кургактыкта пайда болгон муздардын кыймылдаган массалары. }}
:{{bib|'''Минералдык суулар''' – составында кээ бир химиялык элементтердин, кошулмалардын, туздардын, газдардын көп өлчөмүн камтыган жер алдындагы суулар.}}
:{{bib|'''Муздак агым''' – азыраак муздак суулардын арасында өтүүчү агым. }}
:{{bib|'''Нектон''' – суунун тереңинде активдүү сүзүүчү жаныбарлар (балыктар, кальмарлар, киттер, калак буттуулар, деңиз жыландары, таш бакалар, пингвиндер). }}
:{{bib|'''Океандын сууларынын ташкындуу жана тартылуу кыймылдары''' – Айдын жана Күндүн тартылуу күчтөрүнүн таасири астында Океандын денгээлинин мезгилдүү термелүүсү (бир суткада 2 жолу).}}
:{{bib|'''Планктон''' – континенттик жана деңиз сууларында жашаган жана деңиз агымдарына туруштук бере албаган бир клеткалуу балырлар (фитопланктон) жана жаныбарлар (зоопланктон) - бир клеткалуу рачик, медузалар ж.б. }}
:{{bib|'''Промилле (0 /00)''' – миңдик өлчөм, суунун туздуулугун өлчөөнүн көрсөткүчү.}}
:{{bib|'''Саз''' – нымды сүйүүчү өсүмдүктөрү жана 0,3м ден кем эмес калыңдыктагы чым көңү менен өтө нымдуу жер бети. Кургактыктын саздыгынын же көлдөрдүн өсүшүнүн натыйжасында пайда болот.}}
:{{bib|'''Суу бөлгүч''' – коңшу дарыялардын бассейндери ортосундагы чек ара. }}
:{{bib|'''Суу башы''' – Дарыя башталган жер. Башталышы жер астынан чыккан суу, мөңгү, көл, саз болушу мүмкүн. }}
:{{bib|'''Туздуулук''' – суусунда эриген бардык туздардын жалпы саны. Деңиз суусунун туздуулугу 1л деңиз суусунда эриген катуу минералдык заттардын жыйындысы; г менен белгиленет. Туздуулук өлчөөнүн бирдиги – промилле (0/00). Океан (деңиз) суусунун орточо туздуулугу 35 0/00. }}
:{{bib|'''Чат''' – дарыянын деңизге (океанга), көлгө, суу сактагычка же башка дарыяга куйган жери.}}
:{{bib|'''Цунами''' – суу астындагы жер титирөөлөрдүн жан жанар тоолордун атырылып чыгуусунун натыйжасында пайда болуучу сейсмологиялык узун деңиз гравитациялык толкундар. }}

== Пайдалуу шилтелмелер ==
{{bib|[http://fishki.net/26677-marianskaja-vpadina-26-fototekst.html Марианская впадина]}}
{{bib|[https://infourok.ru/prezentaciya-na-temu-gidrosfera-933662.html Презентация на тему "Гидросфера"]}}
{{bib|[https://infourok.ru/videouroki/569 Инфоурок Ресурсы Мирового океана]}}
{{bib|[https://geographyofrussia.com/dvizhenie-vody-v-okeane/ Движение воды в Океане]}}
{{bib|[https://geographyofrussia.com/vetrovye-volny-v-mirovom-okeane/ Ветровые волны в Мировом Океане]}}
{{bib|[http://www.nat-geo.ru/fact/38525-chernye-kurilshchiki/ "Черные курильщики"]}}
{{bib|[https://geographyofrussia.com/reki/ Реки]}}

<br clear=all /><div class="light" style="float:right;>[[#Начало|В начало]]</div><br clear=all />
== Адабияттар: ==
* {{bib|Ветровые волны в Мировом Океане https://geographyofrussia.com/vetrovye-volny-v-mirovom-okeane/ }}
* {{bib|География: Справ. материалы: Кн.- с. Для учащихся сред. и ст. возраста/А.М. Берлянт, В.П. Дронов, И.В. Душина и др.; Под ред. В.П. Максаковского. – М.:Просвещение, 1989. – с. 24-34.}}
* {{bib|Движение воды в океане https://geographyofrussia.com/dvizhenie-vody-v-okeane/ }}
* {{bib|Инфоурок https://infourok.ru/prezentaciya-na-temu-gidrosfera-933662.html}}
* {{bib|Информационно-образовательный портал http://www.pedsovet.pro/}}
* {{bib|Полная энциклопедия. Справочник для школьников и студентов. Биологические ресурсы Мирового океана http://www.polnaja-jenciklopedija.ru/zhizn-okeana/biologicheskie-resursy-mirovogo-okeana.html}}
* {{bib|Сайт Livejournal.com http://solvaigsamara.livejournal.com/739389.html}}
* {{bib|Сайт Geograpya.ru http://geografya.ru/gidrosfera.html}}
* {{bib|Сайт Оkeanavt.ru http://www.okeanavt.ru/}}
* {{bib|Сайт Открытый класс http://www.openclass.ru/node/417268}}
* {{bib|Сайт kupidonia.ru http://kupidonia.ru/viktoriny/viktorina-okeany}}
* {{bib|Сайт nat-geo.ru http://www.nat-geo.ru/fact/38525-chernye-kurilshchiki/}}
* {{bib|Сайт shkolniku.com http://shkolniku.com/geografiya/task2475283.html}}
* {{bib|Сайт wonderful-planet.ru http://wonderful-planet.ru/}}
* {{bib|Сайт vivareit.ru http://vivareit.ru/interesnye-fakty-o-gidrosfere/}}
* {{bib|Социальная сеть работников образования https://nsportal.ru/}}
</div>


<div class="large-4 medium-5 columns">

<div class="shadow radius sbstyle">
<div class="row">
<div class="large-10 small-10 large-centered small-centered columns rubric" style="background-color:lightgrey;">Амазонка</div>
</div>
<span class="firstcharacter">Д</span>үйнөдөгү эң суусу мол дарыя болуп Амазонка эсептелинет, ал Түштүк Америкада жайгашкан. Ар бир секунда сайын бул дарыя 200 миң куб метр суу агызат, бул дүйнөнүн бардык дарыя суусунун 15%ын түзөт. Алсак, Амазонка дарыясынын узундугу 7 миң кмге жакын, бирок ал аркылуу бир дагы көпүрө жок.
<div class="row">
<div class="large-9 medium-5 small-9 large-centered medium-centered small-centered columns style="text-align:center; text-indent:0px;">[[файл:Amazonka22.jpg|220px|Амазонка ]]</div>
<div class="row">
<div class="large-7 medium-5 small-9 large-centered medium-centered small-centered columns" style="background-color:#f2feb0; text-align:center; font-style:italic; text-indent:0px;">Амазонка </div>
</div>
</div>
</div>


<div class="shadow radius sbstyle" style="margin-top:20px;">
<div class="row">
<div class="large-10 small-10 large-centered small-centered columns rubric" style="background-color:lightgrey;">Жол</div>
</div>
<span class="firstcharacter">Т</span>үштүк Корея жарым аралында жыл сайын уникалдуу жаратылыш кубулушу жүрөт. Ал Түштүк-Кытай деңизи тартылуудан улам Модо жана Чиндо эки аралдарынын ортосунда ажыраган учур. Аталган жол узундугу 2 км, кеӊдиги 40 метрге ээ.
<div class="row">
<div class="large-9 medium-5 small-9 large-centered medium-centered small-centered columns style="text-align:center; text-indent:0px;">[[файл:Tropa.jpg|220px|Жол]]</div>
<div class="row">
<div class="large-7 medium-5 small-9 large-centered medium-centered small-centered columns" style="background-color:#f2feb0; text-align:center; font-style:italic; text-indent:0px;">Жол</div>
</div>
</div>
</div>


<div class="shadow radius sbstyle" style="margin-top:20px;">
<div class="row">
<div class="large-10 small-10 large-centered small-centered columns rubric" style="background-color:lightgrey;">Дарыялардын беттешиши</div>
</div>
<span class="firstcharacter">Д</span>арыялардын кайчылашкан жери” деген түшүнүк жөнүндө силер уктуңар беле? Мындай сейрек кубулуш Польшада бар, ал жерде Нельба жана Велна дарыялары 90˚ бурч менен беттешишет. Эң кызыктуусу алардын суулары агымдын деңгээлинин, ылдамдыгынын жана температурасынын айырмачылыгынан улам кошулушпайт.
<div class="row">
<div class="large-9 medium-5 small-9 large-centered medium-centered small-centered columns style="text-align:center; text-indent:0px;">[[файл:Rechnoj perekrestok.jpg|220px|Дарыялардын беттешиши]]</div>
<div class="row">
<div class="large-7 medium-5 small-9 large-centered medium-centered small-centered columns" style="background-color:#f2feb0; text-align:center; font-style:italic; text-indent:0px;">Дарыялардын беттешиши</div>
</div>
</div>
</div>


<div class="shadow radius sbstyle" style="margin-top:20px;">
<div class="row">
<div class="large-10 small-10 large-centered small-centered columns rubric" style="background-color:lightgrey;">Жок болуп кеткен Мерцбахер көлү</div>
</div>
<span class="firstcharacter">М</span>ерцбахер көлү. Кыргыз Республикасында Тянь-Шань тоолорунда деңиз деңгээлинен 3 304 метр жогору турган немец окумуштуусу Готфрид Мерцбахердин атынан коюлган укмуштуудай көл жатат. Ал 1903 - жылы өзүнүн Хан-Тенгри экспедициясында биринчилерден болуп аны ачкан. Ар бир жайда бир эле убакта Мерцбахер көлү эриген суулардан пайда болгон көл соолуй баштайт жана үч күндүн ичинде толугу менен жоголот. Азыр окумуштуулар мындай жаратылыштык кубулушка түшүндүрмө берүүгө аракет кылышууда.
<ul class="large-block-grid-2 small-block-grid-1">
<li>{{center|[[file: Ozero Mercbahera2.jpg|250px| Көл Мерцбахер]]}}</li>
<li>{{center|[[file: Mercbaher kg.jpg|105px| Көл Мерцбахер]]}}</li>
</ul>
<div class="row">
<div class="large-7 medium-5 small-9 large-centered medium-centered small-centered columns" style="background-color:#f2feb0; text-align:center; font-style:italic; text-indent:0px;">Жок болуп кеткен Мерцбахер көлү</div>
</div>
</div>


<div class="shadow radius sbstyle" style="margin-top:20px;">
<div class="row">
<div class="large-10 small-10 large-centered small-centered columns rubric" style="background-color:lightgrey;">Дарыянын куймасы оң же сол болуп эсептелерин кантип аныктаса болот?</div>
</div>
Дарыянын кайсы куймасы оң же сол экендигин аныкташ үчүн маңдайың менен дарыянын чатына анын агымынын багыты боюнча турушуӊ керек, ошондо оң жагында оң куйма, ал эми сол жагыңда сол куйма жайгашат.
[[Файл:Kujma.jpg|обрамить|центр]]
</div>


<div class="shadow radius sbstyle" style="margin-top:20px;">
<div class="row">
<div class="large-10 small-10 large-centered small-centered columns rubric" style="background-color:lightgrey;">"Океандар" викторинасы</div>
</div>
<quiz display = simple shuffleanswers=true >
{Биздин планетада канча океан бар?
|type="()"}
+ 4
- 5
- 6

{Дүйнөлүк океан деген эмне?
|type="()"}
- Атлантика жана Инд
- Түндүк Муз жана Тынч
+ Бардык океандар чогуу

{Океандар биздин планетада канча аянтты ээлешет?
|type="()"}
- 60%
+ 70%
- 80%

{Океандардын кайсынысы эң чоң?
|type="()"}
+ Тынч
- Атлантика
- Инд

{Океан суусунун чоң массадагы аралашуусу эмне деп аталат?
|type="()"}
- Көтөрүлүү
- Тартылуу
+ Агым
</quiz>
</div>
<div class="sbstyle">
<div class="row">
<div class="large-10 small-10 large-centered small-centered columns rubric" style="margin-top:20px">Тестти өтүңүз</div>
</div>
<a href="/mediawiki/docs/Tests/Geographic/Kyr/Гидросферa/index.html" class="test_hover" onclick="this.target='_blank'"> <div align="center" class="test_div_hover" style="width:300px; height:auto; float:non; text-indent:0"><span class="test_hover_state"></span> [[file:Corbis.jpg|class=testirovanie|Тестти өтүңүз|link=]]</div></a>
</div>
</div>
{{lang|География:Гидросфера}}
[[Category:География]]
[[Category:Средняя Школа]]

KR:География: Географиялык кабык жана биосфера

2018-09-25T11:53:35Z

Msu02: Географическая оболочка kg9 -videoru

{{Якорь|Начало}}
<div class="row geo-bg"><div class="maintext large-8 medium-7 columns">
<div class="row">
<div class="large-12 large-centered columns">
* ''Организмдер 200°С температурада жашап кетеби жана миң жыл жашай алабы?''
* ''Эмне үчүн топурак - бул өзгөчө жаратылыштык тело?''
* ''Географиялык катмар деген эмне жана анын касиеттери кандай?''
* ''Жердин жаратылышын калыптандырууда тирүү организмдер кандай роль ойношот?''
* ''Материктердин жана океандардын жаратылышынын ар түрдүүлүгүнүн себеби эмнеде?''
* ''Адамдар бири - биринен кандай белгилер боюнча айырмаланышат жана алар Жерге кантип жайгашкан?''
* ''Жаратылыш адамдын ден - соолугуна кандай таасир этет?''
</div>
</div>
== Жердеги организмдер ==

Жерде жашоо ар түрдүү жана кеңири таралган. Болжолдуу азыркы учурда Жерде организмдердин бир нече миллиондогон түрлөрү жашашат. Адатта бардык организмдерди төрт топко бөлүшѳт: өсүмдүктөр, жаныбарлар, козу карындар жана микроорганизмдер.

{{center|[[file: Tiryy organizmderdin.png|500px| Тирүү организмдердин көп түрдүүлүгү]]}}

В. И. Вернадский бардык организмдердин жыйындысын “тирүү зат” деп атаган. Бул заттын жалпы массасы атмосферанын массасынан болжолу 10 миң эсе, гидросферадан - 1 миллион эсе, литосферадан - 10 миллиондон кѳбүрѳѳк аз. Организм менен таралган жана алар тараптан кайра ѳзгѳртүлгѳн Жердин тармагы биосфера деп аталат. Ал ѳзүнѳ атмосферанын тѳмѳнкү бѳлүгүн, гидросферанын бардыгын жана литосферанын жогорку бѳлүгүн камтыйт.

<ul class="large-block-grid-2 small-block-grid-1">
<li>{{center|[[file: Biosferanyn tyzy.png|320px|Биосферанын түзүлүшү]]}} <div style="color:blue; text-align:center">Биосферанын түзүлүшү</div></li>
<li>{{center|[[file: Biosferanyn chekteri.png|450px|Биосферанын чектери]]}} <div style="color:blue; text-align:center">Биосферанын чектери</div></li>
</ul>

«Биосфера» термини жана биосфера жөнүндө окуу эки белгилүү окумуштуунун изилдѳѳлѳрүнѳн улам пайда болгон.

{{center|[[file: EHduard Zyuss zhana Vladimir Vernadskij.png|500px|Эдуард Зюсс жана Владимир Вернадский]]}}
<div style="color:blue; text-align:center">Эдуард Зюсс жана Владимир Вернадский</div>

Бардык организмдер таралган чөйрөсү бири - бири менен байланышкан. Алар жашоо коомчулугун түзүшѳт. Коомчулуктардагы негизги болуп өсүмдүктөр эсептелет.

''Организмдер үчүн жашоо чөйрөсү болуп тѳмѳнкүлѳр эсептелет:''

{| class="wikitable"
|-
| 1 || Суу || Жашоонун бешиги
|-
| 2 || Аба || Организмдер туруктуу жашабайт
|-
| 3 || Топурак || Эң жыш отурукташкан чөйрө
|-
| 4 || Организмдер || Бул чөйрөдө кожоюндун эсебинен тамактанган вирустар, бактериялар жашашат
|}

{{center|[[file: Organizmderdin taralgan.png|500px|Организмдердин таралган чөйрөсү]]}}
<div style="color:blue; text-align:center">Организмдердин таралган чөйрөсү</div>

Биосферада организмдер Жерде тегиз эмес бѳлүштүрүлѳт. Климатка ылайык органикалык дүйнө экватордон уюлдарды карай жана жээктерден материктердин ичкери жагына жана ачык океандарга карай өзгөрүлөт. Мындай бөлүштүрүү кеңдик зоналуулук деп аталат.

''Органикалык дүйнөгө мүнөздөмө''

{| class="wikitable"
|-
| 1 || Экватордук кендик || Органикалык дүйнөнүн ар түрдүүлүгү жана байлыгы
|-
| 2 || Тропиктик кеңдик || Органикалык дүйнө жеткиликтүү кедей
|-
| 3 || Мелүүн кендик || Органикалык дүйнөгө бай, бирок анчалык ар түрдүү эмес
|-
| 4 || Уюлдук кендик || Өсүмдүктөр дүйнөсүнө жарды, жаныбарлар дүйнөсү – бир түрдүү
|}

Тоолордо бийиктеген сайын өсүмдүктөр жана жаныбарлар дүйнөсүнүн мыйзам ченемдүү алмашылышы – бийиктик алкактуулук дайыма байкалат.

{{center|[[file: Bijiktik alkaktuuluk.png|500px|Бийиктик алкактуулук]]}}
<div style="color:blue; text-align:center">Бийиктик алкактуулук</div>

"Жаратылыш зоналуулук" түшүнүгү.

Жаратылыш зоналарынын калыптануусу ...кѳз каранды. – кененирээк [http://fb.ru/article/177674/ponyatie-prirodnoy-zonalnosti-formirovanie-prirodnyih-zon-zavisit-ot FB.ru] окугула.

<br clear=all /><div class="light" style="float:right;>[[#Начало|В начало]]</div><br clear=all />

== Топурак ==

'''Топурак''' – тирүү (органикалык) жана жансыз (органикалык эмес) жаратылыштын ѳз ара аракеттенүүсүнүн натыйжасында жер бетинде пайда болгон ѳзгѳчѳ жаратылыш телосу. Атактуу орус окумуштуусу – топурак (топуракка киришүү) жѳнүндѳ илимдин негиздөөчүсү В.В. Докучаев топурак – жаратылыштын “күзгүсү” деп жазган.

{{center|[[file: Topuraktyn turloru.png|500px| Топурактын турлору]]}}

Бардык территориядагы топурактардын ар түрдүүлүгү жана алардын мейкиндикте таралуусунун мыйзам ченемдүүлүгү топурактык карталарды жакшы чагылдырат. Дүйнөнүн топурактык карталарында топурактардын типтери гана көрсөтүлгѳн, ал эми ири масштабдуу топурактык карталарда айыл-чарбалык ѳндүрүш үчүн маанилүү топурактардын кѳптѳгѳн касиеттери чагылдырылат.

<ul class="large-block-grid-2 small-block-grid-1">
<li>{{center|[[file: Pochvennaya karta mira.jpg|450px|Дүйнөнүн топурактарынын картасы]]}} <div style="color:blue; text-align:center">Дүйнөнүн топурактарынын картасы</div></li>
<li>{{center|[[file: Iri masshtabdagy topuraktardyn kartasy.png|450px|Ири масштабдагы топурактардын картасы]]}} <div style="color:blue; text-align:center">Ири масштабдагы топурактардын картасы</div></li>
</ul>

Топурактар адамдын жашоосунда жана жаратылышта заттардын айланышында чоң роль ойношот. Бирок адамдын ойлонбогон чарбалык ишмердүүлүгүнүн натыйжасында топурактар бузулушат жана булганышат. Бузулган топурактарды калыбына келтирүү үчүн адамдар мелиоративдик иштерди жүргүзүшѳт.

Топурактардын мелиорациясы – жаратылышты пайдалануунун рационалдуу түрү; жердин түшүмдүүлүгүн же жердин жалпы ден-соолугун жогорулатуу үчүн иш чаралардын комплекси. Мелиорация жалпы ландшафтка же анын кандайдыр бир бѳлүгүнѳ тиешелүү болушу мүмкүн: жайыттар, суу сактагычтар, топурактар ж.б.

''Мелиорациянын түрлөрү:''

{| class="wikitable"
|-
| 1 || Суулу || Суу каптоо, сугаруу, кургатуу, туздуу топурактарды тазалоо
|-
| 2 || Токойтехникалык || Токой алкагын түзүү
|-
| 3 || Агротехникалык || Катмарды коңторбой айдоо, өсүмдүктөрдү алмаштыруу
|-
| 4 || Химиялык || Жер семирткичтерди себүү, акиташтоо, кычкылдандыруу
|}

{{center|[[file: Meliorativnye mashiny.mp4|500px|Мелиоративдик машина]]}}
<div style="color:blue; text-align:center">Мелиоративдик машина</div>

<br clear=all /><div class="light" style="float:right;>[[#Начало|В начало]]</div><br clear=all />
== Географиялык кабык ==

<br>''Географиялык кабык деген эмне?''

Жердин кабыгы, анын чегинде атмосферанын төмөнкү катмарлары, литосферанын жогорку бѳлүгү, гидросфера жана биосферанын бардыгы өз ара аракеттенишет жана бири - бирине ѳз ара өтүүнү географиялык кабык деп аташат. Географиялык кабыктар бирдиктүү, бирок бир түрдүү эмес. Бул чоң, Жердин бардыгын каптаган (планеталык) жаратылыштык (географиялык) комплекс. Ал көлѳмү боюнча ар түрдүү аянтчаларга – майдараак жаратылыш комплексине – ландшафтка бѳлүнѳт. Окумуштуулар географиялык кабыктын кескин чек аралары жок, анын орточо кубаттуулугу 55 км деп эсептешет. Жердин көлѳмү менен салыштырганда – бул ичке кабык.

'''Географиялык кабык''' – бул адамдык коом жашап жана өнүккөн жаратылыштык чөйрө, биздин үйүбүз. Бул чөйрөнү сакташ үчүн, географиялык кабыктын касиетин жана мыйзам ченемдүүлүгүн жакшы билиш керек.

''Географиялык кабык төмөнкү касиеттерге ээ:''
* андагы бардык кубулуш күн энергиясынан улам жашайт жана өнүгөт;
* органикалык заттар органикалык эместерден фотосинтез процессинде пайда болот;
* анда энергиянын жана заттардын айлануусу дайыма жүрөт;
* ал күн энергиясын топтоого жѳндѳмдүү;
* андагы заттар катуу, газ, эриген абалда болушат.
* бул жерде организмдердин жашоосу үчүн бардык шарттар бар.

Географиялык кабыктын эң маанилүү жалпы мыйзам ченемдүүлүгүнѳ анын бирдиктүүлүгүн, ритмдүүлүгүн, зоналуулугун киргизет.

<ul class="large-block-grid-4 small-block-grid-2">
<li>{{center|[[file: Ritmkg.png|250px| Ритмдүүлүк]]}} <div style="color:blue; text-align:center">Ритмдүүлүк</div></li>
<li>{{center|[[file: Birdiktyyl.png|250px| Бирдиктүүл үк]]}} <div style="color:blue; text-align:center">Бирдиктүүл үк</div></li>
<li>{{center|[[file: Geologiyalyk ajlanuu.png|250px| Геологиялык айлануу]]}} <div style="color:blue; text-align:center">Геологиялык айлануу</div></li>
<li>{{center|[[file: ZHaratylyshta ehnergiyanyn.png|250px|Жаратылышта энергиянын жана заттардын айлануусу]]}} <div style="color:blue; text-align:center">Жаратылышта энергиянын жана заттардын айлануусу</div></li>
</ul>

<br clear=all /><div class="light" style="float:right;>[[#Начало|В начало]]</div><br clear=all />

== Жердеги адам ==

<br>''Адамдардын материктер боюнча таралышы''

Эмне үчүн жана кантип адамдар материктер боюнча тарашкан? Адамзаттын пайда болуу орду жѳнүндѳ суроо – бирден - бир татаал. Биринчи адамдар кайда пайда болгону азырынча ачык эмес. Көпчүлүк окумуштуулар адамзаттын мекени – Африка жана Түштүк-Батыш Евразия деп эсептешет. Ушул территорияда жаныбардан баштап адамга чейин узак жол башталган, ал 3 миллион жылдан кѳп убакытты ээлеген.

Акырындап, адамдар Антарктидадан башка Жердин бардык материктери боюнча жайгаша башташкан. Адамдар адегенде жашоо үчүн ыңгайлуу Евразия жана Африка территориясын, андан соң башка материктерди ѳздѳштүрүштү.

Көптөгөн миңдеген жылдарда адамдык жандыктардын денелик келбети өзгөрүүлөргө дуушар болгон. Жерде адегенде адамдар кѳп болгон эмес жана алар бири - биринен алыс ѳзүнчѳ топ болуп, кескин айырмаланган жаратылыштык шарттарда жашашкан. Табигый тандоонун жыйынтыгында расалык белгилер - жалпы тукум куучулук денелик касиеттер менен адамдардын тобу пайда болгон.

<ul class="large-block-grid-2 small-block-grid-1">
<li>{{center|[[file: Adamdardyn rasalary.png|450px|Адамдардын расалары]]}} <div style="color:blue; text-align:center">Адамдардын расалары</div></li>
<li>{{center|[[file: Aralash rasalar.png|450px|Аралаш расалар]]}} <div style="color:blue; text-align:center">Аралаш расалар</div></li>
</ul>

{{center|[[file: Rasovye fenotipy cheloveka.jpg|500px|Адамзаттын расалык фенотиби]]}}
<div style="color:blue; text-align:center">Адамзаттын расалык фенотиби</div>

Адамзат планетага тегиз эмес жайгашат. Адамдардын көпчүлүгү Чыгыш жана Түндүк жарым шарда көп отурукташкан, ал эми Батыш жана Түштүк жарым шарда аз отурукташкан. Антарктидада убактылуу жашоочулар ХХ кылымда гана келишкен. Адамдардын көпчүлүгү Дүйнөлүк океандын жээгинде, анын деңиздеринде же ага жакын жайгашкан жерлерде, мелүүн алкактын түздүктөрүндө, субтропикалык жана субэкватордук климаттык алкактарда отурукташкан.

<ul class="large-block-grid-2 small-block-grid-1">
<li>{{center|[[file: Kalktyn zhajgashuu faktorloru.png|450px|Калктын жайгашуу факторлору]]}} <div style="color:blue; text-align:center">Калктын жайгашуу факторлору</div></li>
<li>{{center|[[file: ZHajgashuu kontrasty.png|450px|Жайгашуу контрасты]]}} <div style="color:blue; text-align:center">Жайгашуу контрасты</div></li>
</ul>

''Калктуу пункуттардын негизги типтери''

Азыркы убакта Жердин бардык калкы же шаарларда же айылдык калктуу пункттарда жашайт. Мындай бөлүнүү качандыр бир убакта адамдардын чарбалык ишмердүүлүгү кол өнөрчүлүк жана айыл - чарбасына бѳлүнгѳнү менен шартталган. Бул бѳлүнүү кол өнөрчүлүк менен алектенген шаардык калктын дагы, айыл - чарбачылык менен алектенген айыл калкынын да пайда болуусуна алып келген.

Шаар үчүн ондогон жана жүздөгөн адамдардын, ал эми ири шаарлар үчүн - миллиондогон адамдардын жашашы мүнөздүү. Бул жерде калк өнөр - жай тармактарында иштешет, мектептер, музейлер, театрлар кѳп. Кѳп кабаттуу үйлѳр үстѳмдүк кылат, транспорт жакшы ѳнүккѳн. Азыркы күндө шаарларда Жердин бардык тургундарынын 50% жакын адамдар жашайт.

<ul class="large-block-grid-2 small-block-grid-1">
<li>{{center|[[file: Bishkek2.jpg|450px|Бишкек шаары]]}} <div style="color:blue; text-align:center">Бишкек шаары</div></li>
<li>{{center|[[file: Osh.jpg|300px|Ош шаары]]}} <div style="color:blue; text-align:center">Ош шаары</div></li>
</ul>

Айылдын калкын ондон жүз миңге чейинки адам түзѳт. Айылдын тургундары жерди иштетүү жана мал чарбасы менен алектенишет. Айылдар шаарларга тамак - аш азык - түлүктѳрүн жана өнөр - жай үчүн жүн, тери сырьёсун жөнөтүп, шаарлардан айылга өнөр - жай товарларын алып турушат.

<ul class="large-block-grid-3 small-block-grid-1">
<li>{{center|[[file: Selskoe poselenie.jpg|280px|Айылдык калк]]}} <div style="color:blue; text-align:center">Айылдык калк</div></li>
<li>{{center|[[file: Selo Kyrgyzstan.jpg|450px|Кыргызстан айылы]]}} <div style="color:blue; text-align:center">Кыргызстан айылы</div></li>
<li>{{center|[[file: Tri sela v CHujskoj doline.jpg|270px|Чүй өрөөнүндөгү үч айыл]]}} <div style="color:blue; text-align:center">Чүй өрөөнүндөгү үч айыл</div></li>
</ul>

Же шаарга же айылга киргизүүгө болбогон айрым калктуу пункттар бар. Аларды шаар тибиндеги посёлоктор деп аташат. Ушундай калктуу пункттарда 12 миңден азыраак адамдар жашашат, ал эми калкынын 85% кѳбү айыл - чарбасында эмгектенет.

<br clear=all /><div class="light" style="float:right;>[[#Начало|В начало]]</div><br clear=all />

== Жаратылыш жана адам ==

Адамды курчаган чөйрө (географиялык чөйрө) – бул адам түзмѳ-түз ѳз ара аракеттенген жер жаратылышынын бѳлүгү. Ал адамдардын ден-соолугунун маанилүү булагы, бардык негизги ресурстардын булагы катары, анда жашоо жана жайгаштыруу үчүн территория катары кызмат кылат.

{{center|[[file: ZHaratylysh bajlyktary.png|500px| Жаратылыш байлыктары]]}}

Ал эми адам өзү жаратылыштын бир бөлүгү экендигин унутуу менен, айлана-чѳйрѳнү активдүү талкалай баштады. Жаратылышка ѳзүнүн “керектөөчүлүк” мамилесинен андан колдон келишинче кѳбүрѳѳк материалдык байлыкты “кысуу” аракети менен, ал жаратылышка кол салып, анын мыйзамдарын бузуп жатат. Жаратылыштын адамга зыян таасир тийгизип баштаганынын себеби адамдын ѳзүбү? Адамдардын кѳптѳгѳн ооруулары, алар таза эмес сууну ичүүгѳ мажбур болуусу, ууланган аба менен дем алуусу, химиялашкан тамак-аштар менен тамактануусу менен байланыштуу эмеспи.

{{center|[[file: Okruzhayushchaya sreda pod vliyaniem cheloveka.jpg|500px|Курчап турган чөйрө адамдын таасири астында]]}}
<div style="color:blue; text-align:center">Курчап турган чөйрө адамдын таасири астында</div>

Адамдын жашоосундагы жана ишмердүүлүгүндѳгү орчундуу кыйынчылыктар ар түрдүү жаратылыштык кубулуштар менен дагы байланыштуу, алар кыйратуучулук мүнөздѳ дагы болушу мүмкүн. Алардын ар түрдүүлүгү Жердин кабыктары менен байланыштуу.

<ul class="large-block-grid-2 small-block-grid-1">
<li>{{center|[[file: ZHerdin kabyktarynyn tabigyj.png|450px|Жердин кабыктарынын табигый кырсыктар менен байланышы]]}} <div style="color:blue; text-align:center">Жердин кабыктарынын табигый кырсыктар менен байланышы</div></li>
<li>{{center|[[file: Kartadagy tabigyj kyrsyktar.png|265px|Картадагы табигый кырсыктар]]}} <div style="color:blue; text-align:center">Картадагы табигый кырсыктар</div></li>
</ul>

Жердеги адамдын активдүү чарбалык ишмердүүлүгү зор терс натыйжаларга алып келет: ресурстар азайууда, жаратылыш кирдеп жатат, табигый кырсыктардын саны жыл сайын көбөйүүдө жана алар кѳбүрѳѳк кыйратуучу болууда. Жерди сактап калышыбыз керек, ал эми бул үчүн жаратылыш комплекстерин талкалаганды токтотуу зарыл.

<br clear=all /><div class="light" style="float:right;>[[#Начало|В начало]]</div><br clear=all />

== Сөздүк: ==
:{{bib|'''Биосфера''' – организм менен таралган жана алар тараптан жашоо ишмердүүлүгүнүн натыйжасында кайра ѳзгѳртүлгѳн географиялык кабыктын бѳлүгү. }}
:{{bib|'''Бийиктик алкактуулук''' – тоолордо улам бийиктеген сайын жаратылыш шарттарынын жана ландшафттын алмашылышы. }}
:{{bib|'''Географиялык кабык''' – Жердин кабыгы, анын чегинде атмосферанын төмөнкү катмарлары, литосферанын жогорку бѳлүгү, гидросфера жана биосферанын бардыгы өз ара аракеттенишет жана бири - бирине ѳз ара өтүү. Географиялык кабыктын кескин чек аралары жок, анын орточо кубаттуулугу 55 км. }}
:{{bib|'''Географиялык чөйрө''' – адам ѳзүнүн жашоосунда жана чарбалык ишмердүүлүктѳ ѳз ара аракеттенген жер жаратылышынын бир бѳлүгү. }}
:{{bib|'''Географиялык ландшафт''' – дайыма жана татаал ѳз ара аракеттенүүдѳ болгон бирдиктүү системаны түзгѳн жаратылыштык компоненттин мыйзамдык айкалышы. }}
:{{bib|'''Географиялык кабыктын бирдиктүүлүгү''' – жаратылыштын компоненттеринин ѳз ара байлынышы. }}
:{{bib|'''Географиялык кабыктын ритмдүүлүгү''' – эң башкысы, космостук же геологиялык себептер менен шартталган жаратылыштык кубулуштардын убакыттын өтүшү менен кайталанышы. }}
:{{bib|'''Диатомея''' – бир клеткалуу балырлар. }}
:{{bib|'''Жаратылыш комплекси''' – жаратылыштын компоненттеринин: тоо тутумдары, аба, суулар, ѳсүмдүктѳр, жаныбарлар жана белгилүү территориядагы топурактардын айкалышы.}}
:{{bib|'''Жаратылыш ресурстар''' – адам келечекте ѳзүнүн чарбалык ишмердүүлүгүндѳ пайдалана турган жана пайдаланган жаратылыштын компоненттери, бѳлүктѳрү.}}
:{{bib|'''Жаратылыш шарттары''' — адамдардын ден-соолугуна, жашоосуна, жайгашуусуна түз таасир эткен жаратылыштын ѳзгѳчѳлүктѳрү жана касиеттери. }}
:{{bib|'''Кеңдик зоналуулук''' – экватордон баштап уюлду көздөй кеңдиги боюнча жаратылыш комплексттеринин алмашылышы. }}
:{{bib|'''Мелиорация''' – жаратылышты пайдалануунун рационалдуу түрү; жердин түшүмдүүлүгүн же жердин жалпы күрдүүлүгүн жогорулатуу үчүн иш чаралардын комплекси.}}
:{{bib|'''Табигый жаратылыш кырсыктар''' – жаратылыш кубулуштарынын кадимкидей жүрүшүнүн адам үчүн ѳзүнүн натыйжасы боюнча коркунучтуу, күтүүсүз бузулуусу.}}
:{{bib|'''Топурак''' – Жердин жогорку, жука, түшүмдүү катмары. }}
:{{bib|'''Раса''' - тукум куучулук жолу менен берилген сырткы дене түзүлүшү. }}
:{{bib|'''Шаар''' – 12 миңден кѳбүрѳѳк адамдар жашаган калктуу пункт, анда тургундардын жарымынан кѳбү өндүрүштөрдө эмгектенишет.}}

== Пайдалуу шилтелмелер: ==
{{bib|[http://xn----8sbiecm6bhdx8i.xn--p1ai/%D0%B1%D0%B8%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0%20%D0%B8%20%D1%87%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%BA.html Биосфера и человек. Влияние человека на биосферу.]}}
{{bib|[https://geographyofrussia.com/geograficheskaya-obolochka/ Географическая оболочка]}}
{{bib|[http://worldofschool.ru/geografiya/stati/fizicheskaya-geografiya/stroenie-zemli/geograficheskaya-obolochka/zakonomernosti-razvitiya-geograficheskoj-oboloc Закономерности развития географической оболочки (целостность, ритмичность и зональность)]}}
{{bib|[http://obrazovaka.ru/geografiya/celostnost-geograficheskoy-obolochki.html Целостность географической оболочки]}}
{{bib|[http://kak-spasti-mir.ru/rasselenie-cheloveka-po-zemle-interaktivnaya-karta/ Расселение человека по Земле — карта-презентация]}}

<br clear=all /><div class="light" style="float:right;>[[#Начало|В начало]]</div><br clear=all />
== Адабияттар: ==
* {{bib|География: Справ. материалы: Кн.- с. Для учащихся сред. и ст. возраста/А.М. Берлянт, В.П. Дронов, И.В. Душина и др.; Под ред. В.П. Максаковского. – М.: Просвещение, 1989. – с. 24-34.}}
* {{bib|Сезоны года Общеобразовательный журнал http://xn----8sbiecm6bhdx8i.xn--p1ai/%D0%B1%D0%B8%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0%20%D0%B8%20%D1%87%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%BA.html}}
* {{bib|Открытый класс http://www.openclass.ru/node/344311}}
* {{bib|Сайт География https://geographyofrussia.com/geograficheskaya-obolochka/}}
* {{bib|Сайт Geography7 http://geography7.wikidot.com/start}}
* {{bib|Сайт Науколандия http://scienceland.info/geography6/geographic}}
* {{bib|Сайт obrazovaka.ru http://obrazovaka.ru/geografiya/celostnost-geograficheskoy-obolochki.html}}
* {{bib|Сайт maxpark.com http://maxpark.com/community/4057/content/2087641}}
</div>


<div class="shadow radius sbstyle" style="margin-top:20px;">
<div class="row">
<div class="large-10 small-10 large-centered small-centered columns rubric" style="background-color:lightgrey;">Жердин кабыгы менен табигый кырсыктын байланышканы</div>
</div>
<center>[[Файл:ZHerdin kabygy menen.png|350px|Жердин кабыгы менен табигый кырсыктын байланышканы]]</center>
</div>


<div class="shadow radius sbstyle" style="margin-top:20px;">
<div class="row">
<div class="large-10 small-10 large-centered small-centered columns rubric" style="background-color:lightgrey;">Суу каптаган аймакта өзүңөрдү кандай алып жүрүү керек</div>
</div>
<center>[[Файл: Suu kaptagan ajmakta.png|350px|центр|Суу каптаган аймакта өзүңөрдү кандай алып жүрүү керек]]</center>
</div>


<div class="shadow radius sbstyle" style="margin-top:20px;">
<div class="row">
<div class="large-10 small-10 large-centered small-centered columns rubric" style="background-color:lightgrey;">Тест: "Географиялык кабык жана биосфера"</div>
</div>
<quiz display = simple shuffleanswers=true >
{Биосфера окуусун түзгөн орус окумуштуусу:
|type="()"}
- А. И. Воейков
+ В. И. Вернадский
- Б. П. Алисов
- В. В. Докучаев

{Биосферанын жогорку чеги ... деңгээлде жайгашкан:
|type="()"}
+ Озон катмары
- Дүйнөлүк океандын бети
- Тропосферанын жогорку чеги

{Өсүмдүктөрдүн жана жаныбарлар дүйнөсүнүн ар түрдүүлүгү ...кѳбѳйүүдѳ:
|type="()"}
+ Уюлдан экваторду карай
- Экватордон уюлду карай
- Экватордон уюлду көздөй өзгөрбөйт

{Топурак – бул:
|type="()"}
- Чөп чачымы, чоң эмес бадал
- Жердин катмары
+ Өсүмдүк менен капталган , табигый түшүмдүүлүккө жөндөмдүү

{Экватордон баштап уюлду карай жаратылыш зоналарынын алмашылышы ...аталат:
|type="()"}
- Континенттүүлүк
- Бийиктик алкактуулук
+ Кеңдик зоналуулук
- Жаратылыштык-территориялык комплекс
</quiz>
</div>
<div class="sbstyle">
<div class="row">
<div class="large-10 small-10 large-centered small-centered columns rubric" style="margin-top:20px">Тестти өтүңүз</div>
</div>
<a href="/mediawiki/docs/Tests/Geographic/Kyr/Географическая оболочка и биосфера/index.html" class="test_hover" onclick="this.target='_blank'"> <div align="center" class="test_div_hover" style="width:300px; height:auto; float:non; text-indent:0"><span class="test_hover_state"></span> [[file:Corbis.jpg|class=testirovanie|Тестти өтүңүз|link=]]</div></a>
</div>
</div>
{{lang|География:Географическая оболочка и биосфера}}
[[Category:География]]
[[Category:Средняя Школа]]

KR:География: Африка

2018-09-25T11:49:27Z

Msu02: Африка kg13 -video

{{Якорь|Начало}}
<div class="row geo-bg"><div class="maintext large-8 medium-7 columns">
<div class="row">
<div class="large-12 large-centered columns">
''Африка жөнүндө эмне билесиңер? Мүмкүн, ал жакта негрлер, арабдар жана зулустар жашашат дегенди билесиңер? А балким, крокодол, бегемот, жирафтар, зебралар, арстандар жана жолборстор бар дегенди билерсиңер? Мүмкүн, ал жактагы пирамидалар, Нил дарыясы, Виктория көлү жана Сахар чөлүн билесиңер? Андан сырткары, балдары дайыма ачка, согуштар болуп турат жана элдери бай эмес жашашат дегенди билесиңер?

Эмесе, Африка деген эмне? Келгиле ушул кызыктуу материк менен жакыныраак таанышып көрөлү. Африка кантип бир эле убакта төрт жарым шарда жайгашкан жана аны ким изилдегенин, Африка - Жердин эң ысык материги жана анын территориясынын жарым бѳлүгүн чөлдөр жана жарым чѳлдѳр ээлеп жатканын, дал ушул Африкада Чыгыш жарым шардын эң суусу мол дарыясы Конго агарын, ал эми Жер шарындагы эң чоң ысык чөл Сахараны дүйнѳдѳгү эң узун Нил дарыясы кесип өтөөрүн, материктин жагымсыз шарттарына карабастан Африкада тропикалык фауна жана флоранын тирүү коллекциясы менен ар түрдүү жана укмуштуудай ландшафттары бар экендигин, жергиликтүү африкалыктар славяндык сырткы келбети менен ак адамдар болушу мүмкүн экендигин, Африка – дүйнөнүн эң жарды аймагы жана көптөгөн изилдөөчүлөр аны өлүп бара жаткан материк деп эсептешерин биз билебиз.''

<br clear=all /><div class="light" style="float:right;>[[#Начало|В начало]]</div><br clear=all />
== Географиялык абалы, изилдөөсү ==

Сүрѳттѳн Африка кѳлѳмү боюнча кандай материк болуп эсептелгенин кѳрүү татаал эмес.

{{center|[[file:MaterikiAfrGeo.jpg|500px|Африка аянты боюнча экинчи материк]]}}
<div style="color:blue; text-align:center">Африка аянты боюнча экинчи материк</div>

Физикалык карта боюнча Африканын географиялык абалынын өзгөчөлүгү эмнеде экендигин кантип аныктаса болот? Бул эң жөнөкөй! Картаны карайбыз жана майда - чүйдѳлѳрдү байкайбыз:
* Материк түндүктөн түштүккө созулган.
* Ортосуна жакын экватор менен кесилишет.
* Африка бир мезгилде төрт жарым шарда жайгашкан.
* Жээктердеги сызык начар тилмеленген.
* Аралдары көп эмес.
* Гибралтар кызыгы жана Суэц каналы аркылуу Евразия материги менен байланышта.
* Эң чоң аралы – Мадагаскар.
* Эң чоң жарым аралы - Сомали, көрүнүшү боюнча чоң тишти элестетет.
* Материктин жалпы көрүнүшү оңдон солго жайылган Р тамгасына же жѳндѳмсүз таш балтага окшош.
* Материктин жаратылышы жөнүндө четки чекиттеринин абалы - тумшуктары
дагы кѳп нерсени айтып берет.

{{center|[[file: Afrikanyn geografiyalyk abaly.png|500px|Африканын географиялык абалы]]}}
<div style="color:blue; text-align:center">Африканын географиялык абалы</div>

''Азыр Африканын изилдөө тарыхы менен таанышабыз:''

{{center|[[file: Karta issledovateli Afriki.jpg|500px| Карта «Африканы изилдөө»]]}}
<div style="color:blue; text-align:center">Карта «Африканы изилдөө»</div>

''Таблица: Африканы изилдөө''

{| class="wikitable"
|-
! Жылы !! Изилдөөчү !! Окуя
|-
| XXVIII б.з.ч. || Байыркы гректер || Африканын түндүгүнө жайгашып изилдеген
|-
| 600 – 595 жж. б.з.ч. || Ханну (Египет) || Пунтка (Сомали) – сүзүү, саякаттоо
|-
| 1352 - 1353 || Ибн Баттута || Сахараны кесип өтүп, Нигер дарыясына чейин жетип жана кайра тартуу
|-
| 1486 || Диего Кан (Португалия) || Конго дарыясынын башталышын ачуу
|-
| 1488 || Бартоломеу Диаш (Португалия) || “Добрая Надежда” тумшугун ачуу
|-
| 1497 - 1499 || Васко да Гама (Португалия) || Африканы айланып сүзүп, Индияга жол ачуу
|-
| 1795 - 1806 || Мунго Парк (Англия) || Нигер дарыясын изилдөө
|-
| 1840 - 1871 || Давид Ливингстон (Англия) || Түштүк Африканы кесип өтүү. Конго дарыясынын жогору жагын жана Виктория шаркыратмасын ачуу.
|-
| 1871 - 1877 || Генри Стэнли (США) || Танганьика жана Виктория көлдөрүн айланып сүзүү жана Кагера дарыясынын башатынан жана Рувензори массивине чейин жетүү
|-
| 1880 - 1883 || В.В. Юнкер || Нил – Конгонун суу бөлгүчүн изилдөө
|}

<ul class="large-block-grid-2 small-block-grid-1">
<li>{{center|[[file: Hannu kg.png|450px| Ханну]]}} <div style="color:blue; text-align:center">Ханну</div></li>
<li>{{center|[[file: Finikijilyk de.png|450px| Финикийилык деңиз сүзүүчүлөрү]]}} <div style="color:blue; text-align:center">Финикиялык деңиз сүзүүчүлөрү</div></li>
</ul>

<ul class="large-block-grid-4 small-block-grid-2">
<li>{{center|[[file: Ibn Battuta kg.png|250px| Ибн Баттута]]}} <div style="color:blue; text-align:center">Ибн Баттута</div></li>
<li>{{center|[[file: Diego Kan2.jpg|250px| Диего Кан]]}} <div style="color:blue; text-align:center">Диего Кан</div></li>
<li>{{center|[[file: Bartolomeu Diash2.png|250px| Бартоломеу Диаш]]}} <div style="color:blue; text-align:center">Бартоломеу Диаш</div></li>
<li>{{center|[[file: Vasko da Gama2.png|250px| Васко да Гама]]}} <div style="color:blue; text-align:center">Васко да Гама</div></li>
</ul>

<ul class="large-block-grid-4 small-block-grid-2">
<li>{{center|[[file: Mungo Park2.png|250px| Мунго Парк]]}} <div style="color:blue; text-align:center">Мунго Парк</div></li>
<li>{{center|[[file: David Livingston2.png|250px| Давид Ливингстон]]}} <div style="color:blue; text-align:center">Давид Ливингстон</div></li>
<li>{{center|[[file: Genri Stehnli Morton2.png|250px| Генри Стэнли Мортон]]}} <div style="color:blue; text-align:center">Генри Стэнли Мортон</div></li>
<li>{{center|[[file: YUnker2.png|250px| В.В. Юнкер]]}} <div style="color:blue; text-align:center">В.В. Юнкер</div></li>
</ul>
</div>
</div>

<br clear=all /><div class="light" style="float:right;>[[#Начало|В начало]]</div><br clear=all />

== Жаратылышы ==

{{center|[[file: Slony zhirafy nosorogi.gif|500px| Слоны жирафы носороги]]}}

'''Африканын жаратылышы'''

Африка - бийик эмес континент. Рельефинде бийиктиги 200 дөн 1000 метрге чейин ал эми орточо бийиктиги 750 метр түзгѳн түздүктөр жана бөксө тоолор басымдуулук кылат. Африканы рельефинин өзгөчөлүгү боюнча “төмөнкү” – Түндүк жана Батыш жана “бийик” Чыгыш жана Түштүк Африкага бөлүшөт. Африканын жер асты ар түрдүү зор кен байлыктарга ээ.

<ul class="large-block-grid-3 small-block-grid-2">
<li>{{center|[[file: Releftin afr.png|170px| Рельефтин өзгөчөлүгү]]}} <div style="color:blue; text-align:center">Рельефтин өзгөчөлүгү</div></li>
<li>{{center|[[file: Ken bajlyktary.png|300px| Кен байлыктары]]}} <div style="color:blue; text-align:center">Кен байлыктары</div></li>
<li>{{center|[[file: AFRIKA kg.mp4|200px| Африканын геологиялык түзүлүшү жана рельефи]]}} <div style="color:blue; text-align:center">Африканын геологиялык түзүлүшү жана рельефи</div></li>
</ul>

'''Африка''' – Жердин эң ысык материги. Карта жана картограммаларды колдонуу менен бул тастыктоонун туура экендигин далилдей аласыңар.

<ul class="large-block-grid-2 small-block-grid-1">
<li>{{center|[[file: Klimattyn maalymattyk spravkasy.png|450px| Климаттын маалыматтык справкасы]]}} <div style="color:blue; text-align:center">Климаттын маалыматтык справкасы</div></li>
<li>{{center|[[file: Afrikanyn klimaty.png|450px| Африканын климаты]]}} <div style="color:blue; text-align:center">Африканын климаты</div></li>
</ul>

<ul class="large-block-grid-2 small-block-grid-1">
<li>{{center|[[file: Afrikanyn klimattyk alkaktary.png|450px| Африканын климаттык алкактары]]}} <div style="color:blue; text-align:center">Африканын климаттык алкактары</div></li>
<li>{{center|[[file: Srednegodovoe kolichestvo osadkov.JPG|450px| Орточо жылдык жаан - чачын]]}} <div style="color:blue; text-align:center">Орточо жылдык жаан - чачын</div></li>
</ul>

<gallery>
EHkvatorduk klimatogramma.png|Экватордук климатограмма
Subehkvatorduk klimatogramma.png|Субэкватордук климатограмма
Tropikalyk klimatogramma.png|Тропикалык климатограмма
Subtropikalyk klimatogramma.png|Субтропикалык климатограмма
Klimatogrammany okuu.png|Климатограмманы окуу
</gallery>

Африкада чыгыш жарым шарынын эң суусу мол дарыясы - Конго - Заир (4320 км) жана жакынкы убакытка чейин эң узун деп эсептелип келген дарыя - Нил (6671 км) агат. Азыр айрым изилдөөчүлөр эң узун дарыя Нил эмес, Амазонка деп эсептеп жатышат.

Африканын ири дарыялары кеме жүрүү үчүн жараксыз бирок, электрэнергиянын зор байлыгына ээ. Бул жердин бетине кристаллдык тоо тектеринин чыгышы, рельефтин тепкичтик мүнөздө болушу менен түшүндүрүлѳт.

<gallery>
Afrikanyn ichki suulary.png|Африканын ички суулары
samaia dlinnaia reka kg.mp4|Африкадагы эң узун дарыя Нил
Ozera Afriki.JPG|Африканын көлдөрү
Ozero Nyasa.mp4|Ньяса көлү
Afrikanyn zharatylyshy.jpg|Африканын жаратылышы
Pustynya i oazis.mp4|Сахара. Чөл жана оазис
Gileya.jpg|Гилея
Pustyni Afriki.mp4|Африканын чөлдөрү
Savanny Afriki.mp4|Африканын савванасы
</gallery>

<br clear=all /><div class="light" style="float:right;>[[#Начало|В начало]]</div><br clear=all />
== Ѳлкѳлѳр жана элдер ==

<ul class="large-block-grid-2 small-block-grid-1">
<li>{{center|[[file: Zastavka.jpg|450px| Заставка]]}}</li>
<li>{{center|[[file: Animaciya 1.gif|220px| Анимация]]}}</li>
</ul>

Африканын калкы 1970 - жылы 364 634 000 адам деп бааланган, ал эми 2016 - жылдын аягында 1 216 129 000 адамга жеткени аныкталган, демек Африканын калкынын саны акыркы 46 жылдын ичинде 3,33 эсеге көбөйгөн. Азыр Африкада 1 246 504 864 адам жашайт.

{{center|[[file: Mamleketter boyuncha kalktyn sany.png|327px| Мамлекеттер боюнча калктын саны ]]}} <div style="color:blue; text-align:center">Мамлекеттер боюнча калктын саны </div>

Картадан көрүнүп тургандай калк материктин территориясы боюнча тегиз жайгашкан эмес. Бийик жана бөксө тоолуу райондордо калк ѳтѳ жыш отурукташкан – Эфиопия бөксө тоосу, Жер Ортолук деңизинин жээги, Гвиан булуңу, материктин түштүк – чыгыш жээги.

Африкада бардык үч расанын ѳкүлдѳрү жашашат жана алар 8000 ге жакын элдер жана этникалык топтордун санын түзѳт. Материктин калкынын негизги бѳлүгүн жергиликтүү элдер түзөт.

<gallery>
Predstaviteli trekh ras.jpg|Үч расанын өкүлдөрү
Rasy Afriki.jpg|Африкадагы расалар
Afrikanyn ehlderi.png|Африканын элдери
Evropalyk rasanyn ehlderi.png|Европалык расанын элдери
Mongoloid rasanyn ehlderi.png|Монголоид расанын элдери
Rasanyn ortosundagy ehlder.png|Расанын ортосундагы элдер
</gallery>

{{center|[[file: Politicheskaya karta Afriki.jpg|500px| Африканын саясий картасы]]}}
<div style="color:blue; text-align:center">Африканын саясий картасы</div>

Африкада канча ѳлкѳ бар? Материктин ири мамлекеттери: Алжир, ТАР. Африкадагы аянты эң чоң мамлекет – Судан, эң кичинекейи - Гамбия.

<br clear=all /><div class="light" style="float:right;>[[#Начало|В начало]]</div><br clear=all />

== Чарба жана экология==

{{left|[[Файл: Afrika-animatsionnaya-kartinka-0036.gif|65px|Африка]]|}}

Африка – дүйнѳнүн экономикалык жактан азыраак өнүккөн бѳлүгү. Африканын түндүк жана түштүк бөлүктѳрүнүн экономикалык өнүгүүсү бийигирээк. Дүйнөлүк экономиканын бардыгын түшүндүргѳн ѳзгѳчѳлѳнгѳн картада Африка жалгыз, кѳбүрѳѳк ѳнүккѳн ѳлкѳ менен - ТАР көрсөтүлгөн.

{{center|[[file: Mirovaya ehkonomika.jpg|500px| Дүйнөлүк экономика]]}}
<div style="color:blue; text-align:center">Дүйнөлүк экономика</div>

Бул карта ар бир ѳлкѳнү анын ИДП (ички дүң продукция) өлчөмүнѳ жараша көрсөтѳт. ИДП – бир жылдын ичинде ѳлкѳ өндүргөн бардык товарлардын жана тейлөө кызматтардын жалпы наркы. Сүрѳттѳ аянты канчалык чоң болсо, ѳлкѳнүн экономикасынын кѳлѳмү ошончолук кѳп экендиги кѳрсѳтүлгѳн. Ѳлкѳнүн ИДПсына кайсы ѳнѳр - жай тармактары кандай кѳбүрѳѳк даражада салым кошконун кѳрүү үчүн ар бир область үч секторго бөлүнгөн: тейлөө кызматары, өнөр - жай жана айыл - чарба.

{{center|[[file: Afrikanyn 22.png|500px| Страны Африки к югу от Сахары]]}}

Адамдардын чарбалык ишмердүүлүгү негизинен тоо - кен казуу, жеңил, тамак-аш өнөр - жай тармактарында жана айыл-чарбасы менен байланыштуу. Африканын экономикасынын алдыңкы тармагы болуп тоо - кен казуу өнөр - жайы эсептелет.

Тоо - кен казуу өнөр - жайы - бул:

<center>Тоо кен казуу өнөр жайы - бул..</center>
{{center|[[file: Too ken kazuu.png|500px| Тоо кен казуу өнөр жайы - бул..]]}}

Африка ар түрдүү кен байлыктарды (алмаз, алтын, жез, боксит, уран ж.б.) казып алууда жана дүйнөлүк рынокко сатууда чоң роль ойнойт.

<ul class="large-block-grid-2 small-block-grid-1">
<li>{{center|[[file: Dobycha zolota v Kongo.jpg|450px| Конгодон алтын казуу ]]}} <div style="color:blue; text-align:center">Конгодон алтын казуу </div></li>
<li>{{center|[[file: Dobycha almazov v Afrike.jpg|280px| Африкадан алмаз алуу ]]}} <div style="color:blue; text-align:center">Африкадан алмаз алуу </div></li>
</ul>

Айыл - чарбасында адамдар негизинен өсүмдүк өстүрүүчүлүк менен алектенишет. Ошондуктан бардык айыл - чарбасы эки топко бөлүнөт: өздөрүнүн тамактануусу үчүн ѳстүргѳн керектөөчү маданият жана сатуу үчүн гана өстүрүлгөн экспорттук (товардык) маданият.

Көп ѳлкѳлѳр үчүн мономаданияттык адистешүү мүнөздүү – экспортко бир сырьёну же азык - түлүк товарды өндүрүү.

<ul class="large-block-grid-2 small-block-grid-1">
<li>{{center|[[file: Maniok2.png|450px| Маниока]]}}</li>
<li>{{center|[[file: Товарды.png|450px| Монокультуры в Африке]]}}</li>
</ul>

<ul class="large-block-grid-2 small-block-grid-1">
<li>{{center|[[file: Produkciya tropicheskogo i subtropicheskogo zemledeliya.jpg|300px|Тропикалык жана субтропикалык дыйканчылыктын продукциясы]]}} <div style="color:blue; text-align:center">Тропикалык жана субтропикалык дыйканчылыктын продукциясы</div></li>
<li>{{center|[[file: Afrikadagy mal charbasy.png|450px| Африкадагы мал чарбасы]]}} <div style="color:blue; text-align:center">Африкадагы мал чарбасы</div></li>
</ul>

Африкада дүйнө боюнча эң жѳнѳкѳй жаныбарлардын бири эчкилердин саны көп. Башка жаныбарлардын жалпы саны дагы жеткиликтүү көп, бирок Африкадагы мал чарбачылыктын жемиштүүлүгү төмөн. Себеби, үй жаныбарларда “уйку оорусу” тараган, анын себеби болуп цеце чымыны эсептелет.

<gallery>
cc kg.png|Муха Цеце
Afrika Strany i zanyatiya naseleniya.jpg|Африканын мамлекеттери жана калктын чарбачылыгы
Torgovcy solyu Pustynya Sahara.mp4|Торговцы солью: Пустыня Сахара
Afrikanyn ehkologiyalyk.png|Африканын экологиялык кѳйгѳйлѳрү
Afrikanyn ehkologiyalyk2.png|Африканын экологиялык кѳйгѳйлѳрү
CHoldoshyy.png|Чөлдөшүү
Suu –bul zhashoo.png|Суу –бул жашоо
Deficit vody.jpg|Суу –бул жашоо
Afrika planetardyk masshtabda tashtandy.png|Африка планетардык масштабда таштанды болуу тобокелинде турат
</gallery>

<br clear=all /><div class="light" style="float:right;>[[#Начало|В начало]]</div><br clear=all />

== Сөздүк: ==
:{{bib|'''Вельвичия''' - Намиб чөлүнүн уникалдуу өсүмдүгү. Карлик – багы, жерден кичине эле көтөрүлөт. Анын бийиктиги болгону 30 см, ал эми калыңдыгы 1,2 метр. Тамырлары 15 – 20 метр чуңкур кетет, ал эми 2 тарапка кеткен жалбырактарынын жазылыгы 1 метрге чейин жана узундугу 6 метрге чейин жетет.}}
:{{bib|'''Гилея''' - Африкадагы экватордук нымдуу токой. }}
:{{bib|'''Ички дүң продукция (ИДП)''' - бир жылдын ичинде ѳлкѳ өндүргөн бардык товарлардын жана тейлөө кызматтардын жалпы наркы.}}
:{{bib|'''Мономаданияттык адистешүү''' - бул ѳлкѳнүн экспортко бир сырьёну же азык - түлүк товарды өндүрүүнүн бир кууш адистешүүсү. }}
:{{bib|'''Оазис''' - табигый чѳѳттүн жанында жайгашкан чөл жана жарым чөлдөрдөгү өсүмдүк өсүүчү жерлер. }}
:{{bib|'''Пигмеи''' - Африканын экватордук токоюнда жашаган Жердеги эң кыска бойлуу элдер.}}
:{{bib|'''Тумшук''' - географиялык объекттин (материк, арал) четки чекити, анын артында жер жок. }}
:{{bib|'''Саванна''' - бийик чѳптѳр жана бадалдары менен тропикалык алкактын талаасы.}}
:{{bib|'''Сахель''' - саванналар жана чөлдѳр ортосундагы өткөөл зона. }}
:{{bib|'''Чөлдөшүү''' - адамдын туура эмес чарбалык ишмердүүлүгүнүн натыйжасында чөлдөрдүн таралышы.}}

== Пайдалуу шилтелмелер: ==
{{bib|[http://dimma43.narod.ru/simple60.html Египтянин Ханну]}}
{{bib|[https://kopilkaurokov.ru/geografiya/presentacii/svoia-ighra-po-tiemie-afrika-dlia-7-klassa Презентация Своя игра по теме «Африка» для 7 класса]}}
{{bib|[http://fb.ru/article/216775/skolko-stran-v-afrike-krupneyshie-gosudarstva-materika-aljir-yuar Крупнейшие государства материка: Алжир, ЮАР]}}
{{bib|[http://afrika-raj.ru/kultura-afriki/doma-afriki-i-zhilischa-indeicev.html Жилища африканцев]}}
{{bib|[https://geographyofrussia.com/xozyajstvo-afriki/ Хозяйство Африки]}}
{{bib|[http://ecologyproblems.ru/140-ekologicheskie-problemy-afriki Экологические проблемы Африки]}}

<br clear=all /><div class="light" style="float:right;>[[#Начало|В начало]]</div><br clear=all />
== Адабияттары ==
* {{bib|Блог Сео Сайт https://seosait.com/state-afrika-tablica-territoriy-population-gdp/}}
* {{bib|География материков и океанов. 7 класс: Метод. пособие. – СПб.: «Паритет», 2003.}}
* {{bib|Сайт Мир Африки http://afrika-raj.ru/kultura-afriki}}
* {{bib|Сайт afrika-raj.ru http://afrika-raj.ru/kultura-afriki/doma-afriki-i-zhilischa-indeicev.html}}
* {{bib|Сайт fb.ru http://fb.ru/article/216775/skolko-stran-v-afrike-krupneyshie-gosudarstva-materika-aljir-yuar}}
* {{bib|Сайт География https://geographyofrussia.com/xozyajstvo-afriki/}}
* {{bib|Сайт businessinsider.com.au https://www.businessinsider.com.au/this-one-map-explains-the-entire-worldwide-economy-2015-7}}
* {{bib|Социальная сеть работников образования https://nsportal.ru/shkola/geografiya/library/2016/11/16/naselenie-afriki-7-klass}}
* {{bib|Экологические проблемы Африки http://ecologyproblems.ru/140-ekologicheskie-problemy-afriki}}
</div>


<div class="large-4 medium-5 columns">

<div class="shadow radius sbstyle">
<div class="row">
<div class="large-10 small-10 large-centered small-centered columns rubric" style="background-color:lightgrey;">Эмне үчүн чөлдө күндүзү ысык, ал эми түнкүсүн суук</div>
</div>
<div class="row">
<div class="large-9 medium-5 small-9 large-centered medium-centered small-centered columns style="text-align:center; text-indent:0px;">[[файл:pustinia kg.mp4|220px|]]</div>
</div>
</div>


<div class="shadow radius sbstyle" style="margin-top:20px;">
<div class="row">
<div class="large-10 small-10 large-centered small-centered columns rubric" style="background-color:lightgrey;">Африка тууралуу кызыктуу фактылардын 9 тобу.</div>
</div>
<div class="row">
<div class="large-9 medium-5 small-9 large-centered medium-centered small-centered columns style="text-align:center; text-indent:0px;">[[файл:AFRIKA_FAKTI kg.mp4|220px|]]</div>
</div>
</div>


<div class="shadow radius sbstyle" style="margin-top:20px;">
<div class="row">
<div class="large-10 small-10 large-centered small-centered columns rubric" style="background-color:lightgrey;">Чөлдө сууну кандай тапса болот?</div>
</div>

<center>[[Файл:VODA_PUSTINIA kg.mp4|мини|центр]]</center>

</div>


<div class="shadow radius sbstyle" style="margin-top:20px;">
<div class="row">
<div class="large-10 small-10 large-centered small-centered columns rubric" style="background-color:lightgrey;">Африка темасы боюнча билимди текшерүү</div>
</div>
<quiz display = simple shuffleanswers=true >
{Африка материгинин эң бийик чекити:
|type="()"}
- Эфиопия тайпак тоосу
+ Килиманджаро тоосу
- Ассаль көлү

{Африканы Европадан бөлөт:
|type="()"}
- Жер ортолук деңизи
+ Гибралтар кысыгы
- Гвинея булуңу

{Материктин түндүк батышында жайгашкан тоо:
|type="()"}
- Кап тоосу
- Ажыдаар тоосу
+ Атлас тоосу

{Африкадан дүйнө жүзү боюнча эң чоң өлчөмдө алынат:
|type="()"}
- көмүр
+ алмаз
- темир рудасы

{Африкадан аккан дүйнөдөгү эң узун дарыя:
|type="()"}
- Замбези
- Конго
+ Нил
</quiz>
</div>
<div class="sbstyle">
<div class="row">
<div class="large-10 small-10 large-centered small-centered columns rubric" style="margin-top:20px">Тестти өтүңүз</div>
</div>
<a href="/mediawiki/docs/Tests/Geographic/Kyr/Африка/index.html" class="test_hover" onclick="this.target='_blank'"> <div align="center" class="test_div_hover" style="width:300px; height:auto; float:non; text-indent:0"><span class="test_hover_state"></span> [[file:Corbis.jpg|class=testirovanie|Тестти өтүңүз|link=]]</div></a>
</div>
</div>

</div>
{{lang|География:Африка}}
[[Category:География]]
[[Category:Средняя Школа]]

KR:География: Атмосфера

2018-09-25T11:46:00Z

Msu02: Атмосфера kg12 -videoru

{{Якорь|Начало}}
<div class="row geo-bg"><div class="maintext large-8 medium-7 columns">

== Атмосферанын түзүлүшү ==
<div class="row">
<div class="large-12 large-centered columns">
''Миңдеген жылдар бою адамдар атмосфера же тагыраак аба - бирдиктүү жана жөнөкөй зат деп ойлошкон. Эми ал газдардын татаал аралашмасынан жана андагы салмактуу бирдиктерден турары белгилүү. Силер бул барактардан атмосфера кантип пайда болгон жана кандай түзүлгөнүн билесиңер. Жер канча жылуулукту, жарыкты алат? Күн желелери жана закымдар (мираж) эмнеден пайда болот? Кандай булуттар бар жана кантип пайда болушат? Эмне үчүн аба жылат жана бороондор, добулдар, бороон - чапкындар пайда болот? Кантип Күн, аба жана суу миңдеген ар кандай ыкмалары ѳз ара аракеттенүү менен, эч качан так кайталанбаган, ошого карабастан кѳп окшоштуктары болгон аба - ырайын түзүшөт. Метеорологдор аба - ырайынын божомолун кантип тузүшөт жана аларга азыркы күндө компьютерлер жана Жердин жасалма спутниги кантип жардам беришет?''
</div>
</div>
'''Атмосфера кантип пайда болгон?'''

{{center|[[file: Pervichnaya atmosfera.jpg|500px| Биринчи атмосфера]]}}
<div style="color:blue; text-align:center">Биринчи атмосфера</div>

Биздин планетада адегенде эч кандай атмосфера болгон эмес. Биринчи Жерде аракеттенген жанар тоолору көп болгон, алар суу бууларын, чаңдарды жана кѳптѳгѳн газдарды чыгарышкан. Планетанын муздашынан улам газдар конденсацияланып, атмосферада суу пайда болуп, нѳшөрлөгөн жаандар жаай баштаган. Кийин Жерде океан жана биосфера пайда болгон учурда, суу, өсүмдүктѳр, жаныбарлар жана алардын таралуу азыктары ортосундагы газ алмашуусунун эсебинен атмосферанын пайда болушу уланган. 3-4 миллиард жыл аралыгындагы ѳзүнүн узак өнүгүү жолунда атмосфера өзүнүн курамын жана касиеттерин кѳп жолу өзгөрткөн.

'''Атмосфера эмнеден турат жана кантип түзүлгөн?'''

Аба биздин планетаны салыштырмалуу жука катмар менен курчап турат. Жердин бардык аба катмары атмосфера деп аталат (байыркы грек тилинен: «атмос» - буу, «сфайра» - сфера). Ал газдардын (аба) аралашмасынан, суу бууларынан жана чаңдардан (аэрозолдор) турат.

{{center|[[file: Abanyn kuramy2.jpg|500px| Абанын курамы]]}}

'''Азот''' – атмосферадагы эң кеңири таралган газ. Ал ѳсүмдүк жана жаныбарлар дүйнѳсүндѳ заттарды алмашууда маанилүү ролду ойнойт. Атмосферадагы азот ар түрдүү азоттук кошулмалардын (белок, нуклеин кислотасы ж.б.) булагы болот, аатмосферадагы кычкылтекти суюлтуп кычкылдануу процесстерин, демек биологиялык процесстердин ылдамдыгын жөнгө салат.

'''Кычкылтек''' – биологиялык мааниде атмосферанын эң активдүү газы. Ал жаныбарлардын дем алуусу үчүн, ар түрдүү кычкылдануу процесстери үчүн керек. Метереологдун көз карашы боюнча, атмосферанын эң маанилүү бөлүгү болуп кѳмүр кычкыл газы эсептелет. Көлөмү боюнча болгону 0,03%ды ээлесе дагы, анын мазмунунун өзгөрүүсү Жердин аба - ырайын жана климатын түп тамырынан бери өзгөртѳ алат.

Бийиктеген сайын температуранын өзгөрүшүнѳ ылайык атмосфера ярустардын калыңдыгы боюнча бир нече ар түрдүү катмарларга (ярустарга) бѳлүнѳт: тропосфера, стратосфера, мезосфера, ионосфера (термосфера) жана экзосфера.

Негизги катмарлардын ортосунда ѳтүүчү катмарлар бар: тропопауза, стратопауза, мезопауза, аларда температуранын багытынын жогорулоо же төмөндөѳ тарабына алмашышы жүрѳт. Бул өзгөрүүлөрдүн башталышы кийинки катмарга өтүүнү билдирет.

<ul class="large-block-grid-2 small-block-grid-1">
<li>{{center|[[file: Sloi zemnoj atmosfery.jpeg|450px| Жер атмосферасынын катмары]]}} <div style="color:blue; text-align:center">Жер атмосферасынын катмары</div></li>
<li>{{center|[[file: Sloi atmosfery grafika.jpg|300px| Атмосферанын катмарларынын графиги]]}} <div style="color:blue; text-align:center">Атмосферанын катмарларынын графиги</div></li>
</ul>

<ul class="large-block-grid-2 small-block-grid-1">
<li>{{center|[[file: Atmosferanyn katmarlary.png|300px| Атмосферанын катмарлары]]}} <div style="color:blue; text-align:center">Атмосферанын катмарлары</div></li>
<li>{{center|[[file: Polyarnoe siyanie.gif|450px| Уюлдук жаркыроо]]}} <div style="color:blue; text-align:center">Уюлдук жаркыроо</div></li>
</ul>

'''Жер канча жарык жана жылуулук алат?'''

''Күн радиациясы'' (нуру) деп жер бетине түшүүчү күндүн материясы менен энергиясынын жыйындысын айтабыз. Күн радиациясы атмосферага түшүү менен, жарым - жартылай өзгөрүүлөргө дуушар болот жана энергиянын башка түрлѳрүнѳ ѳтѳт. 30% жакын радиацияны атмосфера ара тарапка ошондой эле жер бетинде чагылышат. Бул чагылышкан радиация. Атмосферада чагылышпай жана жоголбой Жер бетине жеткен радиация түз радиация деп айтылат. Жер бетине келип түшкѳн түз жана чачыраган радиациялар бирге суммардык радиацияны түзүшөт.

Суммардык радиациясынын саны Күн нурунун жер бетине келип түшкѳн бурчунан, күндүн созулушунан, атмосферанын ачыктыгынан жана булуттуулуктан кѳз каранды. Эң көп сандагы күн радиациясы (220-230 ккал / см<sup>2</sup>) тропикалык чѳлдѳрдѳ болот. Күн тийген убактагы уюлдарда жайында чыкпаган Күндѳ, ал экватордордо (180-190 ккал/ см<sup>2</sup>) ушул күнгѳ караганда кѳбүрѳѳк. Анда эмне үчүн Жердин уюлдук областтарында муздак болот? Себеби кардын жана муздун ак бети жылыбайт, анткени 90 %га чейин күн нурларын чагылдырат.

Жайылган жердин бетинин күн нурларын чагылдырууга жѳндѳмдүүлүгү альбедо деп аталат, ал эң башкысы жер бетинин түсүнө жараша болот.

Атмосфера тикеден тике Күндөн алган жылуулукка караганда, жер бетинен көбүрөөк жылуулук алат, ошондуктан тропосферадагы температура бийиктиктеген сайын төмөндөйт. Абанын температурасы сутка ичинде жана жыл ичинде өзгөрүлүп турат. Сутка ичинде эң төмөнкү температура Күн чыккандан кийин, ал эми эң жогорку температура - түштөн кийин байкалат. Экватордон баштап уюлдарга чейинки багытта абанын температурасы төмөндөйт. Бирок ушуга карабастан кургактыкта океанга караганда ал дайыма жогору. Таблицада параллелдердеги орточо жылдык температура көрсөтүлгөн: а) жер бетинин бирдей эместигин жана аба агымдарынын жылуулуктарын ташуу таасирин эске алынбашы жана б) бул таасирлерди эске алуу менен. Ушул маалыматтардын негизинде эки корутунду чыгарса болот:
* Аба агымдары тарабынан жылуулук ташылбаса, экватордо мындан дагы ысык болмок, ал эми уюлдарда мындан да муздак болмок.
* Түштүк уюл муз жана кар менен капталып жаткандыгына байланыштуу Түштүк жарым шар Түндүк жарым шарга караганда суук.

{{center|[[file: Abanyn ortocho zhyldyk temperaturasy.jpg|500px| Абанын орточо жылдык температурасы]]}}
<div style="color:blue; text-align:center">Абанын орточо жылдык температурасы</div>

'''Атмосферанын басымы'''

Жылуу жана муздоонун натыйжасынан аба аралашат жана жайылган жер бетинде анын басымы өзгөрүлөт. Аба көп болгон жерде атмосфералык басым жогору, ал эми аба жылып кеткен жакта басым төмөндөйт. Атмосфера жайылган жер бетине 1 см<sup>2</sup> орточо 1,033 г (1 м<sup>2</sup> 10 т кѳп) күч менен басат. Атмосфералык басымды сымап түркүкчөсүнүн мм бийиктиги же болбосо миллибарлар (1 мб = 0,75 мм. с. м.) жана гектопаскалдар (1 мм = 1 мб) менен ченешет.

Бийиктеген сайын басым төмөндөйт. Тропосферанын төмөнкү катмарында 1 км бийиктикке чейин ал ар бир 10 метрде 1 мм. с. м. төмөндөйт. Канчалык жогорулаган сайын басым жайыраак тѳмѳндѳйт.

Атмосфералык басымды ченѳѳ үчүн куралдар кызмат кылат: сымап барометр, барометр-анероид жана заманбап сандык барометрлер.

{{center|[[file: Cifraluu barometr.png|500px| Цифралуу барометр]]}}

<br clear=all /><div class="light" style="float:right;>[[#Начало|В начало]]</div><br clear=all />

== Атмосферадагы суу ==

'''Атмосферадагы суу кайдан келет?'''

Атмосферада суу молекулалар (буу), тамчы жана майда кристаллдар түрүндө кездешет. Алар ошол жакта жер бетинен суунун бууланышынын, дем алуу жана заттар менен алмашуу процессинде тирүү организмдер бѳлүп чыгуунун натыйжасында, ошондой эле жанар тоолордун ишмердүүлүгүнүн, ѳнѳр - жай ѳндүрүшүнүн жана ар түрдүү заттардын туздануусунун кошумча азыгы катары пайда болот. Сууну океандар, көлдөр, дарыялар эле буулантышпастан, ал мөңгүлөрдөн, кардан, топурактан, өсүмдүктөрдөн ж.б. бууланат. Андан кийин атмосферадагы буу, конденсацияланып сууга айланат.

{{center|[[file: Buulanuu-kondensaciya-zhaan.jpg|500px| Буулануу-конденсация-жаан]]}}
<div style="color:blue; text-align:center">Буулануу-конденсация-жаан</div>

Абадагы суу буусунун курамы нымдуулук көрсөткүчү менен мүнөздөлөт. Эгерде буунун санын 1 м<sub>3</sub> граммда санаса, анда бул абсолюттук нымдуулук. Абадагы буунун курамынын кѳбүрѳѳк таралган мүнөздѳмѳсү болуп салыштырмалуу нымдуулук эсептелет, анын маанисин аба-ырайынын күнүмдүк отчеттору кабарлайт. Салыштырмалуу нымдуулук – абадагы суу бууларынын (чыныгы серпилгичтигин) ошол эле температурадагы абаны каныктыруу үчүн керек болгон суу бууларына (максималдуу серпилгичтигине) болгон катышы катары пайыз менен көрсөтүлөт. Ал абанын суу буусуна каныгуу даражасын кѳрсѳтѳт.

<ul class="large-block-grid-2 small-block-grid-1">
<li>{{center|[[file: Salyshtyrmaluu nymduuluk.png|300px| Салыштырмалуу нымдуулук]]}} <div style="color:blue; text-align:center">Салыштырмалуу нымдуулук</div></li>
<li>{{center|[[file: Abadagy ar kandaj.jpg|500px| Абадагы ара кандай температурадагы суу буулары ]]}} <div style="color:blue; text-align:center">Абадагы ар кандай температурадагы суу бууларынын курамы</div></li>
</ul>

Абанын нымдуулугун атайын аспаптардын жардамы менен өлчөсѳ болот. [http://files.school-collection.edu.ru/dlrstore/d958229e-be82-22d1-e23e-26c17130ea88/00149789824182195.htm Абанын салыштырмалуу нымдуулугун өлчөгөн аспап]

'''Атмосферадагы буулар эмнеге айланат?'''

{{center|[[file: Dvizhushchiesya oblaka.gif|500px| ККыймылдаган булут]]}}
<div style="color:blue; text-align:center">Кыймылдаган булут</div>

Атмосферага суу буулары жер бетинен буулануу процессинин натыйжасында келет. Буулануу абанын салыштырмалуу нымдуулугунан жана буулануучу суунун температурасынан көз каранды. Каныккан аба, эгерде анын температурасы жогорулабаса, суу бууларын кѳп батыра албайт. Температуранын жогорулашынан ал каныгуудан алыстайт, тѳмѳндѳ тескеринче, анда конденсация башталышы мүмкүн жана ар түрдүү шарттарда булуттар жана ар түрдүү атмосфералык жаан-чачындар пайда болушат.

<ul class="large-block-grid-2 small-block-grid-1">
<li>{{center|[[file: ZHaan - chachyndyn.png|450px| Бишкек]]}} <div style="color:blue; text-align:center">Жаан - чачындын түрлөрү</div></li>
<li>{{center|[[file: Atmosferalyk zhaan.png|450px| Бишкек]]}} <div style="color:blue; text-align:center">Атмосфералык жаан - чачындарды пайда кылуучу факторлор</div></li>
</ul>

Атмосфералык жаан-чачындардын санын өлчөөчү даана чогултуучу аспап ушундай. Ал жаан - чачын өлчөгүч (жаан ѳлчѳгүч), ал эми илимий жактан - плювиометр деп аталат. Ал метео аянтчада тургузулган так аныктап кесилген цилиндр чакасы сыяктуу. Жаан-чачындардын саны атайын жаанды ѳлчѳѳчү стаканга жаан-чачын чакасына куюу жолу аркылуу түшкѳнү менен аныкталат, анын кесилүү аянты дагы белгилүү. Катуу жаан-чачындар (кар, таруу, мөндүр) алдын ала эритилет. Ал эми метео байкоо жүргүзүүдѳ кардын калыңдыгын ченѳѳ үчүн кар өлчөгүч сызгычты колдонушат.

<ul class="large-block-grid-2 small-block-grid-1">
<li>{{center|[[file: Osadkomer.jpg|450px| Жаан өлчөгүч]]}} <div style="color:blue; text-align:center">Жаан өлчөгүч</div></li>
<li>{{center|[[file: Snegomernaya rejka.jpg|450px| Кар өлчөгүч сызгыч]]}} <div style="color:blue; text-align:center">Кар өлчөгүч сызгыч</div></li>
</ul>

<br clear=all /><div class="light" style="float:right;>[[#Начало|В начало]]</div><br clear=all />

== Абанын кыймылы ==

'''Эмне үчүн шамал согот жана шамалдардын розасы деген эмне?'''

Аба үзгүлтүксүз кыймылдайт: ал көтөрүлөт (жогорулаган кыймыл) жана түшөт (ылдыйлаган кыймыл) жана горизонталдык багытта которулат (шамал). Шамал бир нече белги менен мүнөздөлөт.

{{center|[[file: SHamaldyn mun.png|500px| Шамалдын мүнөздөмөсү]]}}
<div style="color:blue; text-align:center">Шамалдын мүнөздөмөсү</div>

Шамалдын ылдамдыгы шамал өлчөгүч менен ийгиликтүү өлчөнөт (''чыны анемометр менен'') – өлчөгүч аспап, анын тик огунда кайчылаштырылып чынылар бекитилет – жарым шарлар, алар бардык, жеңил дагы жел болсо деле айлана беришет жана ал канчалык катуулаган сайын, ошончолук тезирээк айлануу жүрѳт. Аспаптын огунан айлануунун эсебине берүү жүрѳт.

<div style="color:black; text-align:center">''Шамал ченѳѳчү кеңири белгилүү болуп чынылуу анемометр эсептелет. Шамалдын ылдамдыгы канчалык жогору болсо, ал чыныларын ошончолук бат айлантат.''</div>
{{center|[[file: Anemometr.jpg|500px| Анемометр]]}}
<div style="color:blue; text-align:center">Анемометр</div>

{{center|[[file: Flyugerdin skhemasy.png|500px| Флюгердин түзүлүш схемасы]]}}
<div style="color:blue; text-align:center">Флюгердин түзүлүш схемасы</div>

<div style="color:black; text-align:center">''Аэродромдо жана көпүрөлѳрдүн жанында шамалдын багытын жана күчүн алыстан шамал көрсөтмѳлѳр - эки тарабы ачык чоң болотнайдан жасалган чаар конустар кѳрсѳтүшѳт.''</div>
{{center|[[file: Vetroukazatel.jpg|450px|Шамал көрсөтмѳлѳр]]}}
<div style="color:blue; text-align:center">Шамал көрсөтмѳлѳр</div>

Шамал өлчөгүчтүн жанына адатта шамалдын багытын кѳрсѳткѳн флюгерди орноштурат. Аэродромдо жана көпүрөлѳрдүн жанында шамал автоунаалар үчүн коркунучту алып келе турган жерлерде шамал көрсөтмѳлѳрдү - эки тарабы ачык чоң болотнайдан жасалган чаар конустарды орнотушат.

Алгач адамдар шамалдын ылдамдыгын м/сек же км/с, менен өлчөѳнү үйрѳнүүдѳн мурун ушул максат үчүн англиялык адмирал Бофорттун шкаласы менен пайдаланышкан. Бофорт 0 упайдан (толук тынч) 12 упайга чейин (ылдамдыгы 117 км /саатка чейин жеткен эң күчтүү бороон чапкын шамал) ылайыкталган упайлардын системасын, ар түрдүү шамалдарды мүнѳздѳгѳн жана баяндаган таблицаны түзгѳн. 12 упайдан турган шкаланын мүнѳздѳмѳсү тѳмѳнкүдѳйт: 0 упай - тынч, 4 упай - мелүүн шамал, 6 упай-күчтүү шамал, 10 упай-катуу бороон, 12 упай-бороон чапкын.

Бирок куюндарда жана тропикалык добулдарда шамалдын ылдамдыгы мындан дагы кѳп болот.

<ul class="large-block-grid-2 small-block-grid-1">
<li>{{center|[[file: Bofort shkalasy.png|450px| Бофорт шкаласы]]}}</li>
<li>{{center|[[file: Sehr Frensis Bofort.png|450px| Сэр Френсис Бофорт]]}}</li>
</ul>

Байкоо жүргүзүүнүн маалыматтары боюнча шамалдын багытынын артынан диаграмма курушат, ал “шамалдардын розасы” деп аталат. [http://www.naukaland.ru/questions/152/dlya-chego-i-kak-byila-pridumana-roza-vetrov- “ШАМАЛДЫН РОЗАСЫ» эмне үчүн жана кантип ойлоп табылган? ]

{{center|[[file: SHamaldyn rozasy.jpg|500px| Шамалдын розасы]]}}

'''Кандай шамалдар бар?'''

Шамал дайыма бийик атмосфералык басымдын аймагынан төмөнкү атмосфералык басымдын аймагына карай согот. Басымдагы айырмачылык канчалык чоң болсо, ошончолук шамал катуу болот. Шамалдардын үч түрү бар: атмосферанын жалпы циркуляциясынын бөлүгү болгон (туруктуу жана мезгилдүү), жергиликтүү шамалдар жана добул, добулга каршы шамалдар. Шамалдын багыты атмосфералык басымдын таралышынан жана Жердин айлануусунун алыстаган аракетинен көз каранды. Схемада туруктуу шамалдар кайсы багытта соккону көрсөтүлгөн: пассаттар (30 дан 0 кеңдиктен экваторду карай), батыш (тропикалык кеңдиктен мелүүн алкактарда багыт алган аба, чыгышка согот), чыгыш (бийик кеңдиктерден мелүүн алкактарда чыгыштагы шамалдардын үстѳмдүгү менен шамалдар согот). Материктер менен океандардын чек арасында бул үстѳмдүк кылган шамалдардын схемасы аябай бузулат. Бул жерде мезгилдүү шамалдар – муссондор пайда болот, алар кышында материктен океанга, жайында тескеринче, океандан материкке согот.

<ul class="large-block-grid-2 small-block-grid-1">
<li>{{center|[[file: Passaty karta.png|250px| Пассаттардын картасы ]]}} <div style="color:blue; text-align:center">Пассаттардын картасы </div></li>
<li>{{center|[[file: Mussondordun tuz.jpg|250px| Муссондордун түзүлүшү]]}} <div style="color:blue; text-align:center">Муссондордун түзүлүшү</div></li>
</ul>

Жергиликтүү шарттарга жараша (рельеф, өсүмдүк, көлмөлөр) ар кандай жергиликтүү шамалдар пайда болот. Аларга:

{{center|[[file: SHamaldyn tyr.png|500px| Шамалдын түрлөрү]]}}

Тоолуу - ѳрѳндүү шамалдар тоолуу райондордо атмосферанын тоо кыркаларынын, капталдарынын жана ѳрѳѳндүн кабатынын үстүнѳн ар кандай жылытуунун (жана муздоо) натыйжасында пайда болушат. Күндүз алар тоолордун капталдары боюнча бийик жана ѳрѳѳндүн кабаты боюнча жогору согушат, түнкүсүн - тескери багытта (тоо шамалдары). Деңиздин же көлдүн жээгинде күндүз суу бетинен кургактыкка, түнкүсүн кургактыктан сууну көздөй соккон жел шамалдары пайда болот. Тоолордо капчыгайларда жана өрөөндөрдө шамал күндүз ылдыйдан жогору өрдөп соксо, түнкүсүн тескерисинче, жогортон ылдый карай (желаргы) согот. Өрөөндө (керимсел) тоодон ылдый соккон кургак жана жылуу шамал, тоонун бир тарабында анын экинчи капталына салыштырганда басым төмөн болгондо пайда болот. Бора – суук жана үзүп-жулуп соккон катуу шамал.

<div style="color:black; text-align:center">''Чоң суу сактагычтардын жээктеринде (деңиз, көл, дарыя, суу сактагыч) анча күчтүү эмес жеңил шамал - жел согот, анын ылдамдыгы 1-5 м/с түзѳт.''</div>

{{center|[[file: Briz kg.jpg|500px| Жел]]}}
<div style="color:blue; text-align:center">Жел</div>

<div style="color:black; text-align:center">''Тоолуу райондордо күндүз өрөөндөн тоону көздөй өрөөндүү шамал, түнкүсүн – тоо капталдарынан ылдый тоолуу шамал согот.''</div>
{{center|[[file: Too – shamal2.jpg|500px| Тоо – өрөөндүү шамал]]}}
<div style="color:blue; text-align:center">Тоо – өрөөндүү шамал</div>

'''Добулдар жана добулдарга каршы'''

Тропосферада дайыма ар кандай өлчөмдөгү куюндар, майдадан («чаңдуу”) баштап ири өлчөмгѳ чейинки добулдар жана каршы добулдар пайда болушат, ѳнүгүшѳт жана жок болушат.

{{center|[[file: Ciklon Anticiklondun skhemasy.jpg|500px| Циклон, Антициклондун схемасы]]}}
<div style="color:blue; text-align:center">Циклон, Антициклондун схемасы</div>

<br clear=all /><div class="light" style="float:right;>[[#Начало|В начало]]</div><br clear=all />

== Аба - ырайы жана климат ==

'''Аба - ырайын эмне аныктайт?'''

Жерде ар түрдүү жыл мезгилдери, ар түрдүү климат менен областтар бар экендигин биз билебиз. Мезгилдин ар бир учурунда белгилүү жерде атмосферада булуттар жана ачык асман, шамал жана тынч, жаан, мөндүр жана кар, ысык жана суук болушу мүмкүн. Тропосферанын ушул жердеги жана мезгилдин ошол учурдагы болгон абалы аба - ырайы деп аталат.

{{center|[[file: Aba-yrajy.png|500px| Аба-ырайы]]}}

Аба - ырайы өзгөрүлмөлүүлүгү, көп түрдүүлүгү жана кайталанмалуулугу менен айырмаланат. Жерде жыл ичинде дайыма бир эле аба-ырайы байкалган территориялар бар. Мисалы: экватордо жыл боюу катуу жаан-чачындар менен ысык аба - ырайы болот, ал эми мелүүн кеңдиктерде ар түрдүү жыл мезгилинде аба - ырайы өзгөрүлүп турат. Аба - ырайын эмне аныктайт? Аба - ырайынын башкы конструктору болуп күн, аба жана суу эсептелет. Аба - ырайын калыптандырган элементтер: температура, басым, нымдуулук, алардын ѳзгѳрүүсү аба - ырайынын ар түрдүү кубулуштарынын пайда болушуна алып келет.

Адам жаратылыштык чөйрөдө адаттагы аба-ырайынын кубулуштары менен (шамал, жаан, кар) дайыма кезигет, бирок убак убагы менен анда адамдын ден - соолугуна жана жашоосуна таасир эткен коркунучтуу аба-ырайлык кубулуштар пайда болот. [http://climaterussia.ru/klimat/chto-takoe-opasnye-pogodnye-yavleniya Коркунучтуу аба - ырайлык кубулуштар деген эмне?]

<gallery>
SHkval.jpg|Жулкума шамал
Tornado.jpg|Торнадо
Groza.jpg|Чагылган
Uragan.jpg|Добул
Krupnyj grad.jpg|Чоң мөндүр
</gallery>

'''Аба - ырайын кантип алдын ала айтат?'''

Адамдар байыркы убакта аба-ырайын жергиликтүү белгилер боюнча алдын ала айтышкан. Температуранын өзгөрүшүнѳ, булуттуулукка, булуттун түрлөрүнѳ, шамалдын багыттарына, жаныбарлардын жана өсүмдүктөрдүн жүрүм - турумдарына байкоо жүргүзүшкѳн. Азыркы убакта аба - ырайын тактоого жергиликтүү белгилер жана элдик жөрөлгөлөр жардам берет. Бүгүнкү күндѳ элдик жөрөлгөлөрдүн ишенимдүүлүгүн метерология илиминин жардамы менен тастыктаса болот. Азыр аба-ырайына байкоо жүргүзүү дүйнөнүн бардык аймактарында – кургактыкта гана эмес океандарда дагы атайын кемелерде жайгашкан метеорологиялык станцияларында ар түрдүү куралдардын жана эң заманбап техникалардын жардамы менен ишке ашырылат.

Жердеги байкоолорду жүргүзүүгѳ шар-зонддорунун, метеоспутниктердин жардамы менен атмосферанын жогорку катмарларынан метеорологдор алышкан ар түрдүү маалыматтар дагы кошулат.

<div style="color:black; text-align:center">''Миңдеген метеорологиялык станцияларда дүйнө жүзүнүн метеорологдору бирге аба - ырайын абдан так болжолдоо үчүн эмгектенишет.''</div>
{{center|[[file: Meteostanciya.jpg|500px| Метеостанция]]}}
<div style="color:blue; text-align:center">Метеостанция</div>

<div style="color:black; text-align:center">''Метеозонд - метеорологдор аны гелий же суутек менен толтурушат, ага радио берүүчү менен метео - ченѳѳчү куралды байлашат жана абага жиберишет.''</div>
{{center|[[file: Meteozond2.jpg|500px| Метеозонд]]}}
<div style="color:blue; text-align:center">Метеозонд</div>

<ul class="large-block-grid-2 small-block-grid-1">
<li>{{center|[[file: Meteorologicheskij sputnik.jpg|260px| Метеорологиялык спутник]]}} <div style="color:blue; text-align:center">Метеорологиялык спутник</div></li>
<li>{{center|[[file: Novyj yaponskij meteorologicheskij sputnik.jpg|450px| Жаңы япониялык метеорологиялык спутник ]]}} <div style="color:blue; text-align:center">Жаңы япониялык метеорологиялык спутник </div></li>
</ul>

''Жерге күн - түн бою метеорологиялык маалыматтарды берип турган спутниктер аба- ырайына байкоо жүргүзүшѳт.''

Андан соң байкоолордун жыйынтыктары гидрометеорологиялык маалыматтык борборлорго берилет. Ал жерден маалыматтар иштетилет жана аба - ырайы жѳнүндѳ маалымат синоптикалык карталарга түшүрүлөт. Картада атмосфералык басым, фронттор, абанын температурасы, шамалдын багыты жана ылдамдыгы, булуттуулук жана жаан-чачындар көрсөтүлөт. Атмосфералык басымдын бөлүнүшү добул, каршы добулдардын абалы жѳнүндѳ күбѳлѳндүрѳт.

{{center|[[file: Sinoptikalyk karta.jpg|500px| Синоптикалык карта]]}}
<div style="color:blue; text-align:center">Синоптикалык карта</div>

''Ушул сыяктуу синоптикалык карталардын негизинде аба - ырайынын божомолу түзүлөт. Дүйнө жүзүндѳ жалпы шарттуу белгилер менен колдонушат.''

Атмосфералык процесстердин жүрүү мыйзам ченемдүүлүгүн изилдѳѳ менен, аба-ырайын болжолдосо болот. Аба - ырайынын так болжолдоосу өтө татаал иш, анткени ѳз ара аракеттенген факторлордун алардын дайыма ѳнүгүп туруусунда бардык комплексин эске алуу татаал. Үч күн мѳѳнѳтүнѳ чейинки божомолдор 87-89% аныкталат. Атайын болжолдоолор эң тактыгы менен айырмаланышат, мисалы авиациялык.

'''Аба - ырайына эмне таасир этет?'''

Жыл бою жана сутка ичинде алынган күн жылуулугунун санынын өзгөрүшү, аба массаларынын кыймылы жана ѳз ара аракеттенүүсү, атмосфералык фронттор, добулдар жана каршы добулдар аба-ырайын өзгөртүшөт, ага таасир этишет. Аба массалары температурасы, нымдуулугу, чаңдуулугу, басымы боюнча айырмаланышат. Атмосфералык циркуляция аба массаларын аралаштырат жана касиети боюнча ар түрдүү аба массалары кездешкен жерлерде атмосфералык фронттор пайда болушат. Ушул касиеттердин башкысы – температура (муздак же жылуу аба). Абанын активдүүсүнѳ, фронттун кайсы тарапта аралашканына жараша ал жылуу же муздак деп аталат.

<ul class="large-block-grid-2 small-block-grid-1">
<li>{{center|[[file: ZHyluu front.png|450px| Жылуу фронт ]]}} <div style="color:blue; text-align:center">Жылуу фронт </div></li>
<li>{{center|[[file: ZHyluu front2.png|330px| Жылуу фронт]]}} <div style="color:blue; text-align:center">Жылуу фронт </div></li>
</ul>

''Жылуу фронт акырындык менен муздак абаны кыскан жылуу абанын келишин билдирет. Ал түрмөктөшкөн булуттардан жааган жаандар алдында болгон жылуулукту алып келет.''

<ul class="large-block-grid-2 small-block-grid-1">
<li>{{center|[[file: Muzdak front.png|450px| Муздак фронт]]}} <div style="color:blue; text-align:center">Муздак фронт</div></li>
<li>{{center|[[file: Muzdak front2.png|310px| Муздак фронт]]}} <div style="color:blue; text-align:center">Муздак фронт</div></li>
</ul>

''Муздак фронт, тескерисинче, тез жылуу абаны кыскан муздак абанын келишин билдирет. Ал суукту алып келет. Анын келиши шамалдын күчѳшү, кээде чагылган, куюн менен коштолот. Жаандар негизинен фронттун сызыгын өткөндөн кийин жаайт.''

Атмосфералык фронттордун пайда болушу үчүн жагымдуу шарттар мелүүн кеңдиктердеги добулдарда болот. Добулдарда төмөнкү атмосфералык басымдын борборуна умтулган жылуу жана муздак абалары жолугат. Каршы добулда атмосфералык фронттордун түзүлүшү үчүн шарт жок, себеби анда аба түшѳт жана таркатылат.

<div style="color:black; text-align:center">''Добул ѳзү менен бирге жаан-чачын менен коштолгон ачык эмес аба - ырайын алып келет.''</div>
{{center|[[file: Ciklon skhemasy.png|300px| Циклон схемасы]]}}
<div style="color:blue; text-align:center">Циклон схемасы</div>

<div style="color:black; text-align:center">''Каршы добул болсо тескерисинче ачык, күнөстүү аба - ырайын алып келет.''</div>
{{center|[[file: Skhema anticiklona.jpg|300px|Каршы добулдун схемасы]]}}
<div style="color:blue; text-align:center">Каршы добулдун схемасы</div>

'''Климат деген эмне?'''

Климат - Жердин ушул аймагы үчүн типтүү аба-ырайынын көп жылдык режими, кѳп жылдар ичинде орточо аба-ырайы. Ал географиялык шарттарга байланыштуу болот. Климаттын негизги мүнөздөмөлөрүн күн радиациясы, аба массаларынын циркуляциялары, жер бетинин (кургактыктын, деңиздин) түзүлүшүн аныктайт. “Климат” термини илимге 2200 жыл мурун байыркы грек астроному Гиппарх тарабынан киргизилген жана грек тилинен “кыйшаюу”(«klimatos») дегенди билдирет. Окумуштуу жер бетинин күн нуруна жантаюусун эске алган, анын экватордон баштап уюлга чейинки айырмачылыгы ошол учурда эле төмөнкү жана жогорку кеңдиктердин аба-ырайынын айырмачылыгынын негизги себеби болуп эсептелген. Кийинчерээк климат деп бир муундун улантылышына чейин, башкача айтканда 30-40 жылга чейин өзгөрүлбөгѳн белгилер менен мүнѳздѳлгѳн Жердин белгилүү районундагы атмосферанын ортоңку абалын айтышкан.

'''Климатка эмне таасир этет?'''

Климат аба - ырайы сыяктуу эле күн радиациясынын санынан, аба массаларынын алмашылышынан, атмосфералык фронтор, добул, каршы добулдар жана жер бетинин негизги касиеттеринен көз каранды. Климаттын негизги көрсөткүчтѳрү болуп: абанын температурасы (орточо жылдык, январдагы жана июлдагы), шамалдардын үстѳмдүк кылган багыттары, жаан-чачындардын режими жана жылдык саны эсептелет. Климаттын көрсөткүчтөрү түшүрүлгөн карталар, климаттык карта деп аталат.

<ul class="large-block-grid-2 small-block-grid-1">
<li>{{center|[[file: Klimat faktorlor.png|450px|Климат түзүүүчү факторлор]]}} <div style="color:blue; text-align:center">Климат түзүүүчү факторлор</div></li>
<li>{{center|[[file: klimattyk alkaktar.png|250px|Дүйнөнүн климаттык алкактар]]}} <div style="color:blue; text-align:center">Дүйнөнүн климаттык алкактар</div></li>
</ul>

Климаттык карталар климаттык алкактарга жана областарга бөлүүнүн негизи жылуулук алкактар жана аба массаларынын пайда болушу негиз болот.

Климаттык карталарда климаттык алкактарды жана областтарды бөлүп кароонун негизи болуп жылуулук алкактар жана аба массаларынын басымдуу түрлѳрү эсептелет. Пайда болгон жерине жараша аба массаларынын төрт түрүн бѳлүп карашат. Аба массасынын ички башкы (зоналык) түрүндѳ материктин үстүндѳ же океандын үстүндө ''калыптанган континенталдык'' (материктик) жана ''океандык'' (деңиздик) түрлѳрү бар. Пайда болушу боюнча арктикалык, антарктикалык, мелүүн кеңдиктердин (уюлдук), тропиктик жана экватордук болуп бөлүнөт.

{{center|[[file: Аба массалары.png|500px| Аба массалары]]}}

Жети негизги климаттык алкактарды бөлүшөт: ''экватордук, эки тропикалык, эки мелүүн, эки уюлдук (арктикалык жана антарктикалык)''. Негизгилердин ортосунда өткөөл климаттык алкактар жайгашкан: ''эки субэкватордук, эки субтропикалык жана эки уюлдук''. Алар аба массаларынын алмашылышы менен айырмаланат: кышында коңшу уюлдук жактардан негизги алкактын аба массалары, жайында – экватор тараптан келген аба массалары басымдуулук кылат. [http://xn----8sbiecm6bhdx8i.xn--p1ai/%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5%20%D0%BF%D0%BE%D1%8F%D1%81%D0%B0.html Жердин климаттык алкактары ]

<br clear=all /><div class="light" style="float:right;>[[#Начало|В начало]]</div><br clear=all />
== Сөздүк: ==
:{{bib|'''Абсолюттук нымдуулук''' - 1 м<sup>3</sup> граммдагы абадагы суу буусунун саны. }}
:{{bib|'''Аба массалары''' - абанын салыштырмалуу бирдей касиеттерине ээ болгон тропосферадагы абанын чоң көлөмү. }}
:{{bib|'''Абанын басымы''' – абанын жер бетине басым кылган күч. }}
:{{bib|'''Аба - ырайы''' – белгилүү жерде, белгилүү убакыттагы тропосферанын абалы. }}
:{{bib|'''Альбедо''' – жер бетинин күн нурун чагылдыруу жөндөмдүүлүгү.}}
:{{bib|'''Анемометр''' – шамалдын ылдамдыгын өлчөө үчүн аспап. }}
:{{bib|'''Атмосфера''' – Жердин газ түрүндѳгү катмары. }}
:{{bib|'''Атмосфералык фронт''' – аба массасы ортосундагы, ар түрдүү касиеттери менен аба массаларынын ортосундагы бѳлүк, ѳз ара аракеттенүү зонасы.}}
:{{bib|'''Аэрозолдор''' – атмосферада токтогон абалда жүргѳн катуу же суюк бѳлүкчѳлѳр, атмосферадагы суу буусунун конденсациясы үчүн ядро кызматын аткарат.}}
:{{bib|'''Барометр''' ( грек. «''baros''» - оордук жана «''matreo''» - өлчөйм) – атмосферанын басымын өлчөөчү аспап. }}
:{{bib|'''Барометр-анероид''' ( грек. ''aneros'' – «суюктугу жок») – тоголок металл куту сыяктуу, андан аба сордурулуп алынган. Атмосфера басымынын таасири алдында кутунун четтеринин кыймылдары басымдын бирдиги (кПа же мм сым. Шк) түздѳлгѳн айлана шкаласы боюнча кыймылдаган жебеге берилет.}}
:{{bib|'''Буулануу''' - суюктуктун же катуу заттын газ түрүнө (бууга) өтүү процесси. }}
:{{bib|'''Добул''' – четтен баштап борборго жана саат жебесине каршы четке чыгып соккон шамалдардын белгилүү системасы менен атмосфералык басымы төмөн областы.}}
:{{bib|'''Жел''' - деңиздер жана чоң кѳлдѳрдүн жээктерине соккон шамал.}}
:{{bib|'''Каршы добул''' – борбордон четтерге соккон жана сааттын жебеси боюнча четтеген шамалдардын белгилүү системасы менен бийик атмосфералык басымдын областы. }}
:{{bib|'''Климат''' - Жердин ушул аймагы үчүн типтүү аба-ырайынын көп жылдык режими. }}
:{{bib|'''Климаттык алкак''' - климаты боюнча бирдей планетанын областы, алар планетанын кеңдигинин тегерегинде жайгашат жана бири - биринен орчундуу айырмаланышат.}}
:{{bib|'''Конденсация''' – абадагы суу буусунун абанын температурасынын төмөндөшүнө байланыштуу суу тамчыларына же катуу түргө айланышы.}}
:{{bib|'''Нымдуулук''' – абада суу буусунун курамы. }}
:{{bib|'''Муссондор''' – ѳзүнүн багытын жылына эки жолу өзгөрткѳн шамалдар, кышында алар материктен океанга, жайында - тескеринче, океандан материкке согот.}}
:{{bib|'''Озон катмары''' – стратосферадагы (10-50 км бийиктикте) озондун(О3) концентрациясы көп топтолгон катмар 20-25 км бийиктеги озон катмарында анын тыгыздыгы Жер бетиндегиге караганда 10 эсе жогору. Бул катмар жер бетиндеги тирүү организмдерди күндүн кыска толкундуу ультра кызгылт көк радиациясынын зыяндуу таасиринен сактайт. }}
:{{bib|'''Пассатар''' – океандардын тропик кеңдиктеринде жыл боюу туруктуу соккон шамалдар. Алар түндүк жарым шарда көбүнчө түндүк – чыгыштан, түштүк жарым шарда түштүк – чыгыштан согот. }}
:{{bib|'''Плювиометр''' (латын. ''pluvium'' – жаан жана грек. ''metreo'' - өлчөйм) – түшкөн жаан-чачындардын санын өлчөѳ жана чогултуучу аспап. }}
:{{bib|'''Рефракция''' – бирдей эмес тыгыздыка ээ атмосферанын катмарларын ѳтүүдѳ күн нурунун сынуусу жана ийрилүүсү.}}
:{{bib|'''Салыштырмалуу нымдуулук''' – абадагы суу буусунун серпилгичтигинен (е) ошол температурадагы каныккан буунун серпилгичтигине (Е) болгон катышы.}}
:{{bib|'''Синоптикалык карта''' – кенен территориядагы метеорологиялык байкоо жүргүзүнүүнүн жыйынтыктары түшүрүлгөн карта. }}
:{{bib|'''Сымап барометри''' – атмосфера басымын өлчөөдөгү негизги аспап, ичине сымап куюлган жана шкалаларга бөлүнгөн айнек түтүкчөсү. Шкаладан сымаптын деңгээли боюнча абанын басымы канча экенин билүүгө болот.}}
:{{bib|'''Шамалдардын розасы''' – кѳптѳгѳн байкоо жүргүзүүлѳр боюнча ошол жердеги шамалдын режимин мүнөздөгөн диаграмма жана көп бурчтук сыяктуу көрүнөт. Анын нурларынын узундугу диаграмманын борборунан ар түрдүү багыттарга таралган, ушул багыттардын кайталанышына теңдеш (шамал “кайдан” согот). }}
:{{bib|'''Флюгер''' – шамалдын багытын өлчөөчү аспап.}}

== Пайдалуу шилтемелер: ==
{{bib|[http://www.geo-site.ru/index.php/2011-01-11-14-54-45/114-2011-02-21-16-29-48/449-slovar-veter.html Ветры]}}
{{bib|[http://www.naukaland.ru/questions/152/dlya-chego-i-kak-byila-pridumana-roza-vetrov- Для чего и как была придумана «РОЗА ВЕТРОВ»?]}}
{{bib|[http://www.grandars.ru/shkola/geografiya/solnechnaya-radiaciya.html Солнечная радиация]}}
{{bib|[http://files.school-collection.edu.ru/dlrstore/d958229e-be82-22d1-e23e-26c17130ea88/00149789824182195.htm Приборы для измерения относительной влажности воздуха]}}
{{bib|[https://www.kp.kg/daily/26698/3723078/ Карта гроз и осадков: 8 онлайн-сайтов, чтобы следить за погодой]}}
{{bib|[http://climaterussia.ru/klimat/chto-takoe-opasnye-pogodnye-yavleniya Что такое опасные погодные явления?]}}
{{bib|[http://xn----8sbiecm6bhdx8i.xn--p1ai/%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5%20%D0%BF%D0%BE%D1%8F%D1%81%D0%B0.html Климатические пояса Земли]}}

<br clear=all /><div class="light" style="float:right;>[[#Начало|В начало]]</div><br clear=all />
== Адабияттар: ==
* {{bib|Вайсберг Дж. С. Метеорология. Погода на земле. Л. Гидрометеоиздат, 1980.}}
* {{bib|География: Справ. материалы: Кн.- с. Для учащихся сред. и ст. возраста/А.М. Берлянт, В.П. Дронов, И.В. Душина и др.; Под ред. В.П. Максаковского. – М.: Просвещение, 1989. – с. 34 - 55.}}
* {{bib|География Климат https://geographyofrussia.com/klimat/}}
* {{bib|Географический портал Словари Атмосфера Ветры http://www.geo-site.ru/index.php/2011-01-11-14-54-45/114-2011-02-21-16-29-48/449-slovar-veter.html}}
* {{bib|Для чего и как была придумана «РОЗА ВЕТРОВ»? http://www.naukaland.ru/questions/152/dlya-chego-i-kak-byila-pridumana-roza-vetrov-}}
* {{bib|Солнечная радиация http://www.grandars.ru/shkola/geografiya/solnechnaya-radiaciya.html}}
* {{bib|Углекислый газ в вашем доме, содержание СО<sub>2</sub> http://www.almaz-servis.ru/index/doc/id/71}}
* {{bib|Комсомольская правда Карта гроз и осадков: 8 онлайн-сайтов, чтобы следить за погодой https://www.kp.kg/daily/26698/3723078/}}
* {{bib|Приборы для измерения относительной влажности воздуха http://files.school-collection.edu.ru/dlrstore/d958229e-be82-22d1-e23e-26c17130ea88/00149789824182195.htm}}
* {{bib|Презентация на тему: Метеорологические приборы http://www.myshared.ru/slide/41357/}}
* {{bib|Сезоны года Общеобразовательный журнал Климатические пояса Земли http://xn----8sbiecm6bhdx8i.xn--p1ai/%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5%20%D0%BF%D0%BE%D1%8F%D1%81%D0%B0.html}}
</div>


<div class="large-4 medium-5 columns">

<div class="shadow radius sbstyle">
<div class="row">
<div class="large-10 small-10 large-centered small-centered columns rubric" style="background-color:lightgrey;">Эмне үчүн асман көк?</div>
</div>
<div class="row">
<div class="large-9 medium-5 small-9 large-centered medium-centered small-centered columns style="text-align:center; text-indent:0px;">[[файл:Nebo_Goluboe kg.mp4|220px|link=|Почему небо голубое]]</div>
</div>
</div>


<div class="shadow radius sbstyle" style="margin-top:20px;">
<div class="row">
<div class="large-10 small-10 large-centered small-centered columns rubric" style="background-color:lightgrey;">Туман кайдан келет? Эмне үчүн учак ак из калтырат? </div>
</div>
<div class="row">
<div class="large-9 medium-5 small-9 large-centered medium-centered small-centered columns style="text-align:center; text-indent:0px;">[[файл: samolet_tuman kg.mp4|220px|link=|Радуга]]</div>
</div>
</div>


<div class="shadow radius sbstyle" style="margin-top:20px;">
<div class="row">
<div class="large-10 small-10 large-centered small-centered columns rubric" style="background-color:lightgrey;">Барометрди – өзүбүз жасайбыз</div>
</div>
<center>[[Файл:BAROMETR delaem sami.mp4|мини|центр]]</center>
</div>


<div class="shadow radius sbstyle" style="margin-top:20px;">
<div class="row">
<div class="large-10 small-10 large-centered small-centered columns rubric" style="background-color:lightgrey;">Аба ырайы</div>
</div>
{{center|[[file: prognoz pogody.mp4|250px| Бишкек]]}}
</div>


<div class="shadow radius sbstyle" style="margin-top:20px;">
<div class="row">
<div class="large-10 small-10 large-centered small-centered columns rubric" style="background-color:lightgrey;">Тест: "Аба - ырайы жана климат"</div>
</div>
<quiz display = simple shuffleanswers=true >
{Кайсы түшүнүк атмосферанын абалын белгилүү жерде белгилүү убакытта мүнөздөйт?
|type="()"}
+ Аба ырайы
- Атмосфера
- Аба масссы
- Климат

{Кайсы вариантта аба - ырайынын элементтери туура берилген?
|type="()"}
- Булуттуулук, басым, нымдуулук
+ Температура, басым, нымдуулук
- Температура, шамал, атмосфералык жаан-чачын
- Басым, шамал, нымдуулук

{Аба -ырайын болжолдоо үчүн кайсы карта колдонулат?
|type="()"}
- Климаттык
+ Синоптикалык
- Физикалык
- Тектоникалык

{Ар кандай касиеттеги аба массаларынын өз ара аракеттенүү зонасы.
|type="()"}
- Добул
- Каршы добул
+ Трансформация
- Атмосфералык фронт

{Экватордук аба массаларынын касиеттери:
|type="()"}
- Суук жана кургак
- Нымдуу жана суук
+ Жылуу жана нымдуу
- Кургак жана жылуу

{Төрт жыл мезгили даана байкалган кеңдиктер:
|type="()"}
- Тропикалык
- Экватордук
+ Мелүүн
- Арктикалык

{Ал суукту алып келет. Анын келиши шамалдын күчөшү менен коштолот, айрым убактарда чагылган, куюн менен болот.
|type="()"}
- Добул
- Каршы добул
- Жылуу фронт
+ Муздак фронт
</quiz>
</div>
<div class="sbstyle">
<div class="row">
<div class="large-10 small-10 large-centered small-centered columns rubric" style="margin-top:20px">Тестти өтүңүз</div>
</div>
<a href="/mediawiki/docs/Tests/Geographic/Kyr/Атмосфера/index.html" class="test_hover" onclick="this.target='_blank'"> <div align="center" class="test_div_hover" style="width:300px; height:auto; float:non; text-indent:0"><span class="test_hover_state"></span> [[file:Corbis.jpg|class=testirovanie|Тестти өтүңүз|link=]]</div></a>
</div>
</div>
{{lang|География:Атмосфера}}
[[Category:География]]
[[Category:Средняя Школа]]

География:Атмосфера

2018-09-25T11:42:40Z

Msu02: 11

{{Якорь|Начало}}
<div class="row geo-bg"><div class="maintext large-8 medium-7 columns">
== Строение Атмосферы ==
<div class="row">
<div class="large-12 large-centered columns">
''На протяжении тысячелетий люди полагали, что атмосфера или, точнее, воздух, - единое и простейшее вещество. Теперь известно, что она представляет собой сложную смесь газов и взвешенных в ней частиц. На этой странице мы узнаем, как появилась и как устроена атмосфера? Сколько тепла и света получает Земля? Отчего бывают радуги и миражи? Как образуются и какие бывают облака? Почему воздух движется и возникают циклоны, бури, ураганы? Как солнце, воздух и вода, взаимодействуя тысячами различных способов, создают погоду, которая никогда в точности не повторяется и все же имеет много сходных черт? Как метеорологи составляют прогноз погоды, и как сегодня в этом им помогают компьютеры и искусственные спутники Земли?''
</div>
</div>
'''Как появилась атмосфера?'''

{{center|[[file: Pervichnaya atmosfera.jpg|500px| Первичная атмосфера]]}}
<div style="color:blue; text-align:center">Первичная атмосфера</div>

На нашей планете сначала не было никакой атмосферы. На первичной Земле было много действующих вулканов, которые выбрасывали водяной пар, пыль и множество газов. По мере охлаждения планеты газы конденсировались, в атмосфере появилась вода, стали выпадать обильные дожди. Позже, когда на Земле появились океаны и биосфера, образование атмосферы продолжилось за счет газообмена между водой, растениями, животными и продуктами их разложения. И в течение долгого пути своего развития на протяжении 3–4 миллиардов лет атмосфера многократно изменяла свой состав и свойства.

'''Из чего состоит и как устроена атмосфера?'''

Воздух окружает нашу планету сравнительно тонким слоем. Вся воздушная оболочка Земли называется атмосферой (от древнегреческого: «атмос» - пар, «сфайра» - сфера). Она состоит из смеси газов (воздуха), водяного пара и примесей (аэрозолей).

{{center|[[file: Sostav vozduha.jpg|500px| Состав воздуха]]}}

'''Азот''' - самый распространенный в атмосфере газ. Он играет важную роль в обмене веществ в растительном и животном мире.

'''Кислород''' - самый активный в биологическом отношении газ атмосферы. Он необходим для дыхания.

С точки зрения метеоролога одной из самых важных частей атмосферы является углекислый газ. Хотя по объему он занимает всего 0,03%, изменение его содержания может коренным образом изменить погоду и климат Земли.

Атмосфера, в соответствии с изменением температуры с высотой, делится на несколько различных по толщине ярусов (слоев): тропосфера, стратосфера, мезосфера, ионосфера (термосфера) и экзосфера. Между основными слоями есть переходные слои: тропопауза, стратопауза, мезопауза, в которых происходит смена направления температуры в сторону повышения или понижения. Начало этих изменений означает переход к следующему слою.

<ul class="large-block-grid-2 small-block-grid-1">
<li>{{center|[[file: Sloi zemnoj atmosfery.jpeg|450px| Слои земной атмосферы]]}} <div style="color:blue; text-align:center">Слои земной атмосферы</div></li>
<li>{{center|[[file: Sloi atmosfery grafika.jpg|300px| Слои атмосферы графика]]}} <div style="color:blue; text-align:center">Слои атмосферы графика</div></li>
</ul>

<ul class="large-block-grid-2 small-block-grid-1">
<li>{{center|[[file: Atmosfera sloi.jpg|300px| Слои атмосферы]]}} <div style="color:blue; text-align:center">Слои атмосферы</div></li>
<li>{{center|[[file: Polyarnoe siyanie.gif|450px| Полярное сияние]]}} <div style="color:blue; text-align:center">Полярное сияние</div></li>
</ul>

'''Сколько тепла и света получает Земля?'''

{{center|[[file: Raspredelenie solnechnoj radiacii mezhdu Zemlej i atmosferoj.jpg|500px| Распределение солнечной радиации между Землей и атмосферой]]}}

Излучение Солнцем тепла и света называется ''солнечной радиацией''. Попадая в атмосферу, она частично поглощается и переходит в другие виды энергии. Около 30% радиации атмосфера рассеивает во все стороны, в том числе и к земной поверхности. Это ''рассеянная радиация''. Та радиация, которая доходит до поверхности, не рассеиваясь и не поглощаясь в атмосфере, называется ''прямой радиацией''. Вместе прямая и рассеянная радиация, подошедшие к поверхности, составляют ''суммарную радиацию''.

{{center|[[file: Zavisimost kolichestva otrazhennoj radiacii ot svojstv podstilayushchej poverhnosti.jpg|500px| Зависимость количества отраженной радиации от свойств подстилающей поверхности]]}}

Количество суммарной радиации зависит от угла падения солнечных лучей на поверхность, продолжительности дня, облачности и прозрачности атмосферы. Наибольшая суммарная радиация – в тропических пустынях. А у полюсов в день солнцестояния летом при незаходящем Солнце она даже больше, чем в этот день на экваторе. Тогда почему в полярных областях Земли холодно? Все дело в том, что белая поверхность снега и льда не нагревается, так как отражает до 90% солнечных лучей. Способность подстилающей поверхности отражать солнечные лучи называется '''альбедо''', которое зависит главным образом от ее цвета.

Атмосфера получает больше тепла от подстилающей поверхности, чем непосредственно от Солнца, поэтому температура в тропосфере с высотой понижается.

Температура воздуха изменяется в течение суток и в течение года. В течение суток самая низкая температура наблюдается после восхода Солнца, а самая высокая – после полудня. В направлении от экватора к полюсам температура воздуха понижается. Но при этом над сушей она всегда выше, чем над океаном. В таблице показана средняя годовая температура на параллелях: а) без учета влияния переноса тепла воздушными течениями и неоднородности поверхности и б) с учетом этих влияний. На основании этих данных можно сделать два вывода:

* Без переноса тепла воздушными течениями на экваторе было бы еще жарче, а на полюсах еще холоднее.
* Южное полушарие холоднее северного, главным образом из-за покрытой льдом и снегом суши у Южного полюса.

{{center|[[file: Srednegodovaya temperatura vozduha.jpg|500px| Среднегодовая температура воздуха]]}}
<div style="color:blue; text-align:center">Среднегодовая температура воздуха</div>

'''Давление атмосферы'''

Вследствие нагревания и охлаждения воздух перемещается, и его давление на подстилающую поверхность изменяется. Давление повышается там, где воздуха становится больше, и понижается там, откуда воздух уходит. Атмосфера давит на подстилающую поверхность с силой в среднем 1,033 г на 1 см<sup>2</sup> (больше 10 т на 1 м<sup>2</sup>). Измеряют давление в мм ртутного столба, миллибарах (1 мб = 0,75 мм. рт. ст.) и в гектопаскалях (1 мм = 1 мб).

С высотой давление понижается. В нижнем слое тропосферы до высоты 1 км оно понижается на 1 мм рт. ст. на каждые 10 м. Чем выше, тем давление понижается медленнее.

<ul class="large-block-grid-2 small-block-grid-1">
<li>{{center|[[file: Izmenenie atmosfernogo davleniya s vysotoj.jpg|450px| Изменение атмосферного давления с высотой]]}}</li>
<li>{{center|[[file: Pribory dlya izmereniya atmosfernogo davleniya.jpg|450px| Приборы для измерения атмосферного давления]]}}</li>
</ul>

Для измерения атмосферного давления служат приборы: ртутный барометр, барометр-анероид и современные цифровые барометры.

{{center|[[file: Cifrovoj barometr.jpg|500px| Цифровой барометр]]}}

<br clear=all /><div class="light" style="float:right;>[[#Начало|В начало]]</div><br clear=all />
== Вода в атмосфере ==

'''Откуда в атмосфере вода?'''

Вода в атмосфере содержится в виде молекул (пар), капелек и кристаллов. Они появляются там в результате испарения с поверхности водоемов, выделения живыми организмами при процессах дыхания и обмена веществ, а также как побочный продукт вулканической деятельности, промышленного производства и окисления различных веществ. Потом содержащийся в атмосфере пар, сконденсировавшись, превращается в воду.

{{center|[[file: Isparenie-kondensaciya-osadki risunok.jpg|500px| Испарение-конденсация-осадки]]}}
<div style="color:blue; text-align:center">Испарение-конденсация-осадки</div>

Содержание водяного пара в воздухе характеризуется показателем влажности. Если подсчитать количество пара в граммах на 1 м3, то это абсолютная влажность. Более распространенной характеристикой содержания пара в воздухе является относительная влажность, значения которой сообщаются в ежедневных сводках погоды. Относительная влажность представляет собой отношение количества водяного пара, содержащегося в воздухе, к тому количеству, которое может содержаться при данной температуре, и выражается в процентах. Она показывает степень насыщения воздуха водяным паром.

<ul class="large-block-grid-2 small-block-grid-1">
<li>{{center|[[file: Otnositelnaya vlazhnost.jpg|300px| Относительная влажность]]}} <div style="color:blue; text-align:center">Относительная влажность</div></li>
<li>{{center|[[file: Soderzhanie vodyanogo para v vozduhe pri razlichnyh temperaturah.png|500px| Содержание водяного пара в воздухе при различных температурах]]}} <div style="color:blue; text-align:center">Содержание водяного пара в воздухе при различных температурах</div></li>
</ul>

Измерить влажность воздуха можно с помощью специальных приборов. [http://files.school-collection.edu.ru/dlrstore/d958229e-be82-22d1-e23e-26c17130ea88/00149789824182195.htm Приборы для измерения относительной влажности воздуха]

{{center|[[file: Pribory dlya opredeleniya otnositelnoj vlazhnosti vozduha.jpg|500px| Приборы для определения относительной влажности воздуха]]}}
<div style="color:blue; text-align:center">Приборы для определения относительной влажности воздуха</div>

'''Во что превращается пар в атмосфере?'''

{{center|[[file: Dvizhushchiesya oblaka.gif|500px| Движущиеся облака]]}}
<div style="color:blue; text-align:center">Движущиеся облака</div>

Водяной пар поступает в атмосферу в результате процесса испарения с поверхности. Испарение зависит от температуры испаряющейся воды и относительной влажности воздуха. Насыщенный воздух не может вместить больше водяного пара, если температура его не повысится. При повышении температуры он удаляется от насыщения, при понижении, наоборот, в нем может начаться конденсация, и при различных условиях образуются облака и разнообразные атмосферные осадки.

<gallery>
Vidy oblakov.mp4|Виды облаков
Vidy osadkov.jpg|Виды осадков
Faktory obrazovaniya atmosfernyh osadkov.jpg|Факторы образования атмосферных осадков
Kak obrazuetsya inej2.mp4|Как образуется иней, роса, дождь и снег
</gallery>

А вот так выглядит прибор для сбора и измерения количества выпавших атмосферных осадков. Называется он осадкомер (дождемер), а по-научному - ''плювиометр''. Он представляет собой цилиндрическое ведро строго определенного сечения, устанавливаемое на метеоплощадке. Количество осадков определяется путем сливания попавших в ведро осадков в специальный дождемерный стакан, площадь сечения которого также известна. Твердые осадки (снег, крупа, град) предварительно растапливаются. А для измерения толщины снежного покрова при метеонаблюдениях применяют снегомерную рейку.

<ul class="large-block-grid-2 small-block-grid-1">
<li>{{center|[[file: Osadkomer.jpg|450px| Осадкомер]]}} <div style="color:blue; text-align:center">Осадкомер</div></li>
<li>{{center|[[file: Snegomernaya rejka.jpg|450px| Снегомерная рейка]]}} <div style="color:blue; text-align:center">Снегомерная рейка</div></li>
</ul>

<br clear=all /><div class="light" style="float:right;>[[#Начало|В начало]]</div><br clear=all />
== Движение воздуха ==

'''Почему дует ветер и что такое роза ветров?'''

Воздух движется непрерывно: он поднимается (восходящее движение) и опускается (нисходящее движение), и перемещается в горизонтальном направлении (ветер). Ветер характеризуется несколькими параметрами.

{{center|[[file: Harakteristiki vetra.jpg|500px| Характеристики ветра]]}}
<div style="color:blue; text-align:center">Характеристики ветра</div>

Скорость ветра успешнее всего измеряется ветромером (чашечным анемометром) - измерительным прибором, на вертикальной оси которого крестообразно укреплены чашки - полушария, которые вращаются от любого, даже легкого, ветерка, и чем он сильнее, тем быстрее происходит вращение. От оси прибора идет передача к счетчику оборотов.

<div style="color:black; text-align:center">''Наиболее известным ветромером является чашечный анемометр. Чем больше скорость ветра, тем быстрее он вращает чашки''</div>
{{center|[[file: Anemometr.jpg|500px| Анемометр]]}}
<div style="color:blue; text-align:center">Анемометр</div>

{{center|[[file: Skhema ustrojstva flyugera.jpg|500px| Схема устройства флюгера]]}}

<div style="color:black; text-align:center">''На аэродромах и возле мостов направление и силу ветра издали показывают ветроуказатели - открытые с обоих концов большие полотняные полосатые конусы.''</div>
{{center|[[file: Vetroukazatel.jpg|450px| Ветроуказатель]]}}
<div style="color:blue; text-align:center">Ветроуказатель</div>

Рядом с ветромером обычно устанавливают флюгер, указывающий направление ветра. На аэродромах и возле мостов, где ветер может представлять опасность для автомобилей, устанавливаются ветроуказатели - большие конусообразные мешки из полосатой ткани, открытые с обеих сторон.

Прежде чем люди научились измерять скорость ветра в м/сек. или км/ч, они пользовались для этой цели шкалой Бофорта, английского адмирала, который составил таблицу, описавшую и охарактеризовавшую разные ветры, сведенные в систему баллов от 0 (полный штиль) до 12 баллов (самый сильный ураганный ветер, доходящий до скорости 117 км/ч). Однако при смерчах и тропических циклонах скорость его бывает еще больше.

<ul class="large-block-grid-2 small-block-grid-1">
<li>{{center|[[file: SHkala Boforta.jpg|450px| Шкала Бофорта]]}}</li>
<li>{{center|[[file: Sehr Frensis Bofort2.jpg|450px| Сэр Френсис Бофорт]]}}</li>
</ul>

По данным наблюдений за направлением ветра строят диаграмму, которая называется «розой ветров». [http://www.naukaland.ru/questions/152/dlya-chego-i-kak-byila-pridumana-roza-vetrov- Для чего и как была придумана "РОЗА ВЕТРОВ»? ]

{{center|[[file: Roza vetrov.JPG|500px| Роза ветров]]}}

'''Какие бывают ветры?'''

Ветер всегда дует из области высокого давления в область низкого давления. Чем больше разница в давлении, тем сильнее ветер. Ветры бывают трех типов: ветры, являющиеся частью общей циркуляции атмосферы (постоянные и сезонные), местные ветры и ветры циклонов и антициклонов. Направление ветра зависит от распределения атмосферного давления и от отклоняющего действия вращения Земли. На схеме стрелками показано, в каком направлении дуют постоянные ветры: пассаты (от 30 0 широт к экватору), западные (воздух, направляющийся от тропических широт в умеренные, отклоняется к востоку), восточные (из высоких широт в умеренные дуют ветры с преобладанием восточной составляющей). На границах материков и океанов эта схема преобладающих ветров сильно нарушается. Здесь возникают сезонные ветры - муссоны, которые зимой дуют с материка на океан, летом – наоборот, с океана на материк.

<ul class="large-block-grid-3 small-block-grid-2">
<li>{{center|[[file: Postoyannye vetry.jpg|250px| Постоянные ветры]]}} <div style="color:blue; text-Постоянные ветры">Постоянные ветры</div></li>
<li>{{center|[[file: Passaty karta.png|250px| Пассаты карта]]}} <div style="color:blue; text-align:center">Пассаты карта</div></li>
<li>{{center|[[file: Obrazovanie mussonov.jpg|250px| Образование муссонов]]}} <div style="color:blue; text-align:center">Образование муссонов</div></li>
</ul>

В зависимости от местных условий (рельеф, растительность, водоемы) возникают различные местные ветры. К ним относятся:

{{center|[[file: Vidy vetrov.jpg|500px| Виды ветров]]}}

Горно-долинные ветры возникают в горных районах в результате различного нагрева (и охлаждения) атмосферы над гребнями горных хребтов, склонами и дном долины. Днем они дуют вверх по склонам гор и вверх по дну долины (долинные ветры), ночью - в обратном направлении (горные ветры).

<div style="color:black; text-align:center">''На побережьях больших водоемов (морей, озёр, рек, водохранилищ) дует несильный легкий ветер, скорость которого составляет 1 - 5 м/с.-бриз.''</div>
{{center|[[file: Briz.jpg|500px| Бриз]]}}
<div style="color:blue; text-align:center">Бриз</div>

<div style="color:black; text-align:center">''В горных районах днём по долинам вверх дует долинный ветер, ночью – по склонам вниз дует горный ветер.''</div>
{{center|[[file: Gorno-dolinnye vetry.jpg|500px| Горно-долинные ветры]]}}
<div style="color:blue; text-align:center">Горно-долинные ветры</div>

'''Циклоны и антициклоны'''

В тропосфере постоянно возникают, развиваются и исчезают вихри различных размеров, от мелких («пылевых») до гигантских циклонов и антициклонов.

<ul class="large-block-grid-2 small-block-grid-1">
<li>{{center|[[file: Ciklon.jpg|450px| Циклон]]}}</li>
<li>{{center|[[file: Anticiklon.jpg|450px| Антициклон]]}}</li>
</ul>

{{center|[[file: Skhema Ciklon Anticiklon.jpg|500px| Схема Циклон Антициклон]]}}
<div style="color:blue; text-align:center">Схема Циклон Антициклон</div>

<br clear=all /><div class="light" style="float:right;>[[#Начало|В начало]]</div><br clear=all />
== Погода и климат ==

'''Что определяет погоду?'''

Мы уже знаем, что на Земле существуют различные времена года, области с разным климатом. В каждый момент времени в определенном месте в атмосфере могут быть облака и безоблачность, ветер и штиль, дождь, гроза и снег, жара и холод. Любое состояние тропосферы в данном месте и в данный момент времени называется погодой.

{{center|[[file: Pogoda.jpg|500px| Погода]]}}

Погода отличается изменчивостью, многообразием и повторяемостью. На Земле есть территории, где в течение года постоянно наблюдается одна и та же погода. Например, на экваторе весь год стоит жаркая погода с сильными дождями, а в умеренных широтах в разные сезоны года погода меняется. Что же определяет погоду? Главными конструкторами погоды являются солнце, воздух и вода, формирующие элементы погоды: температуру давление, влажность, изменение которых приводит к возникновению разнообразных погодных явлений.

В природной среде человек чаще всего встречается с обычными погодными явлениями (ветер, дождь, снег), но время от времени в ней возникают опасные погодные явления, которые угрожают здоровью и жизни человека. [http://climaterussia.ru/klimat/chto-takoe-opasnye-pogodnye-yavleniya Что такое опасные погодные явления?]

{{center|[[file: Meteorologicheskie i agrometeorologicheskie opasnye yavleniya.jpg|500px| Метеорологические и агрометеорологические опасные явления]]}}

<gallery>
SHkval.jpg|Шквал
Tornado.jpg|Торнадо
Groza.jpg|Гроза
Uragan.jpg|Ураган
Krupnyj grad.jpg|Крупный град
</gallery>

'''Как предсказывают погоду?'''

С древности люди предсказывали погоду по местным признакам. Наблюдали изменение температуры, облачности, вида облаков, направления ветра, поведения животных и растений. И в настоящее время уточнять прогноз погоды помогают местные признаки и народные приметы. Достоверность многих народных примет метеорологи могут сегодня подтвердить с помощью науки метеорологии. Сегодня наблюдения за погодой осуществляются с помощью различных приборов и самой современной техники на метеорологических станциях, расположенных во всех регионах мира – не только на суше, но и в океанах на специальных судах. К наземным наблюдениям прибавляются также различные данные, получаемые метеорологами из верхних слоев атмосферы с помощью шаров-зондов, метеоспутников.

<div style="color:black; text-align:center">''На тысячах метеорологических станциях трудятся метеорологи всего мира, чтобы вместе максимально точно прогнозировать погоду.''</div>
{{center|[[file: Meteostanciya.jpg|500px| Метеостанция]]}}
<div style="color:blue; text-align:center">Метеостанция</div>

<div style="color:black; text-align:center">''Метеозонд - метеорологи наполняют его гелием или водородом, привязывают к нему метео-измерительный прибор с радиопередатчиком, и отпускают в воздух.''</div>
{{center|[[file: Meteozond2.jpg|500px| Метеозонд]]}}
<div style="color:blue; text-align:center">Метеозонд</div>

<ul class="large-block-grid-2 small-block-grid-1">
<li>{{center|[[file: Meteorologicheskij sputnik.jpg|260px| Метеорологический спутник]]}} <div style="color:blue; text-align:center">Метеорологический спутник</div></li>
<li>{{center|[[file: Novyj yaponskij meteorologicheskij sputnik.jpg|450px| Новый японский метеорологический спутник]]}} <div style="color:blue; text-align:center">Новый японский метеорологический спутник</div></li>
</ul>

''Наблюдение за погодой ведут спутники, которые круглосуточно передают на Землю метеорологические данные.''

Затем результаты наблюдений передаются в центры гидрометеорологических данных. Здесь они обрабатываются, и информация о погоде наносится на синоптические карты. На картах показывают атмосферное давление, фронты, температуру воздуха, направление и скорость ветра, облачность и осадки. Распределение атмосферного давления свидетельствует о положении циклонов и антициклонов.

{{center|[[file: Sinopticheskaya karta.png|500px| Синоптическая карта]]}}
<div style="color:blue; text-align:center">Синоптическая карта</div>

''На основе синоптической карты, подобной этой, составляется прогноз погоды. Во всем мире пользуются общими условными знаками.''

Изучив закономерности протекания атмосферных процессов, можно прогнозировать погоду. Точный прогноз погоды - исключительно сложное дело, поскольку трудно учесть весь комплекс взаимодействующих факторов в их постоянном развитии. Предсказания на срок до трех суток оправдываются на 87 - 89%. Наибольшей точностью отличаются специализированные прогнозы, например, авиационные.

'''Что влияет на погоду?'''

Изменение количества солнечного тепла, получаемого в течение суток и в течение года, движение и взаимодействие воздушных масс, атмосферные фронты, циклоны и антициклоны изменяют погоду, влияют на нее. Воздушные массы различаются по температуре, влажности, запыленности, давлению. Атмосферная циркуляция перемещает воздушные массы, и в тех местах, где соприкасаются разные по свойствам воздушные массы, образуются атмосферные фронты. Главное из этих свойств – температура (холодный или теплый воздух). В зависимости от того, какой воздух активнее, в какую сторону смещается фронт, он называется теплым или холодным.

<ul class="large-block-grid-2 small-block-grid-1">
<li>{{center|[[file: Teplyj front.gif|450px| Теплый фронт]]}} <div style="color:blue; text-align:center">Теплый фронт</div></li>
<li>{{center|[[file: Teplyj front 2.jpg|330px| Теплый фронт]]}} <div style="color:blue; text-align:center">Теплый фронт</div></li>
</ul>

''Теплый фронт означает наступление теплого воздуха, медленно оттесняющего холодный. Он приносит потепление, которому предшествуют осадки, выпадающие из слоистых облаков.''

<ul class="large-block-grid-2 small-block-grid-1">
<li>{{center|[[file: Holodnyj front.gif|450px| Холодный фронт]]}} <div style="color:blue; text-align:center">Холодный фронт</div></li>
<li>{{center|[[file: Holodnyj front 2.jpg|310px| Холодный фронт]]}} <div style="color:blue; text-align:center">Холодный фронт</div></li>
</ul>

''Холодный фронт, наоборот, означает наступление холодного воздуха, быстро вытесняющего теплый. Он приносит похолодание. Его приход сопровождается усилением ветра, а иногда и грозами, смерчами. Осадки выпадают в основном после прохождения линии фронта.''

Условия, благоприятные для возникновения атмосферных фронтов, существуют в циклонах умеренных широт. В циклонах встречаются теплый и холодный воздух, устремляющийся к центру области пониженного атмосферного давления. В антициклоне условий для образования атмосферных фронтов нет, так как в нем воздух опускается и растекается.

<div style="color:black; text-align:center">''Циклон приносит с собой ненастную погоду, сопровождаемую осадками.''</div>
{{center|[[file: Skhema ciklona.jpg|300px| Схема циклона]]}}
<div style="color:blue; text-align:center">Схема циклона</div>

<div style="color:black; text-align:center">''Антициклон же, наоборот, приносит ясную, солнечную погоду''.</div>
{{center|[[file: Skhema anticiklona.jpg|300px| Схема антициклона]]}}
<div style="color:blue; text-align:center">Схема антициклона</div>

'''Что такое климат?'''

Климат — многолетний режим погоды, типичный для данного района Земли, как бы средняя погода за много лет. Термин «климат» был введен в научный оборот 2200 лет назад древнегреческим астрономом Гиппархом и означает по-гречески «наклон» (klimatos). Ученый имел в виду наклон земной поверхности к солнечным лучам, различие которого от экватора к полюсу уже тогда считалось главной причиной различий погоды в низких и высоких широтах. Позднее климатом назвали среднее состояние атмосферы в определенном районе Земли, которое характеризуется чертами, практически неизменными на протяжении одного поколения, то есть порядка 30-40 лет.

'''Что влияет на климат?'''

Как и погода, климат зависит от количества солнечной радиации, от перемещения воздушных масс, атмосферных фронтов, циклонов, антициклонов и от свойств подстилающей поверхности. Основными показателями климата являются: температура воздуха (средняя годовая, января и июля), преобладающее направление ветров, годовое количество и режим осадков. Карты, на которые нанесены показатели климата, называются ''климатическими''.

<ul class="large-block-grid-2 small-block-grid-1">
<li>{{center|[[file: Klimatoobrazuyushchie faktory.jpg|450px| Климатообразующие факторы]]}} <div style="color:blue; text-align:center">Климатообразующие факторы</div></li>
<li>{{center|[[file: Klimaticheskie poyasa i oblasti mira.jpg|250px| Климатические пояса и области мира]]}} <div style="color:blue; text-align:center">Климатические пояса и области мира</div></li>
</ul>

Основой для выделения на климатических картах климатических поясов и областей являются тепловые пояса и господствующие типы воздушных масс.

В зависимости от места образования выделяют четыре типа воздушных масс. Внутри главных (зональных) типов воздушных масс существуют ''континентальный'' (материковый) и ''океанский'' (морской) подтипы, формирующиеся соответственно над материком или над океаном.

{{center|[[file: Vozdushnye massy i klimaty Zemli.jpg|500px| Воздушные массы и климаты Земли]]}}

Выделяют семь основных климатических поясов: ''экваториальный, два тропических, два умеренных, два полярных (арктический и антарктический)''. Между основными расположены переходные климатические пояса: ''два субэкваториальных'', ''два субтропических'' и ''два субполярных''. Они отличаются сменой воздушных масс: зимой господствует воздушная масса основного пояса, соседнего со стороны полюса, летом – со стороны экватора. [http://xn----8sbiecm6bhdx8i.xn--p1ai/%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5%20%D0%BF%D0%BE%D1%8F%D1%81%D0%B0.html Климатические пояса Земли ]

<br clear=all /><div class="light" style="float:right;>[[#Начало|В начало]]</div><br clear=all />
== Глоссарий ==
:{{bib|'''Абсолютная влажность''' – количество водяного пара в атмосфере в граммах на 1 м3. }}
:{{bib|'''Альбедо''' --способность земной поверхности отражать солнечные лучи. }}
:{{bib|'''Анемометр''' – прибор для измерения скорости ветра.}}
:{{bib|'''Антициклон''' – область высокого атмосферного давления с определенной системой ветров, дующих от центра к краям и отклоняющихся по часовой стрелке. }}
:{{bib|'''Атмосфера''' – газообразная оболочка Земли.}}
:{{bib|'''Атмосферный фронт''' – зона взаимодействия, раздел между воздушными массами между воздушными массами с разными свойствами.}}
:{{bib|'''Аэрозоли''' – твердые или жидкие частицы, находящиеся в атмосфере во взвешенном состоянии, служат ядрами для конденсации водяного пара в атмосфере.}}
:{{bib|'''Барометр''' (от греч. «''baros''» - тяжесть и «''matreo''» - измеряю) - прибор для измерения атмосферного давления.}}
:{{bib|'''Барометр-анероид''' (от греч. ''aneros'' – «без жидкости») - представляет собой круглую металлическую коробку, из которой откачан воздух. Движение стенки коробки под воздействием атмосферного давления передается стрелке, двигающейся по круговой шкале, градуированной в единицах давления (кПа или мм рт. ст.).}}
:{{bib|'''Бриз''' - ветер, который дует на побережье морей и больших озёр. }}
:{{bib|'''Влажность''' – содержание водяного пара в воздухе.}}
:{{bib|'''Воздушные массы''' – большие объемы воздуха тропосферы, обладающая сравнительно однородными свойствами воздуха.}}
:{{bib|'''Давление воздуха''' - сила, с которой воздух давит на земную поверхность.}}
:{{bib|'''Испарение''' – переход жидкости или твердого тела в газообразное состояние.}}
:{{bib|'''Климат''' — многолетний режим погоды, типичный для данного района Земли.}}
:{{bib|'''Климатический пояс''' – однородные по климату области планеты, которые располагаются вдоль широты планеты и существенно отличаются друг от друга.}}
:{{bib|'''Конденсация''' – переход водяного пара в жидкое состояние.}}
:{{bib|'''Муссоны''' – ветры, меняющие свое направление два раза в год, зимой они дуют с материка на океан, летом – наоборот, с материка на океан. }}
:{{bib|'''Озоновый слой''' – слой атмосферы на высоте примерно 25 км с высоким содержанием озона (трехатомного кислорода О3), препятствует поступлению на Землю излишнего количество ультрафиолетовой радиации. }}
:{{bib|'''Относительная влажность''' - отношение количества водяного пара, содержащегося в воздухе, к тому количеству, которое может содержаться при данной температуре и выражается в процентах. }}
:{{bib|'''Пассаты''' – постоянные ветры, дующие от 30 0 широт к экватору.}}
:{{bib|'''Плювиометр''' (от латин. ''pluvium'' - дождь и греч. ''metreo'' - измеряю) – прибор для сбора и измерения количества выпавших атмосферных осадков.}}
:{{bib|'''Погода''' - состояние тропосферы в данном месте и в данный момент времени. }}
:{{bib|'''Рефракция''' – преломление и искривление солнечного луча света при прохождении слоев атмосферы, имеющих неодинаковую плотность.}}
:{{bib|'''Роза ветров''' - диаграмма, характеризующая режим ветра в данном месте по многолетним наблюдениям и выглядит как многоугольник, у которого длины лучей, расходящихся от центра диаграммы в разных направлениях, пропорциональны повторяемости ветров этих направлений («откуда» дует ветер).}}
:{{bib|'''Ртутный барометр''' - представляет собой наполненную ртутью стеклянную трубку, опущенную открытым концом в чашку со ртутью. Ртуть в трубке поднимается и опускается в соответствии с изменениями погодных условий. }}
:{{bib|'''Синоптическая карта''' – карта, на которой нанесены результаты метеорологических наблюдений на обширной территории.}}
:{{bib|'''Флюгер''' – прибор для измерения направления ветра.}}
:{{bib|'''Циклон''' – область низкого атмосферного давления с определенной системой ветров, дующих от краев к центру и отклоняющихся против часовой стрелки. }}

== Полезные ссылки ==
{{bib|[http://www.geo-site.ru/index.php/2011-01-11-14-54-45/114-2011-02-21-16-29-48/449-slovar-veter.html Ветры]}}
{{bib|[http://www.naukaland.ru/questions/152/dlya-chego-i-kak-byila-pridumana-roza-vetrov- Для чего и как была придумана «РОЗА ВЕТРОВ»?]}}
{{bib|[http://www.grandars.ru/shkola/geografiya/solnechnaya-radiaciya.html Солнечная радиация]}}
{{bib|[http://files.school-collection.edu.ru/dlrstore/d958229e-be82-22d1-e23e-26c17130ea88/00149789824182195.htm Приборы для измерения относительной влажности воздуха]}}
{{bib|[https://www.kp.kg/daily/26698/3723078/ Карта гроз и осадков: 8 онлайн-сайтов, чтобы следить за погодой]}}
{{bib|[http://climaterussia.ru/klimat/chto-takoe-opasnye-pogodnye-yavleniya Что такое опасные погодные явления?]}}
{{bib|[http://xn----8sbiecm6bhdx8i.xn--p1ai/%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5%20%D0%BF%D0%BE%D1%8F%D1%81%D0%B0.html Климатические пояса Земли]}}

<br clear=all /><div class="light" style="float:right;>[[#Начало|В начало]]</div><br clear=all />
== Библиография ==
* {{bib|Вайсберг Дж. С. Метеорология. Погода на земле. Л. Гидрометеоиздат, 1980.}}
* {{bib|География: Справ. материалы: Кн.- с. Для учащихся сред. и ст. возраста/А.М. Берлянт, В.П. Дронов, И.В. Душина и др.; Под ред. В.П. Максаковского. – М.: Просвещение, 1989. – с. 34 - 55.}}
* {{bib|География Климат https://geographyofrussia.com/klimat/}}
* {{bib|Географический портал Словари Атмосфера Ветры http://www.geo-site.ru/index.php/2011-01-11-14-54-45/114-2011-02-21-16-29-48/449-slovar-veter.html}}
* {{bib|Для чего и как была придумана «РОЗА ВЕТРОВ»? http://www.naukaland.ru/questions/152/dlya-chego-i-kak-byila-pridumana-roza-vetrov-}}
* {{bib|Солнечная радиация http://www.grandars.ru/shkola/geografiya/solnechnaya-radiaciya.html}}
* {{bib|Углекислый газ в вашем доме, содержание СО<sub>2</sub> http://www.almaz-servis.ru/index/doc/id/71}}
* {{bib|Комсомольская правда Карта гроз и осадков: 8 онлайн-сайтов, чтобы следить за погодой https://www.kp.kg/daily/26698/3723078/}}
* {{bib|Приборы для измерения относительной влажности воздуха http://files.school-collection.edu.ru/dlrstore/d958229e-be82-22d1-e23e-26c17130ea88/00149789824182195.htm}}
* {{bib|Презентация на тему: Метеорологические приборы http://www.myshared.ru/slide/41357/}}
* {{bib|Сезоны года Общеобразовательный журнал Климатические пояса Земли http://xn----8sbiecm6bhdx8i.xn--p1ai/%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5%20%D0%BF%D0%BE%D1%8F%D1%81%D0%B0.html}}
</div>


<div class="large-4 medium-5 columns">

<div class="shadow radius sbstyle">
<div class="row">
<div class="large-10 small-10 large-centered small-centered columns rubric" style="background-color:lightgrey;">Почему небо голубое?</div>
</div>
<div class="row">
<div class="large-9 medium-5 small-9 large-centered medium-centered small-centered columns style="text-align:center; text-indent:0px;">[[файл:Pochemu nebo goluboe.mp4|220px|link=|Почему небо голубое]]</div>
</div>
</div>


<div class="shadow radius sbstyle" style="margin-top:20px;">
<div class="row">
<div class="large-10 small-10 large-centered small-centered columns rubric" style="background-color:lightgrey;">Откуда берется туман? Почему самолет оставляет белый след?</div>
</div>
<div class="row">
<div class="large-9 medium-5 small-9 large-centered medium-centered small-centered columns style="text-align:center; text-indent:0px;">[[файл: otkuda beretsya tuman.mp4|220px|link=|Радуга]]</div>
</div>
</div>


<div class="shadow radius sbstyle" style="margin-top:20px;">
<div class="row">
<div class="large-10 small-10 large-centered small-centered columns rubric" style="background-color:lightgrey;">Как работает метеостанция</div>
</div>
<div class="row">
<div class="large-9 medium-5 small-9 large-centered medium-centered small-centered columns style="text-align:center; text-indent:0px;">[[файл: Kak rabotaet meteostanciya.mp4|220px|link=|Как работает метеостанция]]</div>
</div>
</div>


<div class="shadow radius sbstyle" style="margin-top:20px;">
<div class="row">
<div class="large-10 small-10 large-centered small-centered columns rubric" style="background-color:lightgrey;">Барометр - делаем сами</div>
</div>
<center>[[Файл:BAROMETR delaem sami.mp4|мини|центр]]</center>
</div>


<div class="shadow radius sbstyle" style="margin-top:20px;">
<div class="row">
<div class="large-10 small-10 large-centered small-centered columns rubric" style="background-color:lightgrey;">Прогноз погоды</div>
</div>
{{center|[[file: Prognoz Pogody bez oformleniya.mp4|250px| Бишкек]]}}
</div>


<div class="shadow radius sbstyle" style="margin-top:20px;">
<div class="row">
<div class="large-10 small-10 large-centered small-centered columns rubric" style="background-color:lightgrey;">Тест: "Погода и климат"</div>
</div>
<quiz display = simple shuffleanswers=true >
{Какое понятие характеризует состояние атмосферы в данном месте в определенное время:
|type="()"}
+ Погода
- Атмосфера
- Воздушная масса
- Климат

{В каком варианте правильно перечислены элементы погоды:
|type="()"}
- Облачность, давление, влажность
+ Температура, давление, влажность
- Температура, ветер, атмосферные осадки
- Давление, ветер, влажность

{Какая карта используется для прогноза погоды?
|type="()"}
- Климатическая
+ Синоптическая
- Физическая
- Тектоническая

{Зона взаимодействия, раздел между воздушными массами между воздушными массами с разными свойствами.
|type="()"}
- Циклон
- Антициклон
+ Трансформация
- Атмосферный фронт

{Свойства экваториальных воздушных масс.
|type="()"}
- Холодные и сухие
- Влажные и холодные
+ Теплые и влажные
- Сухие и теплые

{Четыре времени года четко выражены в широтах
|type="()"}
- Тропических
- Экваториальных
+ Умеренных
- Арктических

{Он приносит похолодание. Его приход сопровождается усилением ветра, а иногда и грозами, смерчами.
|type="()"}
- Циклон
- Антициклон
- Теплый фронт
+ Холодный фронт
</quiz>
</div>
<div class="sbstyle">
<div class="row">
<div class="large-10 small-10 large-centered small-centered columns rubric" style="margin-top:20px">Пройди тестирование</div>
</div>
<a href="/mediawiki/docs/Tests/Geographic/Rus/Атмосфера/index.html" class="test_hover" onclick="this.target='_blank'"> <div align="center" class="test_div_hover" style="width:300px; height:auto; float:non; text-indent:0"><span class="test_hover_state"></span> [[file:Corbis.jpg|class=testirovanie|Пройди тестирование|link=]]</div></a>
</div>
</div>
{{lang|:KR:География: Атмосфера}}
[[Category:География]]
[[Category:Средняя Школа]]

Файл:Kak obrazuetsya inej2.mp4

2018-09-25T11:40:14Z

Msu02: Kak obrazuetsya inej

Kak obrazuetsya inej

KR:География: Антарктида

2018-09-25T11:32:16Z

Msu02: Антарктида kg9 -videoru

{{Якорь|Начало}}
<div class="row geo-bg"><div class="maintext large-8 medium-7 columns">
<div class="row">
<div class="large-12 large-centered columns">
''Кѳпчүлүк учурларда: Антарктиданы эмне үчүн окуш керек деген суроо беришет? Биз бул зор муз материк жөнүндө көп билебиз. Бирок, Антарктида ошондой эле укмуштуу, кызыктуу материк, ал тууралуу америкалык уюлдук изилдөөчү, адмирал, учкуч Ричард Берд мындай деп айткан:”Биздин планетанын четинде уктаган ханбийке сыяктуу көк түскѳ оролгон материк жатат. Ал каардуу жана сулуу муздардын зымырыктары жана аметисттери менен жаркылдаган кардын мантиясында уктап жатат..” Биз Жердин кайсы тармагын Антарктида деп айтканын билебиз. Жер шарындагы башка материктери менен салыштырганда Антарктиданын географиялык абалынын өзгөчөлүгү эмнеде? Эмне үчүн уюлдук деңиз сүзүүчүлөрү Уэделле деңизин жаман көрүшөт? Материктин түзүлүшү кандай жана ал жакта кен байлыктар барбы? Эмне үчүн Антарктиданы “Сууктун жана катаал күндүн ѳлкѳсү” деп аташат жана ал Жердин бардык климатына кантип таасир этет? Антарктидада кѳлдѳр жана оазистер барбы? Антарктида кимге тиешелүү жана эмне үчүн Антарктиданын жаратылышын коргоо маанилүү эл аралык милдет болуп эсептелет?''
</div>
</div>
== Географиялык абалы жана изилдөө тарыхы ==

'''Антарктида'''

Жердин уюлдук областы Антарктида деп аталат. Бул жер шарындагы кенен район, ал ѳзүнѳ жакын жайгашкан шельфтик мөңгүлөрү жана Атлантика, Тынч жана Инд океандарынын (акыркы убактарда бардык бул бөлүктөрдү бириктирип Түштүк океан деп атай башташты) аянттары менен Антарктиданы камтыйт. Антарктиданын чек арасы түштүк кеңдиктин 50 – 60<sup>0</sup> чегинде өтөт.

{{center|[[file: Karta Antarktiki.jpg|500px| Антарктиданын картасы]]}}
<div style="color:blue; text-align:center"> Антарктиданын картасы</div>

'''Антарктиданын географиялык абалы'''

Антарктиданын географиялык абалы уникалдуу – Жерде толугу менен планетанын уюлдук аймагында жайгашкан мындан башка бир дагы материк жок. Антарктиданын аянты Австралиянын аянтынан эки эсе ашат жана аралдарын жана шельфтик мөңгүлөрүн камтуу менен 14 млн км<sup>2</sup>. түзѳт.

{{center|[[file: ZHehehk sygyzy.png|500px| Жээктердин сыгызы]]}}

Океандар Түштүк жарым шардагы башка материктерден миндеген километр аралыкта Антарктиданы бөлүп турат. Антарктидага жакыныраак 1000 км аралыкта Түштүк Америка материги жайгашкан. Деңиздер материкке анча терең кирбейт. Алардын ирилери Антарктиданын изилдөөчүлөрүнүн аттарынан коюлган: Росса, Уэдделла, Беллинсгаузен, Амундсен. Түштүк Американы көздөй ичке Антарктика жарым аралы созулат, аларды кенен Дрейк кысыгы бөлүп турат. Антарктиданын тегерегинде Дүйнөлүк океандагы Батыш шамалдарынын эң кубаттуу муздак агымы ѳтѳт.

Жайгашуусунун ѳзгѳчѳлүгүнѳн улам түндүктөн түштүктү карай,батыштан чыгышты карай созулушу жѳнүндѳ айтууга болбойт, бирок жээктердин карама-каршы эки чекиттери ортосундагы максималдуу аралык 5 700 километрди түзѳт. Эң түндүк жагында материк Түштүк Уюлдук айлана менен бир нече жерлерде кесилишет. Эң четки чекиттеринен түндүк чекитин гана атаса болот: Антарктикалык жарым аралда Сифре тумшугу (63°12' 48" т. к., 57°18' 8" ч. у.).

'''Географиялык ачылыштар жана Антарктиданы изилдөө'''

Антарктида орус деңиз сүзүүчүлѳрү Ф. Ф. Беллинсгаузен жана М. П. Лазарев тарабынан 1820 - жылы гана башка материктерден кийин ачылган. Ага чейин XVIII кылымдан баштап Түштүк Жери бар деген теориялык болжолдоолор айтылган, бирок деңиз сүзүүчүлѳрү аны курчаган муздардан ѳтѳ алышкан эмес. Джеймс Кук тѳмѳнкүлѳрдү жазган:“Түштүк материкти издѳѳдѳ ушул изилденбеген жана муз менен капталган деңиздер менен сүзүүгө байланышкан, тобокел ушунчалык бийик болгондуктан, бир дагы адам эч качан мен жасагандан кѳп нерсеге барууга чечим кабыл албайт жана түштүктѳ жайгашкан жерлер эч качан изилденбейт деген ойду мен ѳзүмѳ жеткиликтүү кайраттуулукту топтоп айта алам”.

{{center|[[file: Antarktikadagy orus ehkspediciyasy.png|500px| Антарктикадагы орус экспедициясы]]}}
<div style="color:blue; text-align:center">Антарктикадагы орус экспедициясы</div>

1820 - жылы “Чыгыш” жана”Мирный”кемелериндеги Ф. Ф. Беллинсгаузен жана М. И. Лазаревдин командасы астындагы орус деңиз сүзүүчүлөрүнүн экспедициясы Антарктиданын жээктерине жакын келип жана материктин сууларындагы көптѳгѳн аралдарды ачкан. Ошондон баштап бул жерде орус аталыштардын орчундуу кѳп саны сакталган. Андан соң Антарктиданын системалык изилдѳѳсү башталган. Карта боюнча башка Антарктидалык экспедициялардын маршруттарына байкоо жүргүзсѳ болот, ал эми таблицадан Антарктиданы изилдѳѳ тарыхынан кызыктуу маалыматтарды билсе болот.

{{center|[[file: Antarktidanyn achylyshy.jpg|500px|Антарктиданын экспедицияларынын маршруттары]]}}
<div style="color:blue; text-align:center">Антарктиданын экспедицияларынын маршруттары</div>

'''Антарктиданы изилдөө тарыхы'''
{| class="wikitable"
|-
! Жылы !! Изилдөөчү !! Ачылыш
|-
| 1773 - 1775 || Дж. Кук (Англия) || Уюлдук айлананы биринчи кесип чыгуу
|-
| 1819 - 1821 || Ф. Ф. Беллинсгаузен жана М. И. Лазарев (Россия) || Орус экспедициясынын материкти айланып чыгышы
|-
| 1838 - 1842 || Ч. Уилкс || Уилкс Жеринин ачылышы
|-
| 1839 -1840 || Ж. Дюмон-Дюрвиль (Франция) || Адели Жеринин ачылышы
|-
| 1841 - 1842 || Д. Росс (Англия) || Деңиздин жана муз барьеринин ачылышы Росса, Виктория Жери
|-
| 1895 || К. Борхгревинк жана Л. Кристенсен (Норвегия) || Антарктиданын жээгине биринчи түшүү
|-
| 1898 - 1899 || К. Борхгревинк (Норвегия) || Материкте биринчи кыштоо
|-
| 1902 - 1903 || Р. Скотт (Англия) || Россанын шельфтик музунун ачылышы
|-
| 1908 || Э. Шеклтон (Англия) || Антарктиданы биринчи кесип өтүүгө аракет
|-
| 14.12.1911 || Р. Амундсен (Норвегия) || Түштүк уюлга биринчи жетүү
|-
| 18.01.1912 || Р. Скотт (Англия) || Түштүк уюлга экинчи жетүү
|-
| 1911 - 1931 || Д. Моусон (Австрия) || 45° жана 150° ч. у. кургактыкты далилдешти
|-
| 1929 || Р. Берд (США) || Түштүк уюлда биринчи жолу самолетто учуу
|-
| 1956 || М. Сомов (СССР) || Биринчи советтик антарктидалык экспедициясы
|-
| 1957 || А. Трёшников (СССР) || «Восток» станциянын түзүлүшү, минималдык температуранын катталышы (- 89° С)
|-
| 1958 || Е. Толстиков (СССР) || Жете албаган уюлдун жетишкендиги
|-
| 1986 - 1992 || Б. Боярский (Россия -СССР) || Чыгыш Антарктидадагы изилдөө
|}

<br clear=all /><div class="light" style="float:right;>[[#Начало|В начало]]</div><br clear=all />
== Жаратылышы ==

'''Антарктиданын түзүлүшү жана рельефи'''

Материк толугу менен калың муз катмары менен (2–4 км калыңдыкта) капталган, ал борбордон четтерге жылат. Муздун кыймылынын ылдамдыгы жылына 200 метрге жетет, бирок кээ бир аянттарда жылына 1кмге чейин болот. Жыл сайын курчаган деңиздерге зор муздардын кесектери - айсбергдер сынып жана агып түшѳт. Антарктидалык сууларда бардыгы 200 миң айсбергдерди санашат. Антарктиданын айсбергдери 6 – 12 жыл “жылып жүрүшөт”, ага салыштырмалуу Гренландия айсберги 3-4 жыл гана жылып жүрөт.

{{center|[[file: Antarkticheskij ajsberg.jpg|500px|Антарктидалык айсберг]]}}
<div style="color:blue; text-align:center">Антарктидалык айсберг</div>

Антарктидада муздардын болушунан улам – Жердин эң бийик материги, анын орточо бийиктиги 2000 метрден жогору, башка материктердин орточо бийиктигинен ѳйдѳ, бетинин ¼ бөлүгү 3000 метр бийиктикте жатат жана бекеринен Антарктиданы ”булуттун артындагы материк” деп аташпайт. Картанын жана Антарктиданын ички түзүлүшүнүн профилинин жардамы менен биз материктин рельефинин ар түрдүү экендигин көрѳ алабыз: тоолор, бөксө тоолор, бийик түздүктөр, дөңсөөлөр бар, ошондой эле чоң аянтты чуңкурлар ээлейт. Айрым аянттарда ѳтѳ бийик чокулар муз үстүндө көтөрүлөт.

<ul class="large-block-grid-2 small-block-grid-1">
<li>{{center|[[file: Antarktidanyn relefinin kartasy.jpg|320px|Антарктиданын рельефи (карта)]]}} <div style="color:blue; text-align:center">Антарктиданын рельефи (карта)</div></li>
<li>{{center|[[file: Podlednyj relef antarktidy risunok.jpg|450px|Антарктиданын рельефи (сүрөт)]]}} <div style="color:blue; text-align:center">Антарктиданын рельефи (сүрөт)</div></li>
</ul>

{{center|[[file: Antarktidanyn ichki.png|500px|Антарктиданын ички түзүлүшүнүн профили]]}}
<div style="color:blue; text-align:center">Антарктиданын ички түзүлүшүнүн профили</div>

Изилдөөлөрдүн усулдары материктин муз астындагы рельефи жөнүндө так түшүнүк алууга мүмкүндүк берди. Материктин чоң, чыгыш (чыгыш жарым шарда жайгашкан) бөлүгү - байыркы платформа, ал эми батыш (батыш жарым шарда жайгашкан) - бүктөлгөн область экендиги аныкталган. Чыгыш бөлүгү тегизирээк, бул жерде Чыгыш, Шмидт, Батыш түздүктөрү жана тегиз Чыгыш плато жайгашкан. Батыш бѳлүгү Трансантарктикалык тоо кыркалары менен бөлүнгѳн, бул жерде рельеф ар түрдүүрѳѳк, Бэрддин жапыз түздүктѳрү чоң эмес тоо массивдери менен, ошолор менен бирге Элсуорт тоолору менен, материктин эң бийик чокусу Винсон тоосу менен дагы коңшулаш. Росс деңизинин жээк бойлорунда аралдардын биринде аракеттеги Эребус жанар тоосу бар. Эң бийик тоо массиви (5140 м), эң терең чуңкуру (-2555 м) жайгашкан.

Биз оазистер Африкада бар деп ойлоп көнүп калганбыз. Бирок, Антарктидада дагы оазис деп аташкан кургактыктын зор аянтчалары бар. Бул аянты бир нече он километрден жүз километр квадрат аянтка жеткен мөңгүлөрү жана туруктуу муз же кар кабы жок кургактыктын аянтын түзгѳн ошол Антарктидалык оазистер.

Материктин жер асты кен байлыктарга бай. Таш көмүр, темир кендери, түстүү металдардын кендери, алмаздар табылган.

<ul class="large-block-grid-2 small-block-grid-1">
<li>{{center|[[file: Antarktidanyn ken bajlyktary.png|450px|Антарктиданын кен байлыктары]]}} <div style="color:blue; text-align:center">Антарктиданын кен байлыктары</div></li>
<li>{{center|[[file: Almazy.jpg|450px|Антарктидадан эң мыкты алмаз табылган]]}} <div style="color:blue; text-align:center">Антарктидадан эң мыкты алмаз табылган</div></li>
</ul>

'''Антарктиданын климаты '''

Географиялык абалынын, муз менен капталуусунун таасири астында катаал климат “Жердеги эң суук климат” калыптанат. Бул жерде биздин планетанын эң төмөнкү температурасы (- 89,2<sup>o</sup> С) катталган. Материктин үстүндө суук жана кургак антарктикалык аба массалары калыптанган. Материктин борборундагы дөмпөк тарткан бийик муздардан дайыма “аккан шамалдар” согуп турат, аларды катабатикалык деп аташат. Антарктидада шамалдардын уюлу “Русская” станциясында жайгашкан.

<ul class="large-block-grid-2 small-block-grid-1">
<li>{{center|[[file: Antarktida – ZHerdin.png|450px| Антарктиданын климаты]]}} <div style="color:blue; text-align:center">Антарктида – Жердин эң суук материги</div></li>
<li>{{center|[[file: Antarktidada katabatikalyk.png|450px|Катабатикалык шамал Антарктидада]]}} <div style="color:blue; text-align:center">Антарктидада катабатикалык шамалдар кыйратуучу ылдамыкка жетиши мүмкүн, кээде мындай шамалдар 320 км/с чейин жетет.</div></li>
</ul>

Антарктиданын кышы ѳзгөчө ызгаардуу, алардын орточо температурасы –70<sup>о</sup>С. Ички областтарындагы жайкы температуралар чанда –36<sup>о</sup>С чейин көтөрүлөт. Материктин борбордук бөлүгүндө жаан – чачындар жылына 100 мм/ жаайт жана алар кар түрүндө гана түшүшѳт.

Антарктидалык оазистерде тегерегиндеги муздарга караганда абанын температурасы 3- 4°Сдан жогору. Бул жайында кардан жана муздан бош аскалар күн нурунун 85% тартып алат да, ѳзүлѳрү +20 - +30°С га чейин жылынганы менен байланыштуу, ал эми алардан курчаган аба жылынат. Кээ бир оазистердеги майда көлдөрдѳ суунун температурасы + 10 - +15°Сга жетет. Жээктеринин климаты башкача. Бул жерде катуу шамалдар дайыма болот, жаан – чачындын саны кѳбѳйѳт (жылына 300 мм. ге чейин жетет), жайкы температура бийигирээк (–1,0<sup>о</sup>С), жаан жаайт. Материкте эки климаттык алкак бөлүнөт: антарктикалык жана субантарктикалык.

{{center|[[file: Antarktidada ehki klimattyk alkak.jpg|500px| Антарктидада эки климаттык алкак: антарктикалык жана субанрктикалык]]}}
<div style="color:blue; text-align:center">Антарктидада эки климаттык алкак: антарктикалык жана субантарктикалык</div>

'''Антарктиданын ички суулары'''

Антарктида - туруктуу агуучу дарыялар жана туруктуу көлдѳрү жок Жердеги жалгыз материк. Бирок, жайында эриген суулардын убактылуу жылышы океанга умтулушат жана жер бетинде эриген суулардан дарыяларга жана көлдөргө окшошкон жүздөгөн чөөттөр пайда болушат. Антарктидадагы чыныгы кѳлдѳр калың муздардын алдында жайгашат. Ири муз астындагы Чыгыш көлүн 1996-жылы антарктидалык “Чыгыш” станциясынын районунда табышкан. Ал 4000 метрге жакын муз калыңдыгынын алдында жайгашкан жана анын аянты 15,5 миң км² түзѳт.

{{center|[[file: Ozera i reki v Antarktide.mp4|500px| Антарктиданын дарыялары жана көлдөрү: самолеттогу сьемка]]}}
<div style="color:blue; text-align:center">Антарктиданын дарыялары жана көлдөрү: самолеттогу сьемка</div>

<ul class="large-block-grid-2 small-block-grid-1">
<li>{{center|[[file: Ozero v Antarktide.jpg|450px| Антарктидагы көл]]}} <div style="color:blue; text-align:center">Антарктидагы көл көбүнчө бир нече сантиметр тереңдиктеги көлчүккө окшош</div></li>
<li>{{center|[[file: Antarktidadagy Vostok.png|300px| Антарктидадагы Восток көлүнүн схемасы]]}} <div style="color:blue; text-align:center">Антарктидадагы Восток көлүнүн схемасы</div></li>
</ul>

'''Антарктиданын өсүмдүктөр дүйнөсү'''

Материктин көпчүлүк бөлүгүн антарктикалык чөл ээлегендигине карабастан, жашоо бул жердин бардыгында кездешет, уюлдун районунда, суукта, карда дагы бактериялар табылган. Өсүмдүктөр жана жаныбарлар дүйнөсү негизинен оазистерде кездешет. Бул жерде негизинен мох, эңилчек, эң майда козу карындар, гүлдүү өсүмдүктөр тобунан: антарктикалык шалбаа (Антарктикалык жарым аралда) гвоздика тобунан колобантус кито – өсөт. Антарктиданын бардык өсүмдүктөрү түбөлүк суукка ийгиликтүү ыңгайлашышкан. Алардын клеткаларында суу аз, ал эми бардык процесстер өтө жай жүрѳт.

<ul class="large-block-grid-2 small-block-grid-1">
<li>{{center|[[file: Lugovik antarkticheskij.jpg|450px| Луговик антарктический]]}} <div style="color:blue; text-align:center">Антарктидалык шалбаа өсүмдүктөрү жакшы күн тийген жер аянттарында гана ѳсѳт. Шалбаа чөбү 20 см бийиктике чейин өсөт. Ѳсүмдүктүн ѳзү суукту жакшы көтөрөт. Гүлөдөгөн убакта дагы ѳсүмдүккѳ суук зыян тийгизбейт.</div></li>
<li>{{center|[[file: Kolobantus kito.jpg|310px| Колобантус кито]]}} <div style="color:blue; text-align:center">Колобантус кито – майда ак жана агыш-сары гулдөрү менен жаздык сыяктуу формасындагы чөп өсүмдүгү. Чоң ѳсүмдүктүн бою 5 см ден ашпайт.</div></li>
</ul>

'''Антарктиданын жаныбарлар дүйнөсү'''

Антарктиданын жаныбарлар дүйнөсү ѳсүмдүктѳргѳ караганда бай жана ѳзгѳчѳлѳнгѳн. Көптөгөн жаныбарлардын жашоосу океан менен байланышкан, кургактыктагы жаныбарлар аз. Кургактыкта сөөлжандар, канаты жок курт-кумурскалар табылган. Жээк сууларында балыктар, киттер, тюлендер азыктанган планктондор көп. Жайында жээктеринде канаттулар кѳп: ак чардактар, бакландар, чайка-поморниктер, альбатростор, пингвиндер. Антарктиданын адаттагы жаныбары – пингвиндер. Алар учушпайт, жакшы сүзүшөт, балыктар, моллюскалар жана рактар менен тамактанышат. Бул жерде пингвиндердин 17 түрү бар. Эң кеңири таралган – чоң эмес Адели пингвини. Эң чоңу - император пингвини, анын салмагы 50 килограмм жана бою метрден көбүрөөк.

{{center|[[file: Antarktidanyn zhanybarlar.png|500px| Антарктиданын жаныбарлар дүйнөсү]]}}
<div style="color:blue; text-align:center">Антарктиданын жаныбарлар дүйнөсү</div>

<br clear=all /><div class="light" style="float:right;>[[#Начало|В начало]]</div><br clear=all />
== Антарктидадагы адам ==

'''Антарктида – илимий изилдөөлөрдүн континенти'''

Антарктидада туруктуу жашаган калк жок, ал бир дагы ѳлкѳгѳ тиешелүү эмес жана өз алдынча мамлекет болуп эсептелбейт. Материкте изилдөөчү станциялар жайгашкан, окумуштуулар рельефти, климатты изилдешет. Жайында убактылуу тургундардын саны болжолдуу 4000 адамды, кышында 1500 адамды түзѳт. Бул жерде эч ким 18 айдан ашык жашаган эмес.

1959 -жылдагы Эл аралык келишимге ылайык, Антарктида илимий изилдөөлѳрдүн толук эркиндигинде тынчтык максатта гана пайдаланган нейтралдык, демилитардык зона. Материкте 14 мамлекеттерге тиешелүү 70 илимий станция, анын ичинен туруктуу 42 станция бар.

Антарктидада согуштук сыноолорду өткөрүүгө тыюу салынган, ал эми 1991 - жылдан бери кен байлыктарды алууга тыюу салынган.

Картада Антарктидалык “Чыгыш”(Россия) станциясы кайда жайгашканына көңүл бургула. Ал материктин аз изилденген жана ѳтѳ татаал жеткиликтүү районунда, материктин бардык жээктеринен абдан алыс жайгашкан. Бул жер “''Жеткиликтүү эмес Уюл''” деп аталат.

<ul class="large-block-grid-2 small-block-grid-1">
<li>{{center|[[file: Uyulduk stanciya.png|220px|Уюлдук станция]]}} <div style="color:blue; text-align:center">Уюлдук станция</div></li>
<li>{{center|[[file: Uyulduk stanciyalardyn kartasy.png|450px|Уюлдук станциялардын картасы]]}} <div style="color:blue; text-align:center">Уюлдук станциялардын картасы</div></li>
</ul>

<ul class="large-block-grid-2 small-block-grid-1">
<li>{{center|[[file: Stanciya Vostok.jpg|450px| Станция "Восток"]]}} <div style="color:blue; text-align:center"> «Восток» станциясы (Россия) 1957 - жылы ачылган.
Бул жерден “Жер“ планетасынын эң төмөңку температурасы катталган.</div></li>
<li>{{center|[[file: Antarktidagy iri stanciya.png|450px| "Мак-Мёрдо" - крупнейшая станция в Антарктиде]]}} <div style="color:blue; text-align:center">"Мак-Мёрдо" - Антарктидагы эң ири станция</div></li>
</ul>

'''Антарктиданын экологиялык кѳйгѳйлѳрү'''

Муздардын эриши-Антарктиданын эң башкы көйгөйү. Бул глобалдык жылуулануунун натыйжасында болууда. Материкте абанын температурасы дайыма жогорулоодо.

{{center|[[file: Larsen.png|500px|Ларсен мөңгүсү]]}}
<div style="color:blue; text-align:center">Ларсен мөңгүсү</div>

<center>''2002 - жылга чеййин Ларсен шельфтик мөңгүсү стабилдүү деп эсептелген, анткени ал акыркы мөңгүлүк мезгилден бери 10 000 жылдан кѳбүрѳѳк жашап келген. Бирок 2002 -жылы андан кѳлѳмү 2500 км² айсберг бѳлүнгѳн. Мѳңгүнүн бѳлүнгѳнүнѳн Уэдделла деңизине миңдеген айсбергдер түшкөн. Айта кетсек, бул биздин планетадагы эң таза деңиз деп эсептелет.''</center>

Антарктиданын үстүндө озон жыртыгы бар. Озон катмары күн радициясынан жердин бетин коргобогондугу менен коркунучтуу, абанын температурасы күчтүрѳѳк ысый баштайт жана глобалдык жылуулануу көйгөйү актуалдуулугун жоготпойт. Озон жыртыгы адамдын ден соолугуна дагы, деңиз жаныбарлары жана өсүмдүктөрдүн жашоосуна дагы коркунуч туудурат.

{{center|[[file: Ozonovaya dyra.jpg|500px|Озон жыртыгы]]}}
<div style="color:blue; text-align:center">Озон жыртыгы</div>

<center>''Окумуштуулардын заманбап изилдөөлѳрүнѳ ылайык Антарктиданын үстүндөгү озон жыртыгы акырындап тартыла баштады жана, мүмкүн, ондогон жылдардан кийин жоголуп кетет.''</center>

Бул жерде шаарлар, унаалар, заводдор жана адамдардын көп саны жоктугуна карабастан, адам баласынын антропогендик ишмердүүлүгү дүйнѳнүн ушул бѳлүгүндѳ дагы курчаган чѳйрѳгѳ чоң зыяндарды алып келүүдө.

Азыркы күндө Антарктиданын территориясында кѳп илимий станциялар иштешет. Адамдарды жана техниканы бул жерге унаанын ар түрдүү түрлөрү жеткирет, алардын унай майы жана мазуту биосфераны булгайт. Ар бир илимий станциянын жанында таштандылар топтолууда. Таштандылардын бир бѳлүгүн шамал ачык океанга учурат, ал эми таштандылардын калган чоң бөлүгү жѳн гана тоңуп калууда.

Окумуштуулар пингвиндердин кээ бир түрлѳрүнүн популяциясынын азайышын байкашууда. Ушунун себеби пингвиндер тамактанган крилдердин кескин азайышынан. Крил менен антарктикалык жаныбарларлардын көпчүлүгү дагы тамактанат. Тюлендер менен киттердин популяциясынын көбөйүшү, температуранын жогорулашы, мѳңгүлѳрдүн эриши крилдердин санынын азайышына алып келүүдө. Ошондой эле материкте дайыма зыянкечтер (браконьерлер) пайда болушууда, алар жаныбарлардын кѳптѳгѳн түрлѳрүн баюу максатында кармап жана ѳлтүрүп жатышат.

Акыркы убактарда эң муздак материкке туристердин кызыгуусу да кескин ѳсүп жатат. Эгер азыр туристтер материкке кораблдер менен сүзүп келишсе, анда келечекте Антарктиданы планетадагы эң мыкты туристтик орун катары пайдалануу пландаштырылууда. Оюубузга дароо эле кѳптѳгѳн мейманканалар, сатуучулар болгон сүрѳт тартылат. Туристтердин агымы кѳбѳйгѳндѳ континентти эмне күтүп жаткандыгын ѳзүңѳр түшүнүп жатсаңар керек. Таштандылардын тоосу, жаныбарлардын ѳлүмү. Адам казып алуучуларга дагы да болсо жете элек. Ал эми чоң муздун алдында алар абдан кѳп эмеспи.

{{center|[[file: Antarktida zhana turizm.png|500px|Антарктида жана туризм]]}}
<div style="color:blue; text-align:center">Антарктида жана туризм</div>

<br clear=all /><div class="light" style="float:right;>[[#Начало|В начало]]</div><br clear=all />
== Сөздүк ==
:{{bib|'''Антарктида''' – Антарктиданы жана ага жакын Уэдделла, Росса, Амундсен, Беллинсгаузен ж.б. деңиздери менен Атлантика, Инд жана Тынч океандарынын аянтчалары камтыган жер шарынын түштүк уюлдук областы.}}
:{{bib|'''Антарктикалык оазистер''' – антарктикалык муз калканы же жээгинде шельфтик мөңгүлөр менен курчалган, мѳнгүлѳрдѳн жана туруктуу муз же кар катмарынан эркин жердин аянтчасы.}}
:{{bib|''Байланган муз'' – калыңдыгы 3 метрден кѳп эмес, жайкы эрүүнүн бир же андан кѳп сезонун башынан ѳткѳргѳн жээке бекитилбеген көп жылдык антарктикалык муз.}}
:{{bib|'''Катабатикалык шамал''' (от грек. ''katabatic'' - түшүү, төмөндөө) – уюлдук континенттин ѳзгѳчѳлѳнгѳн формасы жана суук климатынын айкалышынан пайда болгон басаңдаган шамал.}}
:{{bib|'''Кургак өрөөн''' — Жердеги эң кургак жер. Кургак өрөөндүн айрым райондору эки миллион жылдан бери жаанды, карды дагы көрө элек.}}
:{{bib|'''Эндемик''' – дүйнөдѳ ушул территорияда гана кездешкен уникалдуу өсүмдүктөр жана жаныбарлар.}}

== Пайдалуу шилтелмелер ==
{{bib|[http://www.aif.ru/society/science/amundsen_i_skott Амундсен и Скотт. История покорения Южного полюса Земли]}}
{{bib|[http://www.mnemosyne.ru/arhivarius/vulkani-5.html Вулкан Эребус]}}
{{bib|[http://www.antarktis.ru/zhivotnye-antarktidy/ Антарктическая энциклопедия Животные Антарктиды]}}
{{bib|[http://lifeglobe.net/entry/6365 Дон Жуан: самый соленый водоем на Земле]}}
{{bib|[http://www.korvet2.ru/otkrytie-antarktidy.html Открытие Антарктиды]}}

<br clear=all /><div class="light" style="float:right;>[[#Начало|В начало]]</div><br clear=all />
== Адабияттары ==
* {{bib|Антарктика https://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_colier/5812/%D0%90%D0%9D%D0%A2%D0%90%D0%A0%D0%9A%D0%A2%D0%98%D0%9A%D0%90}}
* {{bib|Антарктида — географическое положение, открытия и исследования материка. Геологическое строение и рельеф Антарктиды https://geographyofrussia.com/antarktida-geograficheskoe-polozhenie-otkrytiya-i-issledovaniya-materika-geologicheskoe-stroenie-i-relef-an}}
* {{bib|География: Справ. материалы: Кн.- с. Для учащихся сред. и ст. возраста/А.М. Берлянт, В.П. Дронов, И.В. Душина и др.; Под ред. В.П. Максаковского. – М.: Просвещение, 1989. – с. 350 - 356.}}
* {{bib|География материков и океанов. 7 класс: Метод. пособие. – СПб.: «Паритет», 2003.}}
* {{bib|Геосфера Справочник по географии http://www.geo-sfera.info/publ/27-1-0-90}}
* {{bib|Инфоурок Климат Антарктиды. Растительный и животный мир. Природные богатства Антарктиды https://infourok.ru/urok-klimat-antarktidi-rastitelniy-i-zhivotniy-mir-prirodnie-bogatstva-antarktidi-1372091.html}}
* {{bib|Pikabu Лайфхак для жителей Антарктиды https://pikabu.ru/story/layfkhak_dlya_zhiteley_antarktidyi_2644031 }}
* {{bib|Сайт География 7 Географическое положение Антарктиды http://geography7.wikidot.com/geographical-situation-of-antarctica}}
* {{bib|Сентненция Историко-философский словарь Вулкан Эребус http://www.mnemosyne.ru/arhivarius/vulkani-5.html}}
* {{bib|1 сентября Открытый урок Природа Антарктиды http://xn--i1abbnckbmcl9fb.xn--p1ai/%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8C%D0%B8/586516/}}
* {{bib|Животные Антарктиды http://www.antarktis.ru/zhivotnye-antarktidy/}}
* {{bib|Эко портал Экологические проблемы Антарктиды https://ecoportal.info/ekologicheskie-problemy-antarktidy/ }}
* {{bib|Антарктида и проблемы в экологии http://www.epochtimes.ru/ekologicheskie-problemy-antarktidy-98907350/ }}
</div>


<div class="large-4 medium-5 columns">

<div class="shadow radius sbstyle">
<div class="row">
<div class="large-10 small-10 large-centered small-centered columns rubric" style="background-color:lightgrey;">Жердин эң туздуу көлчүгү</div>
</div>
<span class="firstcharacter">К</span>'''өл Дон Жуан: Жердин эң туздуу көлчүгү'''. Дон Жуан көлчүгү — Антарктидада Макмердо Кургак Өрөөнүндѳ жайгашкан тереңдиги кызыл ашыктан чоң эмес кѳл. Бул көлчүктү Асгарда жана Олимпус Тоо чынжырынын ортосунан тапса болот. Туздуулугунун деңгээли 40%дан кѳп, бул жердеги эң туздуу белгилүү суу массасы. Көлчүктүн туздуулугу океанга караганда 18 эсе же Иорданиядагы Өлүк деңизинен эки эсе туздуу. Дон Жуан Антарктиданын эң суук аймагында жайгашса дагы ,бул жерде суу -40 градус Цельсияда дагы эч качан тоңбойт.
<div class="row">
<div class="large-9 medium-5 small-9 large-centered medium-centered small-centered columns style="text-align:center; text-indent:0px;">[[файл: Ozero Don ZHuan.jpg|220px|Дон Жуан көлү]]</div>
<div class="row">
<div class="large-7 medium-5 small-9 large-centered medium-centered small-centered columns" style="background-color:#f2feb0; text-align:center; font-style:italic; text-indent:0px;">Дон Жуан көлү
</div>
</div>
</div>

</div>


<div class="shadow radius sbstyle" style="margin-top:20px;">
<div class="row">
<div class="large-10 small-10 large-centered small-centered columns rubric" style="background-color:lightgrey;">Түштүк Уюлду ким багындырган?</div>
</div>
<span class="firstcharacter"></span>1911 -жылы Түштүк уюлду багындырууга эки экспедиция кеткен: англиялык белгилүү уюлдук изилдѳѳчү Роберт Скотт жана атактуу уюлдук изилдѳѳчү норвегиялык Руал Амундсен. Окумуштуулар материктин ички аймактары жөнүндө алгачкы маалыматтарды алышкан. Бирок ал маалыматтар өтө оор кыйынчылыктар менен алынган. Амундсендин экспедициясы лыжа менен жолго чыгышкан, ал эми иттер чаналарга байланып, тамак-аштарды жана башка керектүүлөрдү кѳтѳрүп жүрүшкѳн. Алар эң кыска жолду тандашкан – Росса деңизинин чыгыш четинен чыгып, Түштүк уюлга 1911-жылдын 14 -декабрында жетишкен. Р.Скоттун экспедициясы исландиялык понилер менен чыгышкан. Алар Түштүк уюлга 35 күнгө кеч жетишкен. (18 - январь, 1912 -жыл). Кайрылып келе жатканда Р.Скоттун экспедициясы көп күндүк бороонго кабылып, тамак-аш жана отундардын кезектүү складына 20 километр гана жетпей, каза болушкан.
<div class="row">
<div class="large-9 medium-5 small-9 large-centered medium-centered small-centered columns style="text-align:center; text-indent:0px;">[[файл: Uyuldu bagyndyruu.png|220px|Түштүк Уюлду багындыруу]]</div>
<div class="row">
<div class="large-7 medium-5 small-9 large-centered medium-centered small-centered columns" style="background-color:#f2feb0; text-align:center; font-style:italic; text-indent:0px;">Түштүк Уюлду багындыруу</div>
</div>
</div></div>


<div class="shadow radius sbstyle" style="margin-top:20px;">
<div class="row">
<div class="large-10 small-10 large-centered small-centered columns rubric" style="background-color:lightgrey;">Уюлда болгондордун кеңештери</div>
</div>
<center>[[Файл: Uyulda.jpg|350px|центр|Уюлда болгондордун кеңештери]]</center>
</div>


<div class="shadow radius sbstyle" style="margin-top:20px;">
<div class="row">
<div class="large-10 small-10 large-centered small-centered columns rubric" style="background-color:lightgrey;">Тест "Антарктида"</div>
</div>
<quiz display = simple shuffleanswers=true >
{Антарктида … ачылган:
|type="()"}
- 1775 - жылы
+ 1820 - жылы
- 1895 - жылы
- 1911 - жылы

{Биринчилерден Антарктиданын жээгине …токтогон:
|type="()"}
+ К. Борхгревинк в 1895 - жылы
- Ф. Ф. Беллинсгаузен в 1820 - жылы
- Д. Росс в 1842 - жылы
- Р. Скотт в 1902 - жылы

{1911 - жылдын декабрь айында Түштүк уюлду багындырууга... чыгышкан
|type="()"}
- Кук жана Лазарев
- Уилкс жана Росс
- Шеклтон жана Моусон
+ Амундсен жана Скотт

{Антарктидадагы эң бийик жер – бул:
|type="()"}
- Эребус жанар тоосу
- Кёркпатрикс тоосу
+ Винсон массиви
- Джексон тоосу

{Антарктидагы эң калың муздун калыңдыгы… жетет:
|type="()"}
- 4200 м
+ 4700 м
- 5300 м
- 3800 м

{Муздан эркин жер бетиндеги тоо тектери эмне деп аталат?
|type="()"}
- жаракалар
- купала
- тоолор
+ оазистер

{Антарктиданын суук уюлу …жайгашкан:
|type="()"}
+ «Чыгыш» станциясында
- Түштүк Уюлда
- Росса мөңгүсүндө
- «Мирный» станциясында

{Антарктидадагы эң шамалдуу жер жайгашкан:
|type="()"}
- «Новолазарев» станциясында
- «Мак - Мёрдо» станциясында
+ «Русская» станциясында
- Антарктикалык жарым аралында

{Антарктидадагы эң чоң пингвин:
|type="()"}
- Адели
+ император
- Магеллан
- кара-ак

{Антарктидадагы учпаган куш:
|type="()"}
- уюлдук үкү
- баклан
- альбатрос
+ пингвин
</quiz>
</div>
<div class="sbstyle">
<div class="row">
<div class="large-10 small-10 large-centered small-centered columns rubric" style="margin-top:20px">Тестти өтүңүз</div>
</div>
<a href="/mediawiki/docs/Tests/Geographic/Kyr/Антарктида/index.html" class="test_hover" onclick="this.target='_blank'"> <div align="center" class="test_div_hover" style="width:300px; height:auto; float:non; text-indent:0"><span class="test_hover_state"></span> [[file:Corbis.jpg|class=testirovanie|Тестти өтүңүз|link=]]</div></a>
</div>
</div>
{{lang|География:Антарктида}}
[[Category:География]]
[[Category:Средняя Школа]]

KR:География: Австралия

2018-09-25T11:28:41Z

Msu02: География kg9- videoru

{{Якорь|Начало}}
<div class="row geo-bg"><div class="maintext large-8 medium-7 columns">

== Географиялык абалы, изилдөөсү ==
{{left|[[Файл:jul vern.jpg|thumb|250px|<span style="color:blue; text-align:center">Жюль Верн</span>]]| Жюль Верн}}«Бул аймак – жер шарындагы эң кызыктуу экендигине силерди ишендире алам! Анын пайда болушу, жаратылышы, өсүмдүктөрү, жаныбарлары, климаты, анын келечектеги жок болушу – мунун баары дүйнөнүн бардык окумуштууларын таң калтырган, таң калтырат жана дагы таң калтыра берет. Деңиз толкундарынан ѳзүнүн борбордук бѳлүмү тарабынан эмес, кандайдыр бир дѳѳ (гигант) шакек катары чети менен жогору көтөрүлгѳнүнѳн материктин пайда болгонун; дарыялары күн сайын кѳп-кѳптѳн кургап калган жерди; топуракта дагы, абада дагы нымдуулук жок жерди; жыл сайын бактар жалбырагын эмес, кабыгын жоготкон жерди; жалбырактары күндүн бетин менен эмес, кабыргасы менен кайрылган жана кѳлѳкѳ бербеген жерди; ѳрткѳ туруктуу токойлор ѳскѳн жерди; таш плиталар жамгырдан эриген жерди; бактардын бою тѳмѳн, ал эми чѳптѳр зор бийиктикте болгон жерди; жаныбарлары өзгөчөлөнүп турган жерди; төрт буттууларда тумшуктар бар жерди; мисалы ехидна жана өрдөк ооздо, булар окумуштууларды аларды өзгөчө жырткыч канаттуулары классына бөлүүнү мажбур кылды; секиргич кенгурунун тамандары ар түрдүү узундукта болгон, ортосунда жарымы бууланган ички деңизи бар материкти элестетип көргүлөчү. Качандыр бир убакта бар болгон ѳлкѳлѳрдүн бардыгынын арасынан эң укмуштуу, эң логикасы жок! Жаратылыштын мыйзамдарын четке каккан пародоксалдуу жер!» (Ж. Верн).

'''Австралиянын географиялык абалы '''

Австралия Жердин океандык жарым шарынын борборунда, ошондой эле толугу менен түштүк жана чыгыш жарым шарларында жайгашкан. Анын так ортосунан ''түштүк тропиги'' кесип өтөт. Австралия - обочолонгон материк, Евразия жана Антарктидадан башка бардык материктерден алыс жатат. Дал ошондуктан материк узак убакытка чейин европалыктар үчүн белгисиз болгон. Азыркы күндө реактивдүү лайнер менен Европадан Австралияга болжол менен 40 саатта учуп барса болот. Мындан 100-200 жыл мурун бешинчи материкти ачуу үчүн барган саякатчыларга ушул аралыкты басып ѳтүүгѳ 7 айдан баштап 1 жылга чейинки убакыт талап кылынган. Австралиядан АКШнын жээгине чейин 11-15 миң км. Австралия жана Океания кандайдыр бир “четте” калышкан, себеби бардык негизги дүйнѳлүк соода жолдору алардан сырткары ѳтѳт.

<ul class="large-block-grid-2 small-block-grid-1">
<li>{{center|[[file: bashka materik.png|500px|Австралиянын башка материктерге карата жайгашышы]]}} <div style="color:blue; text-align:center">Австралиянын башка материктерге карата жайгашышы</div></li>
<li>{{center|[[file: materiktin ol4omu.jpg|250px|Материктин өлчөмү жана жайгашышы]]}} <br> <div style="color:blue; text-align:center">Материктин өлчөмү жана жайгашышы</div></li>
</ul>

Австралия кѳлѳмү боюнча биздин планетанын эң кичинекей материги. Анын аянты болгону 7,6 млн. км<sup>2</sup>, Океания менен бирге 9 млн.км<sup>2</sup>ге жакын, ал мисалы: Евразиядан (54 млн. км<sup>2</sup>) 6 эсе кичирээк. Бирок, Австралия - бүт материкти ээлеген дүйнөдөгү жалгыз ѳлкѳ. Ѳлкѳ катары Улуу Британиядан болжол менен 33 жолу чоңураак.

{{center|[[file: materiktin 4etki.jpg|400px| Материктин четки четкиттери]]}}
<div style="color:blue; text-align:center">Материктин четки четкиттери</div>

Австралиянын жээктери начар тилмеленген. Ири булуңдар гана бѳлүнгѳн: ''Чоң Австралия жана Карпентария, Кейп-Йорк жарым аралы''. Австралиянын түндүк жана чыгыш жээктери Тынч океандын деңиздери менен курчалат: ''Арафур, Коралл, Тасман, Тимор деңиздери''; батыш жана түштүгүнөн – ''Инд океаны'' курчайт. Түштүк - чыгыш жээктеринде ''Тасмания'' аралы, түндүк чыгышында – ''Жаңы Гвинея'' жайгашкан. Жээктери кеме жүрүүгө ыңгайсыз; чыгыш жана түштүк чыгышында ыңгайлуу кичинекей булуңдар кѳп. Австралиянын түндүк - чыгыш жээктерин бойлото 2 миң километрге дүйнөдөгү эң Чоң Кораллдык рифт - ''Чоң Барьер'' рифи созулган.

{{center|[[file: Avstralian kooz.mp4|500px| Австралиянын кооз аралдары]]}}
<div style="color:blue; text-align:center">Австралиянын кооз аралдары</div>

<ul class="large-block-grid-2 small-block-grid-1">
<li>{{center|[[file: Avstralijany achuu zhana izildөө taryhy.png|400px|Австралияны ачуу жана изилдөө тарыхы]]}} <div style="color:blue; text-align:center">Австралияны ачуу жана изилдөө тарыхы</div></li>
<li>{{center|[[file: Materikti achuu.png|320px|Материкти ачуу]]}} <div style="color:blue; text-align:center">Материкти ачуу</div></li>
</ul>

{{center|[[file: otkrytie Avstralii kg.mp4|500px| Австралиянын ачылышы ]]}}
<div style="color:blue; text-align:center"> Австралиянын ачылышы</div>

<br clear=all /><div class="light" style="float:right;>[[#Начало|В начало]]</div><br clear=all />
== Жаратылышы ==

'''Австралиянын түзүлүшү жана рельефи'''

Австралия - эң жалпак материк, анын рельефинде түздүктөр басымдуулук кылат, материктин орточо бийиктиги 340 метр. Анын негизинде байыркы платформа жатат. Чыгышта палеозойдо платформага жабышкан бүктѳлгѳн тармак жайгашкан.

Рельефтин батыш бөлүгүндѳ анча бийик эмес тоолор жана катуу криссталдык тектер менен капталган жалпак түздүктѳр үстѳмдүк кылат. Борбордук ойдуңу чөкмө тектер менен капталаган, анын бийиктиги 100 метрден ашпайт, ал эми айрым жерлеринде ал океандын деңгээлинен төмөн жатат. Чыгышында өтө катуу кыйраган тоолор жайгашкан – ''Чоң суу бөлгүч тоо кыркасы'', анын бийик чекити – ''Косцюшка тоосу'' (2 228 метр).

Австралияда аракеттеги жанар тоолору жана заманбап муз каптоолору жок. Айрым жерлеринде өчкөн жанар тоолордун конустары сакталып калган, бирок тектоникалык активдүүлүк байкалбайт, бирок мурун бул материк планетадагы тектоникалык активдүүлүктүн борборлорунун бири болгон.

'''Австралиянын кен байлыктары'''

Австралия минералдык байлыктары, коргошун, цинк, уран, темир кендери, бокситтердин запастары, ошондой эле алмаздарды казуу боюнча дүйнөдө биринчи орундарды ээлейт. Чопо, кум жана акиташ кендерин изилдөө иштери активдүү жүрүүдө. Австралияда кендердин жерлеринин көпчүлүгү анча терең эмес жайгашкан, ошондуктан аларды казуу ачык жолдор менен жүргүзүлөт.

<ul class="large-block-grid-2 small-block-grid-1">
<li>{{center|[[file: avstraliyanyn ken bajlyktary.png|450px| Австралиянын кен байлыктары]]}} <div style="color:blue; text-align:center">Австралиянын кен байлыктары</div></li>
<li>{{center|[[file: dobycha poleznyx iskopaemyx otkrytym sposobom.jpg|350px| Кен байлыктарды ачык жол менен казып алуу]]}} <div style="color:blue; text-align:center">Кен байлыктарды ачык жол менен казып алуу</div></li>
</ul>

'''Австралиянын климаты'''

''Австралия – эң кургак материк''. Ушуга далил келтиребиз:

{{center|[[file: avstraliya – eң kurgak materik.png|500px| Австралия – эң кургак материк]]}}
<div style="color:blue; text-align:center">Австралия – эң кургак материк</div>

Түндүк Австралиянын климаты болжол менен 18<sup>0</sup> т.к. экватордук жана тропикалык аба массаларынын таасири астында калыптанат, алардын алмашышы нымдуу жана кургак мезгилдердин бар болушун шарттайт. Материктин көпчүлүк бөлүгү кургак тропикалык абанын үстѳмдүгүнүн алкагында жатат. Материктин түштүгү субтропикалык алкакта, ал эми Тасмания аралынын кѳпчүлүк бѳлүгү – батыш шамалдар соккон, жаан чачын көп жааган мелүүн алкакта жайгашкан.

{{center|[[file: Avstraliyanyn klimattyk alkaktary.png|500px| Австралиянын климаттык алкактары]]}}

'''Австралиянын көлдөрү жана дарыялары'''

<ul class="large-block-grid-2 small-block-grid-1">
<li>{{center|[[file: Avstraliyanyn ichki suulary.png|450px| Австралиянын ички суулары]]}} <div style="color:blue; text-align:center">Австралиянын ички суулары</div></li>
<li>{{center|[[file: Krik – Avstraliyadagy soolup kalgan daryyalar.png|450px|Крик – Австралиядагы соолуп калган дарыялар]]}} <div style="color:blue; text-align:center">Крик – Австралиядагы соолуп калган дарыялар</div></li>
</ul>

'''Австралиянын жаратылыш зоналары'''

Австралиянын жаратылыш зоналарынын картасы боюнча материкте кандай жаратылыш зоналары бар жана алар кайда жайгашканын оңой аныктоого болот, ал эми ”Австралиянын жаратылыш зоналарынын мүнөздөмөсү” таблицасынан климаттык мүнөздөмөлөрү, топурактары, өсүмдүктөр жана жаныбарлар дүйнөсү боюнча алар кантип айырмаланышканын билүүгө болот.

<ul class="large-block-grid-2 small-block-grid-1">
<li>{{center|[[file: Avstraliyanyn zharatylysh zonalarynyn kartasy.jpg|250px| Австралиянын жаратылыш зоналарынын картасы]]}} <div style="color:blue; text-align:center"> Австралиянын жаратылыш зоналарынын картасы</div></li>
<li>{{center|[[file: Avstraliyanyn zharatylysh zonalaryna.png|450px| Австралиянын жаратылыш зоналарына мүнөздөмө]]}} <div style="color:blue; text-align:center">Австралиянын жаратылыш зоналарына мүнөздөмө</div></li>
</ul>

<ul class="large-block-grid-2 small-block-grid-1">
<li>{{center|[[file: Avstraliyanyn zharatylysh zonalary.png|450px| Австралиянын жаратылыш зоналары]]}} <div style="color:blue; text-align:center">Австралиянын жаратылыш зоналары</div></li>
<li>{{center|[[file: Природные зоны Австралии.jpg|450px| Австралиянын жаратылыш зоналары]]}} <div style="color:blue; text-align:center">Австралиянын жаратылыш зоналары</div></li>
</ul>

'''Австралиянын уникалдуу органикалык дүйнөсү'''

Австралия – органикалык дүйнөсү боюнча эң өзгөчөлөнгөн материк: анда өсүмдүктөрдүн жана жаныбарлардын көптөгөн түрлөрү жашашат, алар жер шарынын башка жеринде эч кездешпейт. Болжол менен 12 миң өсүмдүктөрдүн түрүнөн 9 миңге жакыны - эндемиктер. Австралияда 162 түр капчыктуулар жашашат. Австралиянын канаттууларынын 670 түрүнүн 450 эндемиктер.

Австралияда кеңири таралган бактар – эвкалиптер. Статистиканын маалыматы боюнча ар бир төртүнчү австралиялык бактардын үчөө – эвкалипттер. Эфир майына бай эвкалиптин жалбырактары аябай жеңил күйөт, ошондуктан эвкалип токойлорундагы өрттѳр абдан коркунучтуу, бактар дароо биринин артынан бир күйѳ баштайт. Бирок эвкалиптер абдан отко туруктуу. Кандайдыр бир убакыттан кийин анын күйгѳн кара бутагынан жаш жашыл бутактар ѳсүп чыгып, бак жашоосун улантат.

Австралияда гана денесинин эң тѳмѳнкү температурасы +220 С, сүт эмүүчү – ехидна, жердеги эң уулуу жылан - тайпан; аз сандагы жүнү менен - кара куу жана башка канаттуулар (25 000) жашашат.

<ul class="large-block-grid-4 small-block-grid-2">
<li>{{center|[[file: Zontikalyk akaciya.png|250px| Зонтик акация]]}} <div style="color:blue; text-align:center">Зонтик акация</div></li>
<li>{{center|[[file: Avstraliyanyn – ehndemik.png|250px| Австралиянын – эндемик өсүмдүктөрү]]}} <div style="color:blue; text-align:center">Австралиянын – эндемик өсүмдүктөрү</div></li>
<li>{{center|[[file: Skrehb kg.jpg|250px| Скрэб]]}} <div style="color:blue; text-align:center">Скрэб</div></li>
<li>{{center|[[file: 4ep baktar.png|250px| Чөптүү бактар]]}} <div style="color:blue; text-align:center">Чөптүү бактар</div></li>
</ul>

<br clear=all /><div class="light" style="float:right;>[[#Начало|В начало]]</div><br clear=all />
== Ѳлкѳ ==

Австралия – планетанын отурукташкан калкы эң аз материк. Материкте болгону жалгыз ѳлкѳ – Австралиялык Союз. Калкынын саны 24 миллиондон азыраак адамды түзѳт.

Заманбап калкы эки топтон турат – англиялык - австралиялыктардан жана жергиликтүү калктан (аборигендер).

Аборигендер – Австралиянын жергиликтүү калкы. Европалык колонизациянын башталышында Австралияда 500 урууларга бөлүнгөн 300 миңге жакын аборигендер жашашкан. Ырайымсыздык менен кырып өлтүрүүнүн жана жашоо үчүн аз ылайык келген райондорго кысуунун жыйынтыгында австралиялыктардын саны бир нече эсе кыскарган.

<ul class="large-block-grid-2 small-block-grid-1">
<li>{{center|[[file: Aborigeny 11.jpg|450px| Аборигендер]]}} <div style="color:blue; text-align:center">Аборигендер</div></li>
<li>{{center|[[file: Aborigeny 22.jpg|450px| Аборигендер]]}} <div style="color:blue; text-align:center">Аборигендер</div></li>
</ul>

Ошону менен бирге аборигендер өзгѳчѳлѳнгѳн маданиятты түзүштү. Алар ѳзгѳчѳ ыргытуучу куралды - бумерангды ойлоп табышты, алар анын жардамы менен канаттууларга аңчылык кылышкан. Аборигендер үчүн салттуу манерада жазылган аборигендердин ѳзгѳчѳлѳнгѳн графикалык сүрөттөрүн дүйнѳдѳ жогору баалашат. Австралиялык аборигендер тарабынан түзүлгѳн түстүү бойро сыяктуу сокмо нерселерди жана маталарды дүйнөнүн көптөгөн кѳркѳм музейлеринен кездештирүүгѳ болот.

<ul class="large-block-grid-2 small-block-grid-1">
<li>{{center|[[file: Evropalyktar kelgenge chejinki aborigender.png|450px| Европалыктар келгенге чейинки аборигендер]]}}</li>
<li>{{center|[[file: Zamanbap aborigender.png|300px| Заманбап аборигендер]]}}</li>
</ul>

Европеоид расасындагы адамдардын 20 миллиондон ашыгы негизинен Англия, Шотландия жана Ирландиядан келгендер. Алар англиялык - австралиялык улутту түзүшкөн.

{{center|[[file: Prishloe naselenie Avstralii.jpg|500px| Австралияга келген калк]]}}
<div style="color:blue; text-align:center">Австралияга келген калк</div>

'''Материктин территориясына калк кантип отурукташкан?'''

Калктын жыштыгынын картасы боюнча эмнени окуса болот? Картаны кароо менен, калкты жайгаштырууда тѳмѳнкү ѳзгѳчѳлүктү бѳлүп караса болот: калктын жыштыгы өтө төмөн, орчундуу территорияларда калк таптакыр отурукташкан эмес, калк чыгыш, түштүк-чыгыш жана түштүк - батыш жээктеринде топтошкон, жалпысынан материкте шаарлар аз.

{{center|[[file: Avstraliyanyn kalkynyn zhyshtygy.jpg|500px| Австралиянын калкынын жыштыгы]]}}
<div style="color:blue; text-align:center">Австралиянын калкынын жыштыгы</div>

'''Австралиянын ири шаарлары'''

{{center|[[file: Avstraliyanyn iri shaarlary.png|500px| Австралиянын ири шаарлары]]}}

<br clear=all /><div class="light" style="float:right;>[[#Начало|В начало]]</div><br clear=all />
== Чарба жана экология ==

'''Австралиянын чарбасы'''

<ul class="large-block-grid-2 small-block-grid-1">
<li>{{center|[[file: Avstraliyanyn charbasy.png|300px| Австралиянын чарбасы]]}}</li>
<li>{{center|[[file: Gornodobyvayushchij sektor Avstralii.jpg|500px| Австралияда кубаттуу тоо кен казуу сектору бар, ал ИДПнын 10% түзөт]]}} <div style="color:blue; text-align:center">Австралияда кубаттуу тоо кен казуу сектору бар, ал ИДПнын 10% түзөт</div></li>
</ul>

'''Австралия''':
* бокситтердин, көмүрдүн, алмаздардын запасы боюнча дүйнөдө 1 - орунду ээлейт;
* коргошундун запасы боюнча 2 - орунду ээлейт;
* кѳгүлтүр түстѳгү ак металл (цинк) жана алтын боюнча 3 - орунду ээлейт;
* жез жана магний боюнча 4 - орунду ээлейт.

Австралиянын бардык калкынын жарымы айыл - чарбада иштейт. Мал чарбасы - анын маанилүү тармагы. “Австралиянын экономикасы кой менен жылууда” деген сѳз Австралиянын башкы байлыгы - койлор менен байланыштуу пайда болгон. Койлордун саны жана алардын жүнүн кыркуу боюнча ѳлкѳ дүйнөдө биринчи орунду ээлейт. Ал эми ”жумшак алтындын” (жүн) баасынан кѳпчүлүгүндѳ ѳлкѳнүн экономикасы көз каранды. Койлор адамдарга караганда 10 эсе көп. Андан сырткары, Австралияда ири мүйүздүү малдарды багышат. Май, сүт, сүт консерваларын, коён жана кенгурунун эттерин сыртка чыгарат.

Өсүмдүк өстүрүүчүлүк Австралиянын түштүк-чыгыш бөлүгүндө ѳнүккѳн, анткени бул жерде ѳсүмдүктѳр жана адамдардын жашоосу үчүн климаты кѳбүрѳѳк ыңгайлуу. Австралия - дүйнөлүк рынокко башкы буудайды чыгаруучу.

<ul class="large-block-grid-2 small-block-grid-1">
<li>{{center|[[file: Ovcevodstvo avstr.jpg|450px| Койлор - Австралиянын башкы байлыгы]]}} <div style="color:blue; text-align:center">Койлор - Австралиянын башкы байлыгы</div></li>
<li>{{center|[[file: Rastenievodstvo avst.jpg|450px| Жүзүмдүн кѳпчүлүгү материктин түштүгүндѳ жайгашкан]]}} <div style="color:blue; text-align:center">Жүзүмдүн кѳпчүлүгү материктин түштүгүндѳ жайгашкан</div></li>
</ul>

'''Австралиянын экологиялык көйгөйлөрү'''

Австралияны ушул мезгилге чейин «Жашыл континент” деп кѳп аташат, чындыгында анын территориясында чөлдөр, жарым чөлдөр, кургап калган сайлар жана туздуу көлдөр үстѳмдүк кылат. Бирок мындай абал дайыма эле болгон эмес, болгону 20 миң жыл мурун материк чындыгында токойлуу талаалардын (саванна) үстѳмдүгү менен, кѳп дарыялары, таза кѳлдѳрү, саздары, ошондой эле ири малдары менен жашыл болгон.

Австралияда XIX аягында - XX кылымдын башында экологиялык кырсыктар күчөгөн. Материкке бир нече жуп коёндорду алып келгенден кийин, бул жаныбарлар саналган он жылдыкта аябай көбөйүп, жайыттарга коркунучтуу зыян алып келген. Коёндор “койлорду жешти”, алардын он миллиону тамак жоктугунан ѳлүп калды (ондогон коёндор бир кой жеген тамакты жеп коюшат). Австралияда алар менен күрөшүшѳт. [http://www.vokrugsveta.ru/article/196577/ Коёндор согушу].

{{center|[[file: Avstraliyanyn ehkologiyalyk.png|500px| Австралиянын экологиялык көйгөйлөрү]]}}

'''Австралиялыктар экологиялык көйгөйлөрдү кантип чечишет?'''

Аборигендер жаратылышты алп (гигант) ибадаткана деп эсептешкен, анда баары мааниге ээ. Алар жаратылышта назик тең салмактуулукту укмуштуудай акыл эстүүлүк менен сакташкан.
* Австралиялык фермерлер аборигендердин чарбалык иш тажрыйбаларына көңүл бурушкан. Айыл - чарбасында азыркы кезде айдоо методу пайдаланат. Жайыттар тосулган аянтчаларга бѳлүнгѳн - маданий чѳптѳр же жемиштердин тамырлары себилген жерлер. Малдарды бир жерден экинчи жерге 3-5 күндѳн кийин айдап өтүшөт. Ошол эле аянтчага койлор 2-3 жумадан кийин кайтып келишет, ошол убакыттын ичинде чөп өскѳнгѳ үлгүрѳт.
* Өнөр - жайда таштандысыз технологиялар колдонулат.
* Ар бир шаарда ѳзүнүн зоологиялык бакчасы бар.
* Ѳлкѳдѳ көп улуттук парктар түзүлгѳн.
* Башка материктерден өсүмдүктѳрдү жана жаныбарларды алып келүүгѳ тыюу салган мыйзам кабыл алынган.
* Ар бир үй мышыгы каттого алынган.
* Австралиянын территориясына экологиялык коопсуздукду ойлоо менен бардык тамак-аштарды, бактардан жасалган буюмдарды, бут кийимдин такасындагы топуракты киргизүүгѳ тыюу салынат.
* Андан сырткары Тасманияга континенттик Австралиядан келген адамдар ѳзүнчѳ экологиялык кѳзѳмѳлдѳн өтүшөт.

<br clear=all /><div class="light" style="float:right;>[[#Начало|В начало]]</div><br clear=all />
== Сөздүк ==
:{{bib|'''Крик''' – Австралиядагы соолуп калуучу дарыялар.}}
:{{bib|'''Космополит''' – жер шары (же ошого жакын) боюнча таралаган өсүмдүктөр жана жаныбарлар.}}
:{{bib|'''Скрэб''' – акациялардан, эвкалиптерден турган тикенектүү, ѳтпѳгѳн бадал өсүмдүктөрүнүн калың чыгышы.}}
:{{bib|'''Тосулган жерлер (поддоки)''' – маданий чөп өсүмдүктөрү же жемиштердин тамырлары өстүрүлгѳн тосулган аянтча.}}
:{{bib|'''Эндемиктер''' – уникалдуу жаныбарлар жана өсүмдүктөр, алар ушул аймакта гана кездешет жана дүйнѳдѳ башка жерде кездешпейт.}}

== Пайдалуу шилтемелер: ==
{{bib|[http://obrazovaka.ru/geografiya/relef-i-poleznye-iskopaemye-avstralii.html Рельеф и полезные ископаемые Австралии]}}
{{bib|[http://ukhtoma.ru/geobotany/australia03.htm РАСТИТЕЛЬНОСТЬ АВСТРАЛИИ (Электронный ресурс) – Наша Ботаничка / Беликович А.В. © Владивосток, 2013.]}}
{{bib|[http://www.vokrugsveta.ru/article/196577/ Кроличьи войны]}}

<br clear=all /><div class="light" style="float:right;>[[#Начало|В начало]]</div><br clear=all />
== Адабияттары ==
* {{bib|География: Справ. материалы: Кн.- с. Для учащихся сред. и ст. возраста/А.М. Берлянт, В.П. Дронов, И.В. Душина и др.; Под ред. В.П. Максаковского. – М.: Просвещение, 1989. – с. 350 - 356. География материков и океанов. 7 класс: Метод. пособие. – СПб.: «Паритет», 2003.}}
* {{bib|Инфоурок https://infourok.ru/test-po-teme-avstraliya-klass-523250.html}}
* {{bib|Кроличьи войны http://www.vokrugsveta.ru/article/196577/}}
* {{bib|Сайт География https://geographyofrussia.com/geograficheskoe-polozhenie-avstralii/}}
* {{bib|Сайт Pikabu Реальные размеры стран и континентов https://pikabu.ru/story/realnyie_razmeryi_stran_i_kontinentov_4354940}}
* {{bib|Сайт Образовака Рельеф и полезные ископаемые Австралии http://obrazovaka.ru/geografiya/relef-i-poleznye-iskopaemye-avstralii.html}}
* {{bib|Сайт Мультиурок Австралийский Союз https://multiurok.ru/files/rok-36-razdiel-5-avstraliiskii-soiuz-7-klass-avtor.html }}
* {{bib|Рудольф Константинович Баландин Пустыни «зеленого континента» http://fisechko.ru/100vel/geogr/80.htm }}
</div>


<div class="large-4 medium-5 columns">

<div class="shadow radius sbstyle">
<div class="row">
<div class="large-10 small-10 large-centered small-centered columns rubric" style="background-color:lightgrey;">Кенгуру деген эмне?</div>
</div>
<span class="firstcharacter">Б</span>ул жаныбар Жер шарынын бир жеринде гана жашайт, табышмактуу жана күтүүсүз Австралия материгинде. Алар бир дагы башка жаныбарларга окшошпойт. Ал тургай аны ачуу жана атоо жѳнүндѳ бир нече версиялар бар.
<div class="row">
<div class="large-9 medium-5 small-9 large-centered medium-centered small-centered columns style="text-align:center; text-indent:0px;">[[файл: Kenguru kg.mp4|220px|link=|Кенгуру деген кимдер]]</div>
<div class="row">
<div class="large-7 medium-5 small-9 large-centered medium-centered small-centered columns" style="background-color:#f2feb0; text-align:center; font-style:italic; text-indent:0px;">Кенгуру деген эмнелер?</div>
</div>
</div>
</div>


<div class="shadow radius sbstyle" style="margin-top:20px;">
<div class="row">
<div class="large-10 small-10 large-centered small-centered columns rubric" style="background-color:lightgrey;">Булар Австралияда гана бар</div>
</div>
<span class="firstcharacter">Т</span>ерриториясынын кенендиги жана калктын санынын аздыгы Австралияда эки феноменди пайда кылды: санитардык авиация (“учкан дарыгердин падышалык кызматы”) жана үн алгы боюнча окутуу (“үн алгы – сегиз жылдык”). Фермаларда ѳзүнчѳ жашаган австралиялыктар борбор менен байланышты дайыма сезишет. Эфирде, атайын үн алгынын толкундары дарыгерлер үчүн бөлүнгөн. Дарыгер жана оорулуу адам үн алгы боюнча толук айыкканга чейин диалог жүргүзүшѳт. Ар бир үй - бүлөдө атлас бар, анда адамдын денесинин сүрѳтүнүн сандары көрсөтүлгөн, дарылар дагы бар, бирок аталышы жок, номурлар менен. Эгер ооруусу оор болсо, ооруган адамды ооруканага жеткиришет. Үн алгы боюнча окутуу алыс жашаган балдарга 15 жашка чейин үйдѳ окууга мүмкүнчүлүк берет, андан кийин алар кесиптик билим алышат же орто мектептерге, лицейлерге тапшырышат.
</div>


<div class="shadow radius sbstyle" style="margin-top:20px;">
<div class="row">
<div class="large-10 small-10 large-centered small-centered columns rubric" style="background-color:lightgrey;">Сидней – Австралиянын эски шаарларынан</div>
</div>
<span class="firstcharacter">Д</span>ал ушул жерге 28 - январда 1788 - жылы бешинчи континентти ачууну баштаган биринчи англичандар отурукташкан. Алар 1030 англиялык солдаттар, матростор жана кайтаргычтар болушкан. Келген флотилиянын башчысы капитан Артур Филип алар түшкѳн булуңду британдык ички иштер министри лорд Сиднейдин атынан Сиднейдин булуңу деп атаган, ошондой эле пайда болгон айыл дагы ушинтип атала баштаган. Англичандардын келип түшкөн күнү улуттук майрам катары эсептелет жана жыл сайын Австралиянын күнү катары белгиленет. Сиднейде ири, ѳлкѳдѳгү мыкты деп эсептеген кѳп нерсе бар: Австралиядагы жалгыз метро, ѳлкѳдѳгү эң мыкты зоопарк, байыркы ботаникалык бакча, асман тиреген бийик үйлѳр ж.б.
</div>


<div class="shadow radius sbstyle" style="margin-top:20px;">
<div class="row">
<div class="large-10 small-10 large-centered small-centered columns rubric" style="background-color:lightgrey;">Бир күнү Австралияда</div>
</div>
<center>[[Файл: Komiksy-kenguru-komnata.jpeg|200px|центр|Бир жолу Австралияда]]</center>
</div>


<div class="shadow radius sbstyle" style="margin-top:20px;">
<div class="row">
<div class="large-10 small-10 large-centered small-centered columns rubric" style="background-color:lightgrey;"> «Австралия» боюнча тест</div>
</div>
<quiz display = simple shuffleanswers=true >
{Австралия материги ...эсептелет
|type="()"}
- эң нымдуу;
+ эң кичине;
- эң бийик;
- эң жыш отурукташкан.

{Австралияны ким ачкан?
|type="()"}
- Ф. Магеллан;
- Дж. Кук;
- Х. Колумб;
+ А. Тасман.

{Австралиянын көпчүлүк бөлүгү кайсы климаттык алкакта жайгашкан?
|type="()"}
- экватордук;
+ тропикалык;
- субтропикалык;
- субэкватордук.

{Австралиянын территориясын кайсы океандар курчайт?
|type="()"}
- Атлантика жана Инд;
- Атлантика жана Тынч;
+ Тынч жана Инд;
- Тынч жана Түндүк Муз.

{Материктин территориянын көпчүлүк бөлүгүн Австралиянын кайсы жаратылыш зонасы ээлейт?
|type="()"}
- нымдуу экватордук токой;
- саванна жана токой;
- катуу жалбырактуу дайыма көгөрүп туруучу токой;
+ чөл жана жарым чөл.
</quiz>
</div>


<div class="shadow radius sbstyle" style="margin-top:20px;">
<div class="row">
<div class="large-10 small-10 large-centered small-centered columns rubric" style="background-color:lightgrey;">Австралиянын картасы эмнеге окшош?</div>
</div>
<center>[[Файл: Avstraliyanyn kartasy ehmnege okshosh.png|200px|центр|Австралиянын картасы эмнеге окшош]]</center>
</div>
<div class="sbstyle">
<div class="row">
<div class="large-10 small-10 large-centered small-centered columns rubric" style="margin-top:20px">Тестти өтүңүз</div>
</div>
<a href="/mediawiki/docs/Tests/Geographic/Kyr/Австралия/index.html" class="test_hover" onclick="this.target='_blank'"> <div align="center" class="test_div_hover" style="width:300px; height:auto; float:non; text-indent:0"><span class="test_hover_state"></span> [[file:Corbis.jpg|class=testirovanie|Тестти өтүңүз|link=]]</div></a>
</div>
</div>
{{lang|География:Австралия}}
[[Category:География]]
[[Category:Средняя Школа]]

KR:География: Кыргыз Республикасынын чарбасы

2018-09-24T06:59:10Z

Msu02: Хозяйство Кыргызстана kg10 -videoru

{{Якорь|Начало}}
<div class="row geo-bg"><div class="maintext large-8 medium-7 columns">

<div class="row">
<div class="large-12 large-centered columns">
''Чектелген жаратылыштык, эмгектик, капиталдык ресурстарды максималдуу пайдалануу жана минималдык чыгымдарга жетишүү үчүн натыйжалуу чарбалык ишмердүүлүк менен алектенүү керек. Бүгүн Кыргыз Республикасынын алдында өндүрүштүн төмөндөшүн толук токтотуу жана калктын жашоо турмуш деңгээлин дайыма жогорулатууга умтулуусунда экономиканын кийинки стабилдүүлүк ѳсүү милдети турат.
''</div>
</div>
Кыргыз Республикасы - агрардык-индустриялдык ѳлкѳ. 1991 - жылдан кийин Кыргыз Республикасынын экономикасы рыноктук кайра куруу жолуна түштү. Менчиктештирүү тармагында орчундуу ийгиликтерге жетишилди. 1995-жылга ѳлкѳдѳгү бар болгон ѳндүрүштѳрдүн 53 миңден кѳбү, 60% менчиктештирилген. 1990 - жылдын аягында өндүрүлгөн продукциянын 90% жогору жеке менчик өндүрүштөр тарабынан өндүрүлгөн.

<ul class="large-block-grid-3 small-block-grid-2">
<li>{{center|[[file: PromyshlennostKyrgyzstana.png|Кыргыз Республикасынын өнөр - жайы]]}} <div style="color:blue; text-align:center">Кыргыз Республикасынын өнөр - жайы</div></li>
<li>{{center|[[file:KyrgyzHozGeo.jpg|Азыркы Кыргыз Республикасынын өнөр - жай өндүрүштөрүнүн түзүлүшү]]}} <div style="color:blue; text-align:center">Азыркы Кыргыз Республикасынын өнөр - жай өндүрүштөрүнүн түзүлүшү</div></li>
<li>{{center|[[file: zhajlardyn.png|Кыргызс Республикасындагы өнөр жайлардын өлчөмү]]}} <div style="color:blue; text-align:center">Кыргыз Республикасындагы өнөр - жайлардын өлчөмү</div></li>
</ul>

<ul class=" example-orbit" data-orbit="" data-options="animation:slide; pause_on_hover:true; animation_speed:500; navigation_arrows:true; resume_on_mouseout: true; timer_speed:4500;" >
<li class="active">
[[file:Slidekg12.JPG|100px]]
</li>
<li>
[[file:Slidekg2.JPG|100px]]
</li>
<li>
[[file:Slidekg3.JPG|100px]]
</li>
<li>
[[file:Slidekg4.JPG|100px]]
</li>
</ul>

'''Айыл - чарба''' – бул Кыргыз Республикасынын экономикасынын алдыңкы тармагы. Бул тармакта ѳлкѳнүн эмгекке жарамдуу калкынын чоң бөлүгү алектенет. Дыйкан жана фермердик чарбалардын бар болушу Кыргыз Республикасынын экономикасынын айыл - чарба секторунун өнүгүүсүнѳ шарт түздү. Айыл - чарба 3 тармакка бөлүнөт: дыйканчылык, мал чарбасы жана суу ресурстары.

{{center|[[file: OsnovnyeKulturyKG.png|500px| Основные сельскохозяйственные культуры Кыргызской Республики]]}}

<ul class="large-block-grid-2 small-block-grid-1">
<li>{{center|[[file: 3regionakg.png|450px| Ири мүйүздүү мал жана канаттуулар боюнча үч алдыңкы аймак]]}} <div style="color:blue; text-align:center">Ири мүйүздүү мал жана канаттуулар боюнча үч алдыңкы аймак</div></li>
<li>{{center|[[file: 3regionakg2.png|450px| сүмдүк өстүрүүчүлүктүн дүң продукциясы боюнча үч алдыңкы аймак (млн. сом)]]}} <div style="color:blue; text-align:center">өсүмдүк өстүрүүчүлүктүн дүң продукциясы боюнча үч алдыңкы аймак</div></li>
</ul>

'''Транспорт.''' Тоолуу рельефке байланыштуу темир жол жана куур (түтүк) транспортунун ѳнүгүүсү чектелген. Темир жолдордун узундугу 370 кмге жакын. Алар коңшу мамлекеттердин темир жолдорунун уландысы болуп эсептелет жана түндүктө Казакстандан Бишкекке чейин андан ары Ысык-Көлдүн түндүк-батыш жээгиндеги Балыкчыга (мурунку Рыбачье) чейин, ошондой эле Өзбекстандан Фергана өрөөнүнүн чыгышынан Ош жана Жалал-Абадка чейин жүрѳт.

Транспорттун негизги түрү – автоунаа. Автоунаа жолдорунун узундугу – 40 миң км.жакын. Бишкек (“Манас” аэропортунан) жана областтык борборлор ортосунда аба байланышы колдонулат. Кыргыз Республикасынын территориясы боюнча Бухара – Ташкент – Бишкек – Алма-Ата жана Майлы-Сай – Жалал-Абад – Кара-Суу – Ош куур түтүктѳрү өтөт .

<br clear=all /><div class="light" style="float:right;>[[#Начало|В начало]]</div><br clear=all />
== Кыргыз Республикасынын административдик областтарынын экономикасы ==

'''Бишкек''' башка областтарга салыштырмалуу экономикалык жана социалдык жактары боюнча жогорураак деңгээлде турат. Борбор катары саясий тараптан ѳзгѳчѳ аймак болуп эсептелет. Шаарда: өнөр-жай,транспорт, байланыш, курулуш жана калкты социалдык багытта камсыз кылган - соода, илим, билим берүү, маданият, саламаттык сактоо жана башка тармактар өнүккөн.

'''Баткен областынын''' экономикасы Кыргыз Республикасынын өндүрүштүк комплексинде өзгөчө орунду ээлейт, себеби бул областта сейрек кездешкен өнөр - жайлык дарамети бар (Айдаркенде сымап, Кадамжайда сурьма; Кызыл-Кыяда жана Сүлүктүдө көмүр). Иреттелген айыл-чарбасы (өрүк, тамеки, эт, жумуртка жана сүт азыктары), туризмдин өнүгүүсү үчүн мүмкүнчүлүктөр бар.

{{center|[[file: PromyshlennyePunkty.jpg|500px| Промышленные пункты]]}}

'''Чүй областы''' Кыргыз Республикасынын ѳнѳр - жай ѳндүрүшүндѳ негизги орунду ээлейт. Бул жерде иптрий тобундагы сейрек кездешүүчү элементтердин, кабелдик буюмдар, соода жана коомдук тамак-аш үчүн жабдуулар, курулуш материалдары, акиташ, терезе айнектери, шифер, цемент, картон, килем буюмдары, бут-кийимдер, кум-шекер, спирт ичимдиктери, жүндү биринчи иштетүү иштеринин ѳндүрүшү жакшы жолго коюлган. Өнөр - жайдын негизги тармактары: жеңил, түстүү металлургия, машина куруу жана металл иштетүү, ѳнѳр-жай курулуш материалдарды чыгаруу.

{{center|[[file: PromyshlennyePunkty2.jpg|500px| Промышленные пункты]]}}

'''Нарын областы''' ѳзүнүн социалдык инфраструктурасы боюнча республиканын начар ѳнүккѳн экономикалык аймагы болуп эсептелет. Климаттык шарттар бийик тоолуу жайлоолордо малдарды багууга мүмкүнчүлүк түзөт. Областта акыркы жылдары рыноктук мамилелерге ѳткѳндүгүнѳ байланыштуу өнөр-жай, тейлөө тармактарынын ар кандай менчик формаларын тандашкан. Областтын территориясында 1991 - жылы Президенттин атайын токтому менен республикада биринчи жолу Нарын Эркин экономикалык зона (ЭЭЗ) түзүлгѳн. Эркин экономикалык зонага экономиканын ар түрдүү багытында иштеген 54 биргелешкен өндүрүштөр чарбалык субъект катары катталган.

{{center|[[file: PromyshlennyePunkty3.jpg|500px| Промышленные пункты]]}}

'''Ысык-Көл областы'''. Аймактын негизги экономикалык көрсөткүчү болуп айыл - чарба, анча чоң эмес өндүрүштүк тармактар жана үстѳмдүк кылган туристтик эс алуунун жайкы жана кышкы түрлѳрү эсептелинет. Жагымдуу климаттык шарттар малдарды кѳлдүн тѳмѳнкү агымдарында гана эмес, бийик тоолуу жайлоолордо багууга мүмкүнчүлүк түзөт. Мал чарбасынын азыгын сүт жана эт азыктарынын ѳндүрүшүнѳ жана кайра иштетүүгө беришет. Айыл-чарбасы жана мөмө жемиштерди өстүрүү кеңири ѳнүккѳн.

{{center|[[file: PromyshlennyePunkty4.jpg|500px| Промышленные пункты]]}}

Ѳлкѳнүн аймактар арасында '''Ош облусунун''' экономикалык өнүгүү деңгээли калктын ар бир адамына эсептелген негизги көрсөткүчтѳр боюнча орто республикалык көрсөткүчтѳн ѳтѳ тѳмѳн эмес жайгашкан жана орто катары мүнѳздѳлѳт. Ѳлкѳдѳ социалдык жана экономикалык реформаларды ѳткѳрүүнүн жыйынтыгында реалдуу жана социалдык сектордо түзүлүштүк кайра түзүүлөр болуп ѳттү жана жеке менчик, жамааттык жана мамлекеттик формалары менен көп укладдуу рынок экономикасы түзүлдү.

{{center|[[file: PromyshlennyePunkty5.jpg|500px| Промышленные пункты]]}}

'''Жалал-Абад''' областында мурун нефть, газ, таш көмүр (Көк-Жаңгак, Таш-Көмүр), жана жарым металл кендери интенсивдүү казылып алынчу. Экономикага негизги салымды ГЭС каскадынан жана Нарын дарясынан суу сактагычтардагы электрэнергия кошот: Токтогул ГЭСи, Күрпсай ГЭСи, Таш-Көмүр ГЭСи, Үчкоргон ГЭСи. Адистиги: дан өсүмдүктөрү, пахта, тамеки, жүзүм, багбанчылык, мал чарбасы (кой, эчки, уй, жылкы), жибек; тоо капталдарда-кайрак жерлер кездешет. Тоолордо эң негизги тармак- койлорду багуу.

{{center|[[file: PromyshlennyePunkty6.jpg|500px| Промышленные пункты]]}}

'''Талас областынын''' экономикасы жаратылыштык-климаттык мамиленин ыңгайлуураак тармактары менен багытталган. Айыл-чарбанын негизги тармагы - малчылык. Калк кой, уй, жылкы багуу жана алардан продукция алуу менен алектенишет. Областта дыйканчылык ѳнүккѳн, бул жерде дан өсүмдүктөрүн, буурчак, картошка, жашылча - жемиштерди ѳстүрүшѳт, акыркы жылдары, кант кызылча жана май берүүчү өсүмдүктөр маданиятын өстүрѳ башташты.

{{center|[[file: PromyshlennyePunkty7.jpg|500px| Промышленные пункты]]}}

<br clear=all /><div class="light" style="float:right;>[[#Начало|В начало]]</div><br clear=all />
== Тышкы экономикалык байланыштар ==

Кыргыз Республикасынын тышкы соода саясатында Орто Азия жана алыскы чет өлкөлөр менен кызматташуу өзгөчө кызыгууну туудурат. Ѳлкѳнүн тышкы соода айлануусу 2000-жылы 1 млрд АКШ долларын түзгѳн. Тышкы соода операциялардын сальдосу азырынча дагы деле терс көрсөткүчтѳ турат.

Экспортко 500 миллионго жакын доллар туура келет. Акыркы жылдары анын тармактык түзүлүшү орчундуу өзгөрүлдү. Тышкы соодада башкы мааниге алтын менен экспорттук операциялар ээ. Түстүү металлургияга тышка чыгарган продукциянын 40% нан кѳбүрѳѳгү туура келет. Орчундуу экспорттук кирешелерди берген экинчи тармак — электрэнергетика. Бирок, акыркы жылдары электрэнергияны берүүнүн жалпы көлөмү кыскарууда. Акырындык менен экспортто айыл-чарба продукцияларынын бѳлүгү, айрыкча мал чарбасы боюнча азайууда. Жарым кристаллдык кремнийди чет өлкөлөргө сатуу жакшы мааниге ээ болууда.

Импорт боюнча сатып алуулардын көлөмү бардык жылдары бирдей эмес. Термелүү 300 миллиондон 900 миллион долларды турат. Импортто отун-энергетикалык комплекстин продукциясы үстѳмдүк кылат (25%). Экинчи орунда тамак-аш өнөр-жайынын продукциялары (дан азыктары, өсүмдүк майы, иштеле элек кант). Ошондой эле машина куруу, химия өнөр - жайынын айрым тармактарынын продукциялары, кийимдер жана башка кеңири керектелүүчү товарлар сатылып алынат.

<ul class="large-block-grid-2 small-block-grid-1">
<li>{{center|[[file:SyrtkySoodaGeo.jpg|Сырткы айлануу]]}}</li>
<li>{{center|[[file:EksportImportGeo.jpg|Экспорт жана импорт]]}}</li>
</ul>

Экспорттук-импорттук ѳткѳрүүлѳрдүн аймактык өзгөчөлүгү акырындык менен өнүккөн ѳлкѳлѳргѳ жана Кытайга жылууда. Бирок, коңшу ѳлкѳлѳрдѳн отунга болгон көз карандылык КМШ өлкөлөрү менен болгон тышкы соода байланыштары жеткиликтүү жогору болгонго алып келет: импорт боюнча - 53,7%, экспорт боюнча - 41,1%. Бул Биримдиктеги бирден - бир эң бийик көрсөткүч. Кыргыз Республикасы менен биргеликте Казакстан, Тажикстан, Белорусия менен бажы биримдигине кирген Россия Кыргыз Республикасы үчүн башкы экспортер (анын 24,0% импорту) болуп саналат. Экинчи орунда Өзбекстан - 13,4%. Андан кийин Казакстан -10,3%, АКШ - 9,7%, Турция - 4.8%, Германия - 4,5%.

{{center|[[file: ExportJanKG.png|500px| Экспорт за январь-июль 2016 года]]}}

<br clear=all /><div class="light" style="float:right;>[[#Начало|В начало]]</div><br clear=all />

== Сөздүк ==
:{{bib|'''Импорт''' (лат. ''importo'' – ташып кирүү, алып келүү, грекче. ἐμπορια ион. ἐμπορίη ἥ–товар, соода (кѳпчүлүгүндѳ сырткы), соода иштери боюнча жол жүрүү) - товарларды, жумуштарды, тейлөөлѳрдү, интеллектуалдык ишмердүүлүктүн жыйынтыгын ж.б. ѳлкѳнүн бажы аймагына чек арадан кайра киргизүүгѳ милдетсиз алып чыгуу.}}
:{{bib|'''Тышкы экономикалык байланыштар''' - мамлекеттердин чарбалык ѳз ара аракеттенүүсү, анын негизинде эмгекти эл аралык бөлүштүрүү жатат. Ѳлкѳ аралык товарлардын жана тейлөөлѳрдүн кыймылын, каржылык жана эмгек ресурстарын, технологияларды, башкаруу тажрыйбаларын жана илимий - маалыматтык агымдарын камтыйт.}}
:{{bib|'''Чарба''' - экономикада чарба бул ѳзүнүн керектөөсүн камсыз кылуу максатында адамдар тарабынан пайдаланган өндүрүштүн бардык каражаттарынын жыйындысы. Айыл - чарба, Пландуу чарба, Эл чарбасы, Натуралдык чарба, Товардык чарба, Үй чарбасы.}}
:{{bib|'''Экономика''' – бул “адамдын нормалдуу тиричилик ишмердүүлүгү жөнүндө окуу”.}}
:{{bib|'''Экономикалык өсүү''' – бул мамлекеттин чарбалык ишмердүүлүгүнүн жыйынтыгынын, анын сак-саламаттыгынын көрсөткүчү жана экономикалык көз карандысыздыктын кепилдиги.}}
:{{bib|'''Экспорт''' (лат. ''exporto'' – алып чыгам) башка ѳлкѳдѳ кайра иштетүү үчүн же чет өлкөлүк рыноктордо сатуу үчүн арналган чет өлкөлүк сатуучуларга сатылган товарларды чек арадан алып чыгуу. Экспортко башка ѳлкѳ аркылуу транзит менен товарларды ташууну жана аларды үчүнчү мамлекетке сатуу үчүн (реэкспорт) башка ѳлкѳдѳн алып келген товарларды алып чыгууну киргизет.}}

== Пайдалуу шилтемелер: ==
{{bib|[http://www.easttime.ru/countries/topics/1/4/25.html Кыргызстан Центральная Азия]}}

<br clear=all /><div class="light" style="float:right;>[[#Начало|В начало]]</div><br clear=all />
== Адабияттары ==
* Киргизия // Канцелярия конфискации — Киргизы. — М. : Большая Российская энциклопедия, 2009. — С. 750. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—, т. 13). — ISBN 978-5-85270-344-6 https://bigenc.ru/geography/text/2065934
* Экономика Киргизии http://www.retailkyrgyzstan.com/retail-kyrgyzstan/kyrgyz-economy.htm
* Экономика Кыргызстана http://kyrgyzembassy.ru/?page_id=447#.WgflUsZl-Ul

</div>


<div class="large-4 medium-5 columns">

<div class="shadow radius sbstyle">
<div class="row">
<div class="large-10 small-10 large-centered small-centered columns rubric" style="background-color:lightgrey;">Улуттук статистикалык комитет ѳткѳн 2016-жылы кайсы тармактарда абал жакшы болгондугу жѳнүндѳ маалыматты басып чыгарган</div>
</div>

1. '''Энергетика'''. Бир жылда энергетикалык компаниялардын таза кирешеси 5,8 миллиард сом түздү. Айта кетсек, алар 2015 - жылды терең «минуста» бүтүрүшкѳн — 10 миллиардга жакын зыян тартуу болгон.

2. '''Кесиптик, илимий жана техникалык ишмердүүлүктѳ'''. Бул жолу кирешенин кѳлѳмү 3,4 миллиард сомдон жогору болгон. Бир жыл мурун—4,7 миллиард минуста.

3. '''Соода''' бизнесмендерге 784 миллион сом алып келген. 2014 - жылы ал 2,6 миллиард чыгымга учураган.

4. '''Курулуш'''. Курулуштардын кожоюндары 2015-жыл сыяктуу (чыгым — 1,4 миллиард сом) минуска учурабастан, 620 миллион иштеп табышты.

5. '''Кайра иштетүүчү өндүрүштѳр''' - 2014-жылкы 5,5 миллиард чыгымдын ордуна 592 миллион сом киреше табышкан.

''Ал эми бул жолу эң чыгымдуу болуп ресторандык бизнес (минус 55 миллион) жана маалыматтык тармакта иштеген өндүрүштөр (28 миллион) болгон.''
</div>


<div class="shadow radius sbstyle" style="margin-top:20px;">
<div class="row">
<div class="large-10 small-10 large-centered small-centered columns rubric" style="background-color:lightgrey;">Сарамжалдуулуктун негиздери</div>
</div>
* Негизги кадамдар: Киреше жана чыгашаны туура бөлүштүргүлө. Экинчиси биринчиден эч качан ашпашы керек. Ашыкчалыктан баш тарткыла. Эң керектүүлөрдү гана сатып алгыла жана акчаңарды шамалга сапырбагыла.
* Кредиттен баш тартканга аракет кылгыла. Азыркы убакта кредит-бул чыныгы карыз чуңкуру, андан үй бүлөлѳр жылдап чыга алышпай калышат.
* Сапаттуу продукцияны сатып алгыла. Француздар бекеринен айткан эмес: “Биз арзанды сатып алуу үчүн анча бай эмеспиз”.
* Сатып алууңарды пландаштыргыла, товарлардын сапатын Интернет боюнча окугула же тааныштардан сураштыргыла. Ошон үчүн күндѳлүк - план жүргүзгүлѳ, ал жакка алдыдагы сатып алууларды жазгыла.
</div>


<div class="shadow radius sbstyle" style="margin-top:20px;">
<div class="row">
<div class="large-10 small-10 large-centered small-centered columns rubric" style="background-color:lightgrey;">Кийиз</div>
</div>
{{center|[[file: vojlok.mp4|250px| Бишкек]]}}
</div>


<div class="shadow radius sbstyle" style="margin-top:20px;">
<div class="row">
<div class="large-10 small-10 large-centered small-centered columns rubric" style="background-color:lightgrey;">Абрикос</div>
</div>
{{center|[[file: abrikos.mp4|250px| Бишкек]]}}
</div>


<div class="shadow radius sbstyle" style="margin-top:20px;">
<div class="row">
<div class="large-10 small-10 large-centered small-centered columns rubric" style="background-color:lightgrey;">Чай азыктары</div>
</div>
{{center|[[file: iz-vojloka.mp4|250px| Бишкек]]}}
</div>


<div class="shadow radius sbstyle" style="margin-top:20px;">
<div class="row">
<div class="large-10 small-10 large-centered small-centered columns rubric" style="background-color:lightgrey;">Койлор</div>
</div>
{{center|[[file: barashki.mp4|250px| Бишкек]]}}
</div>


<div class="shadow radius sbstyle" style="margin-top:20px;">
<div class="row">
<div class="large-10 small-10 large-centered small-centered columns rubric" style="background-color:lightgrey;">Боз үй</div>
</div>
{{center|[[file: yurta.mp4|250px| Бишкек]]}}
</div>


<div class="shadow radius sbstyle" style="margin-top:20px;">
<div class="row">
<div class="large-10 small-10 large-centered small-centered columns rubric" style="background-color:lightgrey;">Экономика боюнча тест</div>
</div>
<quiz display = simple shuffleanswers=true >
{Заманбап экономика эмне деп аталат?
|type="()"}
- рыноктук экономика
+ чектелген ресурстардын экономикасы
- саясий экономика
- эмгек наркынын теориясы
- маржинализм

{Муктаждыктар боюнча адамдардын мамилеси бул…
|type="()"}
- коомдун экономикалык тармагы
- коомдун саясий тармагы
- коомдун руханий тармагы
+ коомдун социалдык тармагы
- ноосфера

{Башка мамлекеттерден товарларды жана тейлөөлѳрдү киргизүү?
|type="()"}
- таза импорт
- таза экспорт
+ импорт
- экспорт
- туура жообу жок

{Экономикалык өсүү факторлоруна эмне кирет:
|type="()"}
- капиталдын өсүшү
- билим алуу деңгээлинин өсүшү
- бөлүнгѳн ресурстардын жакшырышы
- ИТП негизинде технологиялардын ѳркүндѳшү
+ бардык жооптор туура

{Экономиканын объектиси:
|type="()"}
+ коомдун экономикалык тармагы
- чектелген ресурстар
- муктаждыктардын өсүшү
- ИТР
- адамзаттын глобалдык кѳйгѳйлѳрү
</quiz>
</div>
<div class="sbstyle">
<div class="row">
<div class="large-10 small-10 large-centered small-centered columns rubric" style="margin-top:20px">Тестти өтүңүз</div>
</div>
<a href="/mediawiki/docs/Tests/Geographic/Kyr/Кыргызстан Хозяйство/index.html" class="test_hover" onclick="this.target='_blank'"> <div align="center" class="test_div_hover" style="width:300px; height:auto; float:non; text-indent:0"><span class="test_hover_state"></span> [[file:Corbis.jpg|class=testirovanie|Тестти өтүңүз|link=]]</div></a>
</div>
</div>
{{lang|География:Хозяйство Кыргызстана}}
[[Category:География]]
[[Category:Средняя Школа]]

KR:География: Кыргыз Республикасынын жаратылышы

2018-09-24T06:56:32Z

Msu02: Природа Кыргызстана kg11 -videoru

{{Якорь|Начало}}
<div class="row geo-bg"><div class="maintext large-8 medium-7 columns">
<div class="row">
<div class="large-12 large-centered columns">
''Кыргызстандын жаратылышынын уникалдуулугу ѳлкѳнүн ички материктик жайгашуусу, дарыялар жана океандардан алыстыгы, рельефтин бѳлүк-бѳлүктѳрү жана деңиз деңгээлинен бийик жайгашуусу менен шартталат. Ушул жана башка себептер жаратылыш комплекстеринин ар түрдүүлүгүн аныктады. Рельефтин татаал түзүлүшү жана уникалдуу экологиялык шарттар жаныбарлар жана ѳсүмдүктѳр дүйнѳсүнүн чоң ар түрдүүлүгүнѳ түрткү болушту. Кыргыз Республикасынын аймагында ысык чөл, токойлор, талаалар, саздар дагы бар. Биз ѳзүнүн уникалдуу кайталангыс Кыргыз Республикасынын тоо жаратылышы менен таанышабыз.''

{{center|[[file: PrirodaKirgizii.mp4|500px| Кыргыз Республикасынын жаратылышы]]}}
<div style="color:blue; text-align:center">Кыргыз Республикасынын жаратылышы</div>
</div>
</div>

== Рельеф. Геологиялык түзүлүшү жана кен байлыктары ==

Кыргыз Республикасы – тоолуу ѳлкѳ, 94,2% территориясы 1000 метр деңиз деңгээлинен жогору жатат, ал эми 40,8% - 3000 метрден жогору. Деңиз деңгээлинен орточо бийиктиги- 2 750 метр, эң бийик жери - 7 439 метр, эң тѳмѳн - 401 метр. Абсолюттук бийиктиктин ири амплитудасы, татаал рельеф, узак геологиялык өнүгүүсү жана башка факторлор жаратылыш шарттарынын ар түрдүүлүгүн, табигый ресурстардын байлыгын шарттаган. Республиканын территориясында тропикалык, экватордук алкактан тышкары түндүк жарым шар үчүн мүнөздүү бардык жаратылыш зоналары кездешет.

Тоо - бул ѳлкѳнүн бүткүл табигый комплексин түзгѳн негизги бөлүк. Кыргызстанды кѳпчүлүктѳр Швецариялык Альпынын жаратылышынын окшоштугунан экинчи Швейцария деп аташат. Бирок, эгер Швецариялык Альпыга туристтердин барбаган жери калбаса, ал эми Кыргызстандын жаратылышы тап-таза жана кол тийбеген бойдон калып, жыл сайын тоо жаратылышын сүйүүчүлөрдү өзүнө тартып жатат. Кубаттуу тоо кыркалар (алардын саны 88 жакын жана алар ѳлкѳнүн бардык территориясынын 65% ээлешет), кеңири туюк, жарым туюк тоо аралык ойдуңдар жаратылыштын жана климаттын өзгөчөлүгүн аныкташат. 6,5 миңден ашык мөңгүлѳр кыргыздын ѳзүнүн “Арктикасын” түзүшөт.

Кыргыз Республикасы жаратылыштык минералдык ресурстардын кѳптѳгѳн түрлѳрү боюнча орчундуу потенциалга ээ. Анын территориясында геологдор тарабынан бир нече миңдеген ар түрдүү рудалык жана рудалык эмес пайдалуу кен байлыктар кездешкен жерлерди табышкан. Кыргыз Тянь-Шандын узак татаал геологиялык өнүгүүсү кен байлыктардын ар түрдүү түрлөрүнүн жерлерин калыптандыруу үчүн жагымдуу шарттарды түздү.

Кен байлыктардын негизги түрлөрүнө: алтын, сымап, сурьма, сейрек металлдар, калай, вольфрам, көмүр, рудалык эмес сырье, жер астындагы суулар. Темир, титан, ванадий, алюминий, медь, молибден, бериллий кендерин казууну уюштуруу перспективасы бар. Тантал-ниобат, кобальт, цирконий, литий, түстүү таштардын ѳнөр - жайлык мааниси улам жогорулоодо.

{{center|[[file: Ископаемые природные ресурсы kg.jpg|500px| Кыргыз Республикасындагы табигый кендер]]}}
<div style="color:blue; text-align:center">Кыргыз Республикасындагы табигый кендер</div>

<br clear=all /><div class="light" style="float:right;>[[#Начало|В начало]]</div><br clear=all />

== Климат. Мөңгүлѳр. Суу ресурстары ==

Кыргызстандын климаты анын географиялык абалы менен аныкталат. Ѳлкѳнүн негизги бөлүгү мелүүн климаттык алкакта жайгашкан, түштүк жагы гана субтропикалык зонага кирет. Ошондуктан климат континенталдык жана кургак. Ал эми Ысык-Көл кѳлүнүн аймагында климат континенталдыктан деңиздикке ѳзгѳрүлѳт. Бардык төрт жыл мезгили даана байкалат. Тоо этектеринде жана өрөөндөрдө жай ысык, ал эми бийик тоолуу зоналарда салкын жана керек болсо суук болот.

{{center|[[file: poyasakg.jpg|500px| Климаттык алкактар]]}}

Кыргыз Республикасынын территориясында анын аянтынан 4,5% же 8047,8 км² ээлеген 6 580 ашык мөңгүлѳр бар. Кыргызстанда башка Борбордук Азиянын тоолуу аймактары сыяктуу эле бардык классикалык мөңгүлөрдүн формалары кездешет. Карстык, асылма, өрөөндүү мөңгү, ошондой эле алардын көп сандаган варианттары кѳптѳгѳн чокулардын өлчөмдѳрү, абанын нымдуулугу, шамалдардын атмосфералык жаан - чачындардын таасири камтылган жаратылыштык жана климаттык факторлордун негизинде түзүлгөн. Ушуга байланыштуу биз тоо кыркаларынын пейзаждарын жандандыруучу, сонун күйгѳн фигуралар менен ыракаттана алабыз.

Кыргыз Республикасы ири суу ресурстарына бай - 28 000 дарыя жана агын суулар бар, алардын узундугу орточо 10 км. Нарын сыяктуу көп куймалуу дарыялары бар. Нарын дарыясынын жалпы узундугу 500 км. 2000 ден ашык жасалма суу сактагычтар жана көлдөр бар. Кыргызстандын көлдөрүнүн кѳбү жабык бийик тоолуу кѳлдѳр болуп эсептелинет (90%). Кыргыз Республикасынын суу ресурстары чындыгында баа жеткис. Бул жерде 40 000 ден ашык чоң жана кичи дарыялар кездешет. Алар тоо массивдери арасында ѳтѳ шар агып жана бийиктиктен түшкѳндѳ жүздөгөн эң сонун шаркыратмаларды пайда кылышат.

<ul class="large-block-grid-2 small-block-grid-1">
<li>{{center|[[file: RekiKirgizii.mp4|500px| Кыргыз Республикасынын дарыялары]]}} <div style="color:blue; text-align:center">Кыргыз Республикасынын дарыялары</div></li>
<li>{{center|[[file: KR-cyy.jpg|400px| КР суу - энергетикалык ресурстары]]}} <div style="color:blue; text-align:center">КР суу - энергетикалык ресурстары</div></li>
</ul>

<br clear=all /><div class="light" style="float:right;>[[#Начало|В начало]]</div><br clear=all />
== Өсүмдүктөр жана жаныбарлар дүйнөсү ==

Кыргыз Республикасы пайда болушу боюнча бирдей эмес жана ар түрдүү. Географиялык чөйрөсүнүн татаалдыгы жана зоогеографиялык аймактардын чегиндеги абалы флора жана фаунаны калыптандыруунун негизги фактору болуп эсептелинет. Аянтынын бирдигине карата ѳсүмдүктөрдүн жана жаныбарлардын түрлѳрүнүн саны боюнча Кыргызстан дүйнѳдөгү кѳптѳгѳн ѳлкѳлѳрдѳн алдыда турат жана бул дүйнөлүк коомчулук тарабынан таанылган. Кыргыз Республикасынын аянты дүйнөнүн аянтынын 0,04% гана түзөт, бирок ошол эле убакта ѳлкѳнүн территориясында дүйнөлүк флоранын болжол менен 2% түрлѳрү, фаунанын 3% кѳбү жашайт. Ѳлкѳнүн негизги бѳлүгүн тоолор ээлегендиктен жаныбарлардын жана өсүмдүктөрдүн таралышы бийиктик алкактуулукка баш ийет.

Кыргыз Республикасында түндүк шарым шар үчүн мүнөздүү бардык жаратылыш алкактары кѳрсѳтүлгѳн. Ошондой эле алардын таралышына тоо капталдарынын экспозициясы маңыздуу таасир этет. Түштүк капталдар жылуулукту сүйүүчү жана кургакка чыдамдуу өсүмдүктөр менен капталган, ал эми карама - каршы капталдарында кээде бир нече жүз метр бийиктерде - нымды сүйүүчү жана суука чыдамдуу түрлѳр ѳсѳт. Кыргызстандын өсүмдүктѳрүнүн 1 600 дѳн кѳп түрлѳрү пайдалуу болуп эсептелинет, алардын ичинен 200дѳн кѳп түрү - дары өсүмдүктөрү. Кыргызстанда 500 дѳн ашык омурткалуу жаныбарлардын түрлѳрү, 50 гѳ жакын балыктардын түрлѳрү, 4 жерде сууда жашоочулардын түрү, 28 сойлоп жүрүүчүлөр, 350 гө жакын канаттуулар жана 86 сүт эмүүчүлөр кездешет. Жөнөкөй жана омурткасыздардын фаунасында 20-30 миң түрлѳрү бар, алардын 4 000 жакыны гана изилденген.

Республиканын флорасы ар түрдүү, жогорку өсүмдүктөрдүн гана 4 000 жакын түрлѳрү бар. Кыргызстандын өсүмдүктөрү ѳзгѳчѳлүктѳрү, флористикалык байлыгы, ѳнүгүүнүн ритмикасы, өсүмдүктөрдүн эндемикалык жана пайдалуу түрлѳрүнүн кѳп саны менен айырмаланат. Республиканын аймагында чөл, жарым чөл, талаа, шалбаа, токойлор, бадалдар, саздар, тоо тундралары кездешишет. Орчундуу мейкиндигин ала була жерлерде ѳсүмдүктѳр ээлеген, аларды аска зоолордун жана тоо тектеринин сыныктарынын өсүмдүк топторуна киргизсе болот.

{{center|[[file:KyrgISSYKULAnimalsGeo.jpg|450px|Ысык–Көлдүн биоартүрдүүлүгү, сейрек жаныбарлары]]}}

<br clear=all /><div class="light" style="float:right;>[[#Начало|В начало]]</div><br clear=all />

== Жаратылыштык физикалык – географиялык райондоштуруу ==

Кыргызстандын чоң абсолюттук бийиктиктери, татаал геологиялык жана орографиялык түзүлүшү, анын Евразия материгинин тереңдигиндеги географиялык абалы, кеңири чөлдөр менен курчалышы жана аны менен байланышкан климаттын континенталдыгы жана кургактыгы, ландшафттардын чоң ала-булалыгын, жаратылыштык шарттардын ар түрдүүлүгүн түзөт. Жаратылыштык факторлордун жыйындысы боюнча, алардын мейкиндиктик айырмачылыктарын, ландшафттардын бийиктик алкактуулугунун түзүлүшүн эске алуу менен, республиканын территориялары ар түрдүү даражадагы геокомплекстердин татаал системасын түзөт. Анын физикалык-географиялык райондоштуруусунун бир нече схемалары бар. Алардын бирине ылайык Кыргыз Республикасы үч ири физикалык-географиялык ѳлкѳлѳрдүн чегинде жайгашкан (түздүктүү Орто Азиялык, тоолуу Орто Азиялык жана бөксө тоолуу Борбордук Азиялык), алар 6 жаратылыштык-географиялык областтарга жана зоналарга, 10 провинцияларга, 28 округдарга жана 75 физикалык-географиялык райондорго бөлүнөт.

{{center|[[file: rajonirovaniekg.jpg|500px| Физикалык-географиялык райондоштуруу]]}}

{{center|[[file:Fizikalyk-geogrviyalyk.jpg|Физикалык-геогрвиялык]]}}

Кыргыз Республикасынын территориясын бирдиктүү жаратылыш-территориялык комплекс катары кабыл алуу жѳндүү. Жаратылыш комплексинин мындай даражасын шарттуу түрдѳ ѳлкѳ катары кабыл алса болот. Калыптануу тарыхы, геологиялык түзүлүшү боюнча бул ѳлкѳнү эки физикалык-геологиялык областка бөлсѳ болот: Тянь-Шань тоолуу областы жана Памир-Алай тоолуу областы. Ар бир область провинцияларга, округдарга жана райондорго бөлүнөт. Геологиялык түзүлүшү, калыптануу тарыхы, климаттык шарттары, гидрографиясы жана башка компоненттери боюнча Чүй, Талас, Фергана өрөөндөрүнүн түздүктөрү аларды курчаган тоолордун капталдарына бирдиктүү. Ошондуктан, аларды ѳлкѳлѳргѳ же областтарга бѳлбѳстѳн, бирдиктүү жаратылыштык-территориялык аймак катары караган туура. Бул схема боюнча Кыргыз Республикасынын территориясындагы эки физикалык-географиялык областар провинцияларга бөлүнөт. Тянь-Шань тоолуу областы беш провинцияга бөлүнөт: Түндүк Тянь-Шань, Ички Тянь-Шань, Борбордук Тянь-Шань, Ысык-Көл ойдуңу, Түштүк - Батыш Тянь-Шань; Памир-Алай тоолуу областы эки провинцияга бѳлүнѳт: Түркүстандык Алай жана Алай өрөөнү.

<ul class="large-block-grid-2 small-block-grid-1">
<li>{{center|[[file: SevTSH1.mp4|450px| Северный Тянь-Шань]]}}</li>
<li>{{center|[[file: SevTSH2.mp4|450px| Северный Тянь-Шань]]}}</li>
</ul>
<div style="color:blue; text-align:center">Түндүк Тянь-Шань</div>

<br clear=all /><div class="light" style="float:right;>[[#Начало|В начало]]</div><br clear=all />

== Сөздүк ==
:{{bib|'''Алай тоо кыркасы:''' Алай тоо массивинде 1360 мөңгү бар. Алардын аянты 957 км². }}
:{{bib|'''Жаңгак дарыясынын бассейни:''' Бул жерде 400 мөңгү жайгашкан, алардын жалпы аянты 400 км² жакын. }}
:{{bib|'''Сары-Жаз дарыясынын бассейни.''' Бул бассейндин 24% муз менен капталган. Бул жерде жалпы аянты 1581 км² болгон 340 мөңгү жайгашкан, алардын ичинен эң ири мөңгү массиви – “Эңилчек”, ал түштүк жана түндүккө бөлүнөт. “Түштүк Эңилчек” мөңгүсүнүн аянты 613 км² барабар, “Түндүк Эңилчек” мѳңгүсүнүн аянты 20 - 40 метрден баштап муздун калыңдыгы менен 203 км². Ошол эле территорияда “Кайыңды”, “Мушкетов” жана “Семенов” мөңгүлөрү жайгашкан. Алардын орточо аянты 20 км² түзѳт. }}
:{{bib|'''Кыргыз тоо кыркасы:''' 530,4 км² аянты менен 607 мөңгүсү бар. Бул жердин эң ири мөңгүсү – “Голубина”. Анын узундугу 5,5 километр, аянты - 9,4 км². }}
:{{bib|'''Кыргыз Республикасынын дарыялары''' Арал деңизинин (76,5% Кыргыз Республикасынын аянты), Тарим (12,4%), Ысык-Көл (10.8%) жана Балхаш (0,3%) бассейндерине тиешелүү. Республиканын дарыялары укмуштуудай энергетикалык дараметке ээ. Бардык дарыялардын агым энергияларынын байлыгы 105 млрд. киловатт /саат же кубатуулугу 18,9 млн. киловатт. }}
:{{bib|'''Какшаал - Тоо тоо кыркасынын түндүк капталы:''' Бул тоо кыркасынын территориясында 600 мөңгү жайгашкан. Алардын жалпы аянты 90, 76 км². }}
:{{bib|'''Талас тоо кыркасы:''' Бул жерде 202 мөңгү бар. Анын жалпы аянты 121 км². Бул аймактагы эң ир мөңгү – “Вокруг света”. Анын узундугу 3,6 километр, жалпы аянты 6,8 км². }}
:{{bib|'''Күнгөй Ала-Тоо тоо кыркасынын түштүк капталы:''' Бул каптал өзүнө жалпы аянты 140, 3 км² менен 159 мөңгүнү батырат.}}

== Пайдалуу шилтелмелер: ==
{{bib|[https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%B8%D1%80%D0%B3%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D1%8F Киргизия]}}
{{bib|[https://kg.igotoworld.com/ru/poi_map/233.htm Природные зоны Кыргызстана на карте]}}
{{bib|[http://www.mfa.gov.kg/contents/view/id/90 Природные ресурсы и полезные ископаемые]}}
{{bib|[http://www.scout-kg.narod.ru/library/l_zap-zak.html Особо охраняемые природные территории Кыргызской Республики]}}

<br clear=all /><div class="light" style="float:right;>[[#Начало|В начало]]</div><br clear=all />
== Адабияттар: ==
* {{bib|Киргизия // Канцелярия конфискации — Киргизы. — М. : Большая Российская энциклопедия, 2009. — С. 750. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—, т. 13). — ISBN 978-5-85270-344-6}}
* {{bib|Природа Киргизии: Краткая физико-географическая характеристика. — Фрунзе: Киргизское гос. изд-во, 1962. — 296 с.}}
* {{bib|Умурзаков С. У. и др. Словарь географических названий Киргизской ССР/ АН Киргизской ССР. — Фрунзе: Илим, 1988. — 214 с.}}
* {{bib|Климат Киргизской ССР. — АН Киргизской ССР. — Фрунзе: Илим, 1965. — 290 с.}}
* {{bib|Умурзаков С. У. Географические исследования в Киргизии/ АН Киргизской ССР. — Фрунзе: Илим, 1970. — 152 с.}}
* {{bib|Проблемы географии Киргизии: Материалы к съезду Киргизского географического общества/ АН Киргизской ССР. — Фрунзе: Илим, 1975. — 290 с.}}
* {{bib|Биологические ресурсы Кыргызстана: Эколого-географические и природоохранные аспекты/ Институт биологии АН Кыргызстана. — Бишкек: Илим, 1992. — 148 с}}
</div>


<div class="large-4 medium-5 columns">

<div class="shadow radius sbstyle">
<div class="row">
<div class="large-10 small-10 large-centered small-centered columns rubric" style="background-color:lightgrey;">Мерцбахер - «соолуп бараткан» көл. </div>
</div>
<span class="firstcharacter">М</span>ерцбахер кѳлү дүйнѳдѳгү белгилүү «соолуп бараткан» кѳлдѳрдүн катарына кирет. Мындай кѳлдѳр Исландия, Швейцария жана Гренландия аралында дагы бар. Мерцбахер көлү Түндүк жана Түштүк Эңилчек мөңгүсүнүн этек бөлүгүндө жайгашкан. Кѳлдүн табышмактуулугу ар бир жай айында пайда болуп жана болжол менен август айында Эңилчек дарыясына аккандыгында. Табышмактуу кѳл 1903 - жылы немец окумуштуусу Готфрид Мерцбахер тарабынан Хан-Теңир экспедициясы учурунда ачылган.
<div class="row">
<div class="large-9 medium-5 small-9 large-centered medium-centered small-centered columns style="text-align:center; text-indent:0px;">[[файл:Mercbaher.jpg|220px|Мерцбахер көлү ]]</div>
<div class="row">
<div class="large-7 medium-5 small-9 large-centered medium-centered small-centered columns" style="background-color:#f2feb0; text-align:center; font-style:italic; text-indent:0px;">Мерцбахер көлү</div>
</div>
</div>
</div>


<div class="shadow radius sbstyle" style="margin-top:20px;">
<div class="row">
<div class="large-10 small-10 large-centered small-centered columns rubric" style="background-color:lightgrey;">Көл-Cуу: Табышмактуу.</div>
</div>
<span class="firstcharacter">К</span>өл-Суу ѳзүнүн сулуулугу боюнча укмуштуудай кѳл, анын суулары назик көгүлтүр түскө боёлгон. Ал Кытайдын чек арасына жакын Сары-Белес тоо кыркасынын таш аркалары ортосунда жайгашкан. Көл бийик тоолордо жайгашкан (деңиз деңгээлинен 3514 метр бийиктикте), татаал жете турган жерде, ал жакка июль - август айларында гана барса болот. Анын обочолонгонунан, силердин алдыңарга абадан пайда боло калган сыяктуу көптѳгѳн үңкүрлөрүнѳн улам Көл-Суу көлү табышмактар менен курчалганынан кабар берет, табышмактарга жашооңдо жок дегенде бир жолу кѳлгѳ баруу менен гана кездешсе болот.
<div class="row">
<div class="large-9 medium-5 small-9 large-centered medium-centered small-centered columns style="text-align:center; text-indent:0px;">[[файл:Kel-Suu.jpg|220px|Көл-Суу көлү]]</div>
<div class="row">
<div class="large-7 medium-5 small-9 large-centered medium-centered small-centered columns" style="background-color:#f2feb0; text-align:center; font-style:italic; text-indent:0px;">Көл-Суу көлү</div>
</div>
</div></div>


<div class="shadow radius sbstyle" style="margin-top:20px;">
<div class="row">
<div class="large-10 small-10 large-centered small-centered columns rubric" style="background-color:lightgrey;">Таш менен иштөөчү
</div>
</div>
{{center|[[file: kamenshikkg.mp4|250px| Бишкек]]}}
</div>


<div class="shadow radius sbstyle" style="margin-top:20px;">
<div class="row">
<div class="large-10 small-10 large-centered small-centered columns rubric" style="background-color:lightgrey;">Жети - Өгүз</div>
</div>
{{center|[[file: 7bikovkg.mp4|250px| Бишкек]]}}
</div>


<div class="shadow radius sbstyle" style="margin-top:20px;">
<div class="row">
<div class="large-10 small-10 large-centered small-centered columns rubric" style="background-color:lightgrey;">Кыргызстанды чын дилинен сүйгөндөргѳ тапкычтык тест</div>
</div>
<quiz display = simple shuffleanswers=true >
{Үч сөз боюнча областы тапкыла— жаңгак, петроглиф, мавзолей
|type="()"}
- Ысык-Көл областы
+ Жалал-Абад областы
- Баткен областы

{Кайсы көлдүн астында эч ким бара албаган үңкүрлөр бар?
|type="()"}
- Сары-Челек көлү
- Ала-Көл көлү
+ Кель-Суу көлү

{Мурунку кылымдын башында Кыргыз Республикасында канышанын алтын бетке кийме кеби (маска) табылган. Бул баалуу табылганы кайсы жерден тапкан?
|type="()"}
+ Бул кооз Шамшы капчыгайы. Дал ушул жерди канышанын атынан аташкан, ал ушул жерде саякаттап жүрүп баалуу аксессуар жоготуп алган.
- Логика боюнча, эгерде бул жерде канышанын жолу жаткан болсо, анда бул жер укмуштуудай кооз болушу керек. Мен жалгыз бир жерди билем - бул Алтын-Арашан өрөөнү.
- Бул улуу Жибек жолу картасындагы жер болушу мүмкүн. Мисалы, Таш-Рабат кербен-сарайы.

{Үч сөз боюнча областы тапкыла — мөңгү, ашлян-фу, көл
|type="()"}
+ Ысык-Көл областы
- Жалал-Абад областы
- Баткен областы

{Кыргыз Республикасындагы кайсы объект космостон көрүнөт?
|type="()"}
- Эмне жөнүндө сөз болуп жатат? Космостон Кыргыз Республикасынын бийик чокусу - Жеңиш чокусу кѳрүнѳт.
- Жалал-Абаддын жаңгак токою абдан чоң территорияны ээлейт. Ушул ири масштабдуу көчөттөрдү космостон көрсѳ болот деп мен ишенем.
+ Картадан, мисалы кандайдыр бир көлдѳрдү, деңиздерди, океандарды оңой таанууга болот. Логика боюнча, бул биздин сүйүктүү Ысык-Көлүбүз деп ойлоп жатам.

{Кыргыз Республикасынын эң бийик чокусун тандагыла
|type="()"}
+ Жеңиш чокусу
- Ленин чокусу
- Хан-Тенгри чокусу

{Кыргыз Республикасынын кайсы жеринде эң кѳп петроглифтер топтолгон?
|type="()"}
- Петроглифтер менен таштар Ысык-Көлдүн түндүк жээктеринин баарында топтолгон
+ Мен тарыхка кызыгам, ошондуктан, туура жооп-Саймалуу Таш паркы экендигин так билем
- Мен Бурана мунарасында таштардын бакчасында чийилген кандайдыр бир сүрөттөрдү көргөм
</quiz>
</div>
<div class="sbstyle">
<div class="row">
<div class="large-10 small-10 large-centered small-centered columns rubric" style="margin-top:20px">Тестти өтүңүз</div>
</div>
<a href="/mediawiki/docs/Tests/Geographic/Kyr/Кыргызстан Природа/index.html" class="test_hover" onclick="this.target='_blank'"> <div align="center" class="test_div_hover" style="width:300px; height:auto; float:non; text-indent:0"><span class="test_hover_state"></span> [[file:Corbis.jpg|class=testirovanie|Тестти өтүңүз|link=]]</div></a>
</div>
</div>
{{lang|География:Природа_Кыргызстана}}
[[Category:География]]
[[Category:Средняя Школа]]

KR:География: Кыргыз Республикасынын калкы

2018-09-24T06:53:06Z

Msu02: Население Кыргызстана kg9 -videoru

{{Якорь|Начало}}
<div class="row geo-bg"><div class="maintext large-8 medium-7 columns">

== Жалпы маалымат ==
<div class="row">
<div class="large-12 large-centered columns">
''Кыргызстан калкынын саны боюнча КМШ боюнча ѳнѳктѳштѳр арасында сегизинчи орунду ээлейт, бул көрсөткүч боюнча дүйнөдө 111орунда турат.''

2009 - жылдагы каттоонун маалыматтары боюнча калктын саны 5 362 793 жашоочуну түздү (1999 - жылга караганда 540 миңге (11,2 %) көп). 2009 - жылы шаардын калкынын саны 1 828 200 адамды түзгөн (34,1 %). 2010 - жылдын башындагы абал боюнча ѳлкѳнүн калкынын саны 5 418 300 адамды, анын ичинен 1 846 800 шаардыктарды (34,1 %), алардын жарымына жакынын Бишкектин калкын түзгөн (84 6500 адам, 2010 - жыл).

Кыргыз Республикасы – көп улуттуу мамлекет, анын территориясында 80 ар түрдүү элдердин жана улуттардын ѳкүлдѳрү жашашат. Кыргыз Республикасынан тышкары 900 миңден кѳбүрѳѳк этникалык кыргыздар жашашат.
</div>
</div>
== Кыргыз Республикасынын калкы ==

2017-жылы Кыргыз Республикасынын калкынын саны 101 518 адамга кѳбѳйѳт жана жылдын аягында 6 191 377 адамды түзѳт. Калктын табигый кѳбѳйүшү жакшы болот жана 125 877 адамды түзѳт. Жыл ичинде болжол менен 165 035 бала тѳрѳлѳт жана 39 158 адам каза болот. Эгерде сырткы миграциянын деңгээли мурунку жылдын деңгээлинде калса, анда миграциялык себептердин натыйжасында калктын саны - 24 359 адамга өзгөрөт. Башкача айтканда, ѳлкѳнү таштаган (эмигранттар) адамдардын жалпыланган саны узак убакытка жашоо максаты менен ѳлкѳгѳ келген (иммигранттар) адамдардын санынан үстѳмдүк кылат.

2017 - жылдагы Кыргыз Республикасынын калкынын санынын ѳзгѳрүү динамикасы.

Төмөндө 2017 - жыл үчүн эсептелген Кыргыз Республикасынын калкынын санынын өзгөрүү коэффициенти берилген:
* Төрөлүү: орточо бир күндө 452 бала (18.84 саат)
* Өлүү: орточо бир күндө 107 адам (4.47 саат)
* Калктын миграциялык өсүшү: орточо бир күндө - 67 адам (- 2.78 саат)

2017 - жылы Кыргыз Республикасынын калкынын өсүү ылдамдыгы бир күндө 278 адам болот.

{{center|[[file:KyrgNaseleneGrafGeo.jpg|500px|КР калкынын аймактык]]}}

Кыргыз Республикасында тѳрѳлгѳндѳн (эки жыныс үчүн) баштап өмүрүнүн орточо узактыгы 70 жаш.
Бул дүйнөдѳгү ѳмүрүнүн күтүлүүчү узактыгынан төмөн, алар 71 жашка жакынкы деңгээлде (экономикалык жана социалдык суроолору боюнча БУУ департаментинин эл калк бѳлүмүнүн маалыматтары боюнча).

Тѳрѳлгѳндѳн эркектердин күтүлүүчү орточо жашынын узактыгы - 66 жаш (жыл).

Тѳрѳлгѳндѳн аялдардын күтүлүүчү орточо жашынын узактыгы - 74,2 жаш (жыл).

{{center|[[file: 2015-zhyldagy KR kalkynyn kuraktyk zhynystyk piramidasy.jpg|500px| 2015-жылдагы КР калкынын курактык жыныстык пирамидасы]]}}

<br clear=all /><div class="light" style="float:right;>[[#Начало|В начало]]</div><br clear=all />

== Кыргыз Республикасынын калкынын жайгашышы ==

Кыргыз Республикасынын территориясында калк бирдей жайгашкан эмес. Калктын орточо жыштыгы км² – 24 адам (1.1.1999). Бул республиканын тоолуу рельефи менен түшүндүрүлѳт. 80% калк деңиз денгээлинен 1 500 метр бийиктикте жашашат, ал Кыргыз Республикасынын аянтынын 15% на жакынын түзөт. Буга Чүй, Талас, Фергана өрөөндөрүнүн чет жакалары кирет. Бул жерлердин айрымдарында калктын орточо жыштыгы км² 100—150 адамга чейин жетет. Себеби өнөр жай өндүрүштөрдүн 10% Чүй өрөөнүндө (Бишкек, Токмок, Кара-Балта) жайгашкан, анда калктын 30% жашайт. Республиканын Ош облусунун территориясында калк жыш отурукташкан. Бул жерде калк ѳнүккѳн райондордо топтолгон.

Тѳмѳнкү жыштыкта отурукташкан калкы бар райондорго: Нарын, Жумгал, Кочкор, Алай, Чаткал, Суусамыр, Ат-Башы жана башкалар.

2000 - жылдын 1 - январында 1 км² туура келген: 22,5 - Баткен областында, 5,8 - Нарын областында, 9,9 - Ысык-Көл областында, 18,2 - Талас областында, 25 - Жалал-Абад областында, 40,3 - Ош областында, 37,4 адам - Чүй областында.

<ul class=" example-orbit" data-orbit="" data-options="animation:slide; pause_on_hover:true; animation_speed:500; navigation_arrows:true; resume_on_mouseout: true; timer_speed:4500;" >
<li class="active">
[[file: Narody Kyrgyzskoj respubliki Slajd1-kg.jpg|100px]]
</li>
<li>
[[file: Narody Kyrgyzskoj respubliki Slajd2.JPG|100px]]
</li>
<li>
[[file: Narody Kyrgyzskoj respubliki Slajd3.JPG|100px]]
</li>
<li>
[[file: Narody Kyrgyzskoj respubliki Slajd4.JPG|100px]]
</li>
</ul>

{{center|[[file: Plotnost naseleniya Kyrgyzskoj Respubliki.png|500px| Кыргыз Республикасындагы калктын жыштыгы]]}}
<div style="color:blue; text-align:center">Кыргыз Республикасындагы калктын жыштыгы</div>

Революцияга чейин Кыргыз Республикасынын калкы көчмѳн болгондугуна байланыштуу отурукташкан калктын саны кѳп эмес болгон. Ушул учурда Кыргыз Республикасында болгону 6 шаар болгон (Бишкек, Токмок, Каракол, Жалал - Абад, Ош, Өзгөн). Убакыт ѳткѳндѳн кийин жашоо шарттары түп тамырынан ѳзгѳрүп, калк отурукташып, айылдар пайда боло баштады. Кыргыз Республикасында 7 область, 22 шаар, 29 шаар тибиндеги чоң айылдар бар.

Кыргыз Республикасында шаар калкынын саны интенсивдүү көбөйүшүнө карабастан калктын көбүрөөк бѳлүгүн айылдыктар түзѳт. Бардык аймактардагы шаар калкы бирдей темп менен көбөйүүдө, бирок өндүрүштөр иштебегендиктен, пайдалуу кен казуу жерлери иштелбегендиктен миграция процесси күч алууда, ушунун эсебинен шаар калкынын саны кыскара баштады. Шаар калкынын саны үстѳмдүк кылган аймактарга: Чүй, Ош, Жалал-Абад, Ысык-Көл областары кирет. Кыргыз Республикасынын айылдык калкы бир калыпта ѳсүүдѳ.

<ul class="large-block-grid-2 small-block-grid-1">
<li>{{center|[[file: SHaardyk kalk.jpg|450px| Шаардык калк]]}}</li>
<li>{{center|[[file: Ajyldyk kalk.jpg|450px| Айылдык калк]]}}</li>
</ul>

<br clear=all /><div class="light" style="float:right;>[[#Начало|В начало]]</div><br clear=all />
== Эмгек ресурстары ==

Эмгек ресурстары коомдун башкы жана ѳндүрүштүк күчү катары ѳндүрүштүн маанилүү фактору болуп каралат, аны рационалдуу пайдалануу айыл - чарба ѳндүрүшүнүн деңгээлин жогорулатууну камсыз кылат. Ѳндүрүштүк ресурстарды пайдалануунун экономикалык натыйжалуулугун жогорулатууга таасир эткен бирден бир негизги шарттар болуп адамдык фактор эсептелинет. Жалпы сарпталууда анын ролунун кѳтѳрүлүшү эмгек ресурстарынын жаңы сапаттуу ѳзгѳчѳлүктѳрү менен түшүндүрүлѳт.

'''Эмгек ресурстары''' – ѳлкѳнүн калкынын бөлүгү, ал денелик ѳнүгүүсү, алган билими, кесиптик - квалификациялык деңгээли боюнча коомдук пайдалуу ишмердүүлүк менен алектенүүгѳ жѳндѳмдүү. Эмгек ресурстарына иштегендер дагы жана потенциалдык жумушчулар дагы кирет.

{{center|[[file:KyrgNasGafEmgekGeo.jpg|500px|Аймак боюнча эмгекке жарамдуу калктын санынын динамикасы]]}}

Эмгек ресурстары экономикалык “жумушчу күчүнүн жыйындысы” жана “калк” категорияларынын аралыгында ортодогу абалды ээлеген категория катары каралат. Сандык мамиледе эмгек ресурстарынын курамына курагына карабастан коомдук чарбанын тармактарында жана жеке эмгек ишмердүүлүгүндѳ иштеген эмгекке жарамдуу калктын бардыгы кирет. Алардын курамына эмгекке катышууга жѳндѳмдүү, бирок үйдѳгү жана ѳздүк жумуш чарбасында алектенген, ѳндүрүштѳн сырткары окуган, аскер кызматындагы эмгеке жѳндѳмдүү курактагы адамдар киргизилет.

Кыргыз Республикасынын калкынын саны – 5,552 млн. адам экономикалык активдүү калк - 2,456 млн. адам, иштеген адамдардын саны- 2,243 млн. адам (1 - таблица).

'''Таблица 1.''' ''КР эмгекке жарамдуу, активдүү жана иштеген калкынын саны''

{| class="wikitable"
|-
! !! '''2004''' !! '''2005''' !! '''2006''' !! '''2007''' !! '''2008''' !! '''2009''' !! '''2010'''
|-
| Бардык эмгек ресурстары, миң адам || 2945,0 || 3007,0 || 3059,8 || 3089,7 || 3131,2 || 3223,8 || 3347,1
|-
| Экономикалык активдүү калк, миң адам || 2176,9 || 2230,1 || 2285,0 || 2343,8 || 2379,9 || 2420,1 || 2456
|-
| Экономикада алектенген, миң адам || 1991,2 || 2077,1 || 2096,1 || 2152,7 || 2184,0 || 2216,4 || 2243,7
|-
| в % || Текст ячейки || Текст ячейки || Текст ячейки || Текст ячейки || Текст ячейки || Текст ячейки || Текст ячейки
|-
| Бардык эмгек ресурстары || 100 || 100 || 100 || 100 || 100 || 100 || 100
|-
| Экономикалык активдүү калк || 73,9 || 74,1 || 74,6 || 75,8 || 76,0 || 75,0 || 73,4
|-
| Экономикада иштеген || 63,8 || 64,3 || 68,5 || 69,6 || 69,5 || 68,7 || 67,1
|}

<br clear=all /><div class="light" style="float:right;>[[#Начало|В начало]]</div><br clear=all />

== Сөздүк ==
:{{bib|'''Демография''' - (грек. demos - элдер жана grapho - жазам), калктын келип чыгуу мыйзам ченемдүүлүктѳрү, анын мүнѳзүнүн социалдык - экономикалык, жаратылыштык шарттарынан, миграциядан, санын, аймактык жайгашуусун жана калктын курамын, ушул ѳзгѳрүүлѳрдүн себептерин жана натыйжаларын изилдѳѳдѳн кѳз карандылыгы жѳнүндѳ илим. Демография термини биринчи жолу 1855 - жылы француз окумуштуусу А.Гийярдын “Адамдын статистикасынын элементтери же салыштырмалуу демография» китебинин аталышында келтирилген. }}
:{{bib|'''Демографиядагы калк (отурукташкан калк)''' - Жер шарында (Жердеги калк) же конкреттүү территориянын - континенттин, ѳлкѳнүн, дубандын чегинде ж.б. жашаган элдердин жыйындысы.}}
:{{bib|'''Калктын табигый өсүшү (ТӨ)''' - тѳрѳлгѳндѳрдүн ѳлгѳндѳрдѳн кѳп болушу, башкача айтканда белгилүү бир убакыт ичинде төрөлгөндөрдүн саны менен өлгөндөрдүн саны ортосундагы айырмачылык; калктын санынын ѳсүүсүнүн негизи. }}
:{{bib|'''Калктын курактык - жыныстык курамы (түзүлүшү)''' – курак жана жыныс боюнча калкты түзгѳн адамдардын бөлүнүшү. Эркектер менен аялдардын курактык топторунун мамилелештигин мүнөздөйт. Курак боюнча топтоштуруу жана жалпы баа берүү үчүн бир жылдык жана беш жылдык, сейрек он жылдык аралык пайдаланат.}}
:{{bib|'''Калктын жыштыгы''' - территориянын 1 км² туура келген калктын саны. Калктын жыштыгын эсептөөдө адам жашабаган, ири суу мейкиндиктери алынып салат. Калктын жалпы жыштыгынан сырткары айылдык жана шаардык кал үчүн жыштыктын кээ бир кѳрсѳткүчтѳрү пайдаланат. }}
:{{bib|'''Эмгек ресурстары''' - ѳлкѳнүн калкынын бөлүгү, ал денелик ѳнүгүүсү, алган билими, кесиптик - квалификациялык деңгээли боюнча коомдук пайдалуу ишмердүүлүк менен алектенүүгѳ жѳндѳмдүү.}}

== Пайдалуу шилтелмелер ==
{{bib|[https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%9A%D0%B8%D1%80%D0%B3%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D0%B8 Население Киргизии]}}
{{bib|[http://countrymeters.info/ru/Kyrgyzstan Население Кыргызстана]}}
{{bib|[http://geolike.ru/page/gl_6022.htm Численность населения и трудовые ресурсы Кыргызской Республики]}}
{{bib|[http://stat.kg/ru/statistics/naselenie/ Национальный статистический комитет Кыргызской Республики]}}
{{bib|[http://gisap.eu/ru/node/26529 Состояние использования трудовых ресурсов сельского хозяйства Кыргызской Республики]}}

<br clear=all /><div class="light" style="float:right;>[[#Начало|В начало]]</div><br clear=all />
== Адабияттар:==
* {{bib|Джунушалиев Д.Д. Демографические изменения немецкого населения в суверенном Кыргызстане // Вестник Кыргызско-Российского славянского университета. - 2013. - Т. 13. - № 6. - С. 18}}
* {{bib|Василевский М.Г., Айсаева Ш.Ю., Шаназаров А.С. Демографическая структура и соотношение числа мужчин и женщин на территории Кыргызстана // Наука, новые технологии и инновации. - 2014. - № 2. - С. 72}}
* {{bib|Василевский М.Г., Айсаева Ш.Ю., Шаназаров А.С. Демографическая структура и соотношение числа мужчин и женщин на территории Кыргызстана // Наука, новые технологии и инновации. - 2014. - № 2. - С. 73}}
</div>


<div class="large-4 medium-5 columns">

<div class="shadow radius sbstyle">
<div class="row">
<div class="large-10 small-10 large-centered small-centered columns rubric" style="background-color:lightgrey;">Дүйнө ѳлкѳлѳрүнүн калкы</div>
</div>
<span class="firstcharacter">М</span>үнѳт сайын Жердин калкы 154 адамга кѳбѳйѳт. Бүгүнкү күндѳ дүйнөлүк демографиялык "жарылуунун" борбору - бул Африка. Суммардык төрөлүүнүн эң жогорку коэффициенти африкалык Нигерия (6,62) ѳлкѳсүндѳ, ал эми эң тѳмѳнкү Азия мамлекети Сингапурда (0,82).
<div class="row">
<div class="large-9 medium-5 small-9 large-centered medium-centered small-centered columns style="text-align:center; text-indent:0px;">[[файл:Naselenie stran mira.mp4|220px|link=|Дүйнө ѳлкѳлѳрүнүн калкы – инфографика]]</div>
<div class="row">
<div class="large-7 medium-5 small-9 large-centered medium-centered small-centered columns" style="background-color:#f2feb0; text-align:center; font-style:italic; text-indent:0px;">Дүйнө ѳлкѳлѳрүнүн калкы – инфографика</div></div>
</div></div>


<div class="shadow radius sbstyle" style="margin-top:20px;">
<div class="row">
<div class="large-10 small-10 large-centered small-centered columns rubric" style="background-color:lightgrey;">Тоолордун кыймылындагы коркунучта</div>
</div>
''Келгиле, тоолордо кыймылдаганда кандай коркунучтар кездешерин билип алалы:''
<center>[[Файл: Opasnosti pri dvizhenii v gorah.jpg|220px|]]</center>
* Зор таштарды жана таштарды эч качан ылдый ыргытпагыла. Тѳмѳндѳгү сиздин досторуңуз үчүн эң кичинекей таш дагы өлүмгө алып келиши мүмкүн.
* Таяныч катары жыгылган бактарды кармабагыла, анткени алар силердин салмагыңарды кармай албай калат.
* Тоолордон секирүү - жакшы ой эмес. Мындай жерде түшүү орду абдан кичинекей жана ылдый кулап кетүү чоң ыктымалы бар.
</div>


<div class="shadow radius sbstyle" style="margin-top:20px;">
<div class="row">
<div class="large-10 small-10 large-centered small-centered columns rubric" style="background-color:lightgrey;">Чопо менен иштөөчү уста</div>
</div>
{{center|[[file: glina.mp4|250px| Бишкек]]}}
</div>


<div class="shadow radius sbstyle" style="margin-top:20px;">
<div class="row">
<div class="large-10 small-10 large-centered small-centered columns rubric" style="background-color:lightgrey;">Сүрөтчү - музыкант</div>
</div>
{{center|[[file: hudozhnik muzykant.mp4|250px| Бишкек]]}}
</div>


<div class="shadow radius sbstyle" style="margin-top:20px;">
<div class="row">
<div class="large-10 small-10 large-centered small-centered columns rubric" style="background-color:lightgrey;">Наавайчы</div>
</div>
{{center|[[file: tandyrchi.mp4|250px| Бишкек]]}}
</div>


<div class="shadow radius sbstyle" style="margin-top:20px;">
<div class="row">
<div class="large-10 small-10 large-centered small-centered columns rubric" style="background-color:lightgrey;">Кадрда жана кадрдан кийин</div>
</div>
{{center|[[file: v kadre i za kadrom kg.mp4|250px| Бишкек]]}}
</div>


<div class="shadow radius sbstyle" style="margin-top:20px;">
<div class="row">
<div class="large-10 small-10 large-centered small-centered columns rubric" style="background-color:lightgrey;">Чиркөө тарыхы</div>
</div>
{{center|[[file: cerkov kg.mp4|250px| Бишкек]]}}
</div>


<div class="shadow radius sbstyle" style="margin-top:20px;">
<div class="row">
<div class="large-10 small-10 large-centered small-centered columns rubric" style="background-color:lightgrey;">Тест</div>
<br />
</div>
# Демографиялык саясат деп аталат: ..... '''<sub>(Торөлүүгө таасир этүүчү чара)</sub>''
# Эмиграция – бул ..... '''<sub>(Өз өлкөсүнөн чет өлкөгө кетсе)</sub>''
# Иммиграция – бул ...... '''<sub>(Чет өлкөдөн келсе)</sub>''
# Элдин маданиятын, келип чыгышын окуткан илим ..... '''<sub>(Этнология)</sub>''
# Урбанизация – бул..... '''<sub>(шаардын калкынын санынын өсүшү)</sub>''
# Агломерация – бул ..... '''<sub>(Калктын шаар четтеринде топтолушу)</sub>''
# Шаардык агломерациялардын биригиши..... '''<sub>(Мегалополистер)</sub>''
# Планетадагы чоң расалык топтор ..... '''<sub>(3)</sub>''
# Калктын кыймылын жана санын изилдеген илим ..... '''<sub>(Демография)</sub>''
# КР эң чоң шаар ..... '''<sub>(Бишкек)</sub>''
</div>
<div class="sbstyle">
<div class="row">
<div class="large-10 small-10 large-centered small-centered columns rubric" style="margin-top:20px">Тестти өтүңүз</div>
</div>
<a href="/mediawiki/docs/Tests/Geographic/Kyr/Кыргызстан Население/index.html" class="test_hover" onclick="this.target='_blank'"> <div align="center" class="test_div_hover" style="width:300px; height:auto; float:non; text-indent:0"><span class="test_hover_state"></span> [[file:Corbis.jpg|class=testirovanie|Тестти өтүңүз|link=]]</div></a>
</div>
</div>
{{lang|География:Население_Кыргызстана}}
[[Category:География]]
[[Category:Средняя Школа]]

География:Южная Америка

2018-09-23T14:24:18Z

Msu02: Южная Америка корр7 kartinki

{{Якорь|Начало}}
<div class="row geo-bg"><div class="maintext large-8 medium-7 columns">
<div class="row">
<div class="large-12 large-centered columns">
''В мире Южную Америку называют зеленым материком. Южная Америка - это материк рекордов. Вы узнаете о географическом положении, истории исследования, о природе, о рекордах материка. Кроме того, вы получите дополнительную информацию, ответите на вопросы и выполните тестовое задание.''

{{center|[[file: YUzhnayaAmerika.jpg|500px| Южная Америка]]}}
<div style="color:blue; text-align:center">Южная Америка</div>

'''Южная Америка''' - один из двух материков, расположенных в западном полушарии Земли. Омывается материк водами Атлантического и Тихого океанов. Очертания берегов материка, как и других осколков Гондваны, довольно простые: мало островов и полуостровов. Только архипелаг Огненная Земля расположен на юге материка. По площади материк занимает четвертое место - 18,3 млн км<sup>2</sup>.

В исследовании Южной Америки большую роль сыграли Х. Колумб, А. Веспуччи, А. Гумбольдт.

{{center|[[file: YUzhnayaAmerika2.jpg|500px| Природа Южной Америки]]}}
<div style="color:blue; text-align:center">Природа Южной Америки</div>

Южная Америка - самый дождливый материк, так как большая часть его находится в экваториальных широтах, куда поступает влажный воздух с океанов. На материке находится самое влажное место на Земле. На западных склонах Анд, близ их северного окончания, дожди выливают за год столько воды, что, не стекая, она могла бы покрыть землю слоем до 15 м. Недалеко от этого места находится пустыня Атакама. Это одно из самых сухих мест на Земле: там годами не выпадает ни единой капли дождя. Материк расположен в субэкваториальном, экваториальном, субтропическом, тропическом и умеренном климатических поясах.

<ul class="large-block-grid-2 small-block-grid-1">
<li>{{center|[[file: YUzhnayaAmerika3.png|450px| Река Амазонка]]}} <div style="color:blue; text-align:center">Река Амазонка</div></li>
<li>{{center|[[file: YUzhnayaAmerika4.jpg|450px| Водяные растения Амазонки]]}} <div style="color:blue; text-align:center">Водяные растения Амазонки</div></li>
</ul>

На территории Южной Америки протекает самая большая река Земли - Амазонка. Речной бассейн ее по площади равен Австралии. Наиболее важными речными системами в Южной Америке являются Амазонка, Ориноко и Парана, общий бассейн которых составляет 9 583 000 км² (площадь Южной Америки 17 850 568 км²). В Южной Америке находится самый высокий водопад в мире — Анхель. На материке располагается и самый мощный водопад — Игуасу.

{{center|[[file: YUzhnayaAmerika5.jpg|500px| Водопад Игуасу]]}}
<div style="color:blue; text-align:center">Водопад Игуасу</div>

</div>
</div><br clear=all /><div class="light" style="float:right;>[[#Начало|В начало]]</div><br clear=all />
== Географическое положение и история исследования ==

'''Особенности географического положения материка'''

Южная Америка имеет форму треугольника, основание которого расположено в экваториальной области, а вершина направлена к южному полюсу. Материк пересекается экватором в северной его части. Пересекает Южную Америку и южный тропик. Большая часть площади континента находится именно между этими параллелями. Поэтому материк получает на протяжении года большое количество солнечной радиации.

{{center|[[file: kartaAmer.jpg|250px| Физическая карта Южной Америки]]}}
<div style="color:blue; text-align:center">Физическая карта Южной Америки</div>

Генуэзский моряк Кристобаль Коломбо, находившийся на службе у испанского короля и вошедший в историю под именем '''Христофора Колумба''', предположил, что, если Земля шарообразная, то, плывя на запад, можно приплыть в Индию или Китай – край сказочных сокровищ и богатств. В 1492 году экспедиция Христофора Колумба достигла Антильских островов. Так был открыт путь в Новый Свет во второй раз.

{{center|[[file: KolumbGeo.jpg|250px| Легендарный Христофор Колумб]]}}
<div style="color:blue; text-align:center">Легендарный Христофор Колумб</div>

В конце XV века флорентийский путешественник '''Америго Веспуччи''' тщательно исследовал природу земель, открытых Колумбом. Он пришел к выводу, что эти земли не являются частью Евразии, а представляют собой новый материк. Позже этот материк предложили назвать Америгией или Америкой. Так состоялось третье и последнее открытие континента.

{{center|[[file: VespuchchiGeo.jpg|250px| Америго Веспуччи]]}}
<div style="color:blue; text-align:center">Америго Веспуччи</div>

В изучении природы материка велика роль немецкого естествоиспытателя и географа '''Александра Гумбольдта''', который путешествовал по Центральной и Южной Америке в 1799 - 1804 годах[2]. Более глубокое изучение отдельных территорий материка началось в XIX веке. В 1821 - 1828 годах русская экспедиция под руководством '''Григория Ивановича Лангсдорфа''' исследовала внутренние районы Бразилии. Ценные сведения о геологическом строении, климате, растениях и животных Амазонской низменности собрал английский путешественник '''Генри Бейтс''' во время экспедиции 1848 - 1859 годов.

<ul class="large-block-grid-2 small-block-grid-1">
<li>{{center|[[file: otkritie.jpg|350px| История открытия и исследования Южной Америки]]}}</li>
<li>{{center|[[file: Issledovanie.png|500px| Исследование Южной Америки]]}} <div style="color:blue; text-align:center">Исследование Южной Америки</div></li>
</ul>

<br clear=all /><div class="light" style="float:right;>[[#Начало|В начало]]</div><br clear=all />
== Природа Южной Америки ==

Южная Америка - четвертый по величине материк, он лежит в южном полушарии. Пять климатических поясов определяют особенности растительного и животного мира: экваториальный, субэкваториальный, тропический, субтропический и умеренный. Большая часть материка отличается теплым климатом.

{{center|[[file: Priroda.jpg|500px| Природа Южной Америки]]}}
<div style="color:blue; text-align:center">Природа Южной Америки</div>

Растительный и животные миры очень богаты, многие виды встречаются исключительно здесь. Южная Америка - рекордсмен во многом.

'''Рельеф'''

Рельеф материка условно ''можно разделить на две зоны'' – это плоская равнина на восточной части и горная гряда на западе. Горы Анды являются продолжением горного массива Северной Америки - Кордильер. Это самая длинная горная цепь на нашей планете.

'''Растительный мир Южной Америки'''

Растительный мир Южной Америки по праву считается главным богатством материка. Такие всем известные растения, как помидоры, картофель, кукуруза, шоколадное дерево, каучуковое дерево, были открыты именно здесь. Влажные тропические леса северной части материка до сих пор поражают богатством видов, и сегодня ученые продолжают открывать здесь новые виды растений.

Лес настолько густой, что передвигаться по нему чрезвычайно трудно, затрудняют движение и лианы. Характерным растением для тропического леса является сейба. Лес в этой части материка может достигать высоты более 100 метров и распределяться на 12 уровней!

<ul class="large-block-grid-2 small-block-grid-1">
<li>{{center|[[file: Lesa.jpg|450px| Леса Южной Америки]]}}</li>
<li>{{center|[[file: Lesa2.jpg|450px| Лес Южной Америки]]}}</li>
</ul>
<div style="color:blue; text-align:center">Леса Южной Америки</div>

К югу от сельвы находятся переменно-влажные леса и саванны, где произрастает дерево квебрахо, которое славится очень твердой и очень тяжелой древесиной, ценным и дорогим сырьем. В саваннах небольшие леса сменяются зарослями злаков, кустарников и жестких трав.
Еще южнее находятся пампасы - южноамериканские степи. Здесь можно встретить много видов трав, обычных и для Евразии: ковыль, бородач, овсянницу.

<ul class="large-block-grid-2 small-block-grid-1">
<li>{{center|[[file: Lesa3.jpg|450px| Переменно-влажные леса]]}} <div style="color:blue; text-align:center">Переменно-влажные леса</div></li>
<li>{{center|[[file: Pampasy.jpg|450px| Пампасы]]}} <div style="color:blue; text-align:center">Пампасы</div></li>
</ul>

Юг материка — это пустыни, климат там более суровый, а потому и растительность значительно беднее.

{{center|[[file: YUg.jpg|500px| Юг материка]]}}
<div style="color:blue; text-align:center">Юг материка</div>

'''Животный мир Южной Америки'''

Животный мир, как и растительность, отличается огромным богатством, многие виды до сих пор не описаны и не квалифицированы. Самый богатый регион - амазонская сельва.

<ul class="large-block-grid-2 small-block-grid-1">
<li>{{center|[[file: bizony.jpg|450px| Бизоны ]]}} <div style="color:blue; text-align:center">Бизоны </div></li>
<li>{{center|[[file: ptichki.jpg|310px| Голубоногие олуши]]}} <div style="color:blue; text-align:center">Голубоногие олуши</div></li>
</ul>

По подсчетам ученых, в сельве обитают 125 видов млекопитающих, 400 видов птиц и неустановленное количество видов насекомых и беспозвоночных. Богат и водный мир Амазонки, самый известный его представитель - хищная рыба пиранья. Другие знаменитые хищники - крокодилы и кайманы.

Саванны Южной Америки также отличаются богатой фауной. Здесь водятся броненосцы, удивительные животные, покрытые пластинками - «броней». Другие животные, которых можно встретить только здесь: муравьеды, страусы-нанду, очковый медведь, пума, кинкажу.

В пампасах этого материка встречаются олени и ламы, живущие на открытых пространствах. Здесь они могут найти травы, которыми питаются. В Андах есть свои особые обитатели - ламы и альпаки, густая шерсть которых спасает их от высокогорного холода.

<ul class="large-block-grid-2 small-block-grid-1">
<li>{{center|[[file: Bronenosec.jpg|340px| Броненосец ]]}} <div style="color:blue; text-align:center">Броненосец </div></li>
<li>{{center|[[file: Lamy.jpg|450px| Ламы]]}} <div style="color:blue; text-align:center">Ламы</div></li>
</ul>

В пустынях Патагонии, где на каменистой почве растут лишь жесткие травы и небольшие кустарники, обитают преимущественно мелкие животные, насекомые, разные виды грызунов.

К Южной Америке относятся тихоокеанские Галапогосские острова, на которых водятся удивительные черепахи, самые крупные на земле представители семейства.

<br clear=all /><div class="light" style="float:right;>[[#Начало|В начало]]</div><br clear=all />
== Хозяйство и экология Южной Америки ==

Основная масса населения и наиболее важные отрасли хозяйства сосредоточены на сравнительно ограниченных пространствах: либо вдоль побережий в большинстве стран Южной Америки, либо в горных внутренних районах Колумбии.

Экспортный сектор современной экономики – это прежде всего добывающая промышленность, цветная металлургия, производство и первичная переработка сельскохозяйственной продукции. Товарами, отражающими специализацию Южной Америки в мировом хозяйстве, являются нефть, железная руда, бокситы, сахар, бананы, кофе (в том числе растворимый), какао, кожевенное сырье, хлопок, шерсть, древесина тропических пород.

Поэтому основные автомобильные и железные дороги, а также трубопроводы из районов развития сырьевых отраслей промышленности и сельского хозяйства ведут к портам. По ним грузы транспортируются для вывоза в основном в США, Западную Европу и Японию. На развитые страны приходится до 80% товарооборота региона.

Обрабатывающая промышленность ориентирована прежде всего на удовлетворение потребностей внутреннего рынка, которые растут из-за быстрого увеличения численности населения. Она характеризуется очень большой территориальной концентрацией: 90% ее мощностей сосредоточено в около 50 латиноамериканских городах, в том числе примерно 35% в трех самых крупных городских агломерациях: Сан-Пауло (Бразилия), Буэнос-Айрес (Аргентина), Мехико (Мексика).

{{center|[[file: promishlennost.jpg|500px| Промышленность Южной Америки]]}}
<div style="color:blue; text-align:center">Промышленность Южной Америки</div>

'''Экологические проблемы'''

До середины прошлого столетия, казалось, ничто не угрожало вечнозеленым лесам Амазонии. Но строительство Трансамазонской магистрали вело к возможности проникновения человека в глубину экваториального леса. Увеличились масштабы заготовки древесины, и над амазонскими лесами нависла угроза уничтожения.

{{center|[[file: amazonka.jpg|500px| Амазонка]]}}
<div style="color:blue; text-align:center">Амазонка</div>

Развивается тропическое земледелие, что приводит к разрушению первозданной экосистемы. В экваториальных и тропических широтах выращивают кофе, какао, бананы, ананасы, сахарный тростник и другие культуры.

Изменены природные комплексы и в местах добычи полезных ископаемых. При открытой добыче полезных ископаемых ширина карьеров может составлять несколько километров. Промышленные центры Сан-Паулу и Буэнос-Айрес - одни из наиболее загрязненных городов материка.

Основная экологическая проблема материка - сокращение площади влажных экваториальных лесов, связанное со строительством Трансамазонской магистрали и хищнической вырубкой ценных пород деревьев. Уменьшение экваториальных лесов может иметь пагубные последствия не только для материка, но и для всей планеты.

<br clear=all /><div class="light" style="float:right;>[[#Начало|В начало]]</div><br clear=all />
== Народы и страны Южной Америки ==

'''Население Южной Америки'''

Население Южной Америки по этническому признаку можно разделить на три категории: белые, метисы и индейцы. Метисы преобладают в таких государствах, как Парагвай, Венесуэла, Эквадор и Колумбия. Жители Аргентины, Бразилии, Уругвая и Чили имеют европейское происхождение.

В таких государствах, как Боливия и Перу, проживают потомки аборигенов – этнические индейцы. В начале XIX века государства Южной Америки накрыла волна мигрантов из Европы.

На сегодняшний день каждый пятый житель Южной Америки является прямым потомком испанцев или итальянцев. Абсолютное большинство населения континента исповедует христианство (католицизм, протестантские течения).

Высокий уровень урбанизации в государствах южной Америки не соответствует реальному количеству рабочих мест. Это приводит к росту преступности в некоторых государствах. Ярким примером ложной урбанизации в Южной Америке является урбанизация Бразилии.

<ul class="large-block-grid-3 small-block-grid-2">
<li>{{center|[[file: 3-150-3-150-1.gif|155px| Население Южной Америки]]}}</li>
<li>{{center|[[file: tury_v_meksiky.jpg|200px| Население Южной Америки]]}}</li>
<li>{{center|[[file: indejcy.jpg|200px| Население Южной Америки]]}}</li>
</ul>
<div style="color:blue; text-align:center">Население Южной Америки</div>

'''Страны материка'''

Южная Америка состоит из двенадцати стран, которые располагаются непосредственно на континенте, и трех зависимых территорий.

Страны Южной Америки: Аргентина, Боливия, Бразилия, Венесуэла, Гайана, Колумбия, Парагвай, Перу, Суринам, Уругвай, Чили, Эквадор. Зависимые территории: Французская Гвиана, Фолклендские (Мальвинские) острова, Южная Георгия и Южные Сандвичевы острова (являются частью Антарктики).

Южноамериканские государства причислены к категории развивающихся стран. Каждая страна обладает богатыми природными ресурсами, научным и человеческим потенциалом.

Главными экономическими партнерами южноамериканских государств являются США, Китай, Великобритания и Германия. Самыми крупными городами Южной Америки являются Рио-де-Жанейро (6 млн), Сан- Пауло (11 млн), Буэнос-Айрес (3 млн), Лима (7 млн), Каракас (3 млн).

<br clear=all /><div class="light" style="float:right;>[[#Начало|В начало]]</div><br clear=all />
== Глоссарий ==
:{{bib|'''Амазо́нка''' (исп. и порт. ''Amazonas'') — река в Южной Америке. Образуется слиянием рек Мараньон и Укаяли. Длина от истока реки Мараньон — 6992,06 км[3], от истока реки Апачет — около 7000 км, от истока Укаяли свыше 7000 км. Амазонка со своим длиннейшим истоком претендует, вместе с Нилом, на статус самого длинного водотока в мире, а также является крупнейшей в мире рекой по площади бассейна и полноводности.}}
:{{bib|'''Анды''' – самая длинная горная система на суше протяжённостью более 9000км. “Анта”-медные горы.Самая высокая точка Южной Америки Аконкагуа(6960м) в Андах.}}
:{{bib|'''Марака́йбо''' — крупное солоноватое озеро (строго географически являющееся заливом) в Венесуэле. Расположено в межгорной тектонической впадине между хребтами Сьерра-де-Периха на западе и Кордильера-де-Мерида на юге и востоке.}}
:{{bib|'''Пусты́ня Атака́ма''' (исп. ''Desierto de Atacama'') — пустыня на западном побережье Южной Америки на территории Чили(между 22° и 27° ю. ш.). До Второй тихоокеанской войны (1879—1883) принадлежала Боливии. Площадь — 105 000 км².}}
:{{bib|'''Титика́ка''' (исп. ''Titicaca'', кечуа ''Titiqaqa'', айм. ''Titiqaqa'') — озеро в Южной Америке, самое большое по запасам пресной воды[5] и второе по площади поверхности озеро Южной Америки (после озера Маракайбо, которое к тому же иногда считают морским заливом), высочайшее в мире судоходное озеро. Находится в Андах на плоскогорье Альтиплано, на границе Перу и Боливии. Крупнейший город — Пуно на западном берегу; в 19 км расположен город Тиуанако. Вокруг озера и на островах находится множество поселений народов аймара и кечуа. Часть населения живёт на плавучих тростниковых островах '''Урос''' (Uros).}}

== Полезные ссылки ==
{{bib|[https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB:%D0%AE%D0%B6%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 Портал:Южная Америка]}}
{{bib|[https://ru.wikivoyage.org/wiki/%D0%AE%D0%B6%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 Южная Америка в Викигиде]}}
{{bib|[https://ru.wikinews.org/wiki/%D0%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F:%D0%AE%D0%B6%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 Южная Америка в Викиновостях]}}
{{bib|Скромницкий А., Талах В. Энциклопедия доколумбовой Америки. Часть 1. Южная Америка. Том 2. Источники XVI-XVII веков по истории Южной Америки: Хроники. Документы.. [http://www.kuprienko.info www.kuprienko.info] (А. Скромницкий) (11 февраля 2012). Проверено 11 марта 2012.Архивировано 26 мая 2012 года.]}}

<br clear=all /><div class="light" style="float:right;>[[#Начало|В начало]]</div><br clear=all />
== Библиография ==
* {{bib|Скромницкий А., Талах В. Энциклопедия доколумбовой Америки. Часть 1. Южная Америка. Том 2. Источники XVI-XVII веков по истории Южной Америки: Хроники. Документы.. [http://www.kuprienko.info www.kuprienko.info] (А. Скромницкий) (11 февраля 2012). Проверено 11 марта 2012.Архивировано 26 мая 2012 года.}}
* {{bib|История древней Центральной и Южной Америки http://www.tula.net/tgpu/resources/history/lec3.html}}
* {{bib|ЭНЦИКЛОПЕДИЯ КРУГОСВЕТ: Александр Гумбольдт http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/biologiya/GUMBOLDT_ALEKSANDR.html}}
* {{bib|Би-би-си - В мире - В Южной Америке появится региональный парламент http://news.bbc.co.uk/hi/russian/international/newsid_7677000/7677446.stm}}
</div>


<div class="large-4 medium-5 columns">

<div class="shadow radius sbstyle">
<div class="row">
<div class="large-10 small-10 large-centered small-centered columns rubric" style="background-color:lightgrey;">Анхель</div>
</div>
<span class="firstcharacter">А</span>нхель – так называется самый высокий водопад в мире. Он находится в южноамериканской стране Венесуэла. Высота водопада составляет более 1000 метров. Находится это чудо природы в труднодоступных местах, поэтому не каждому может посчастливиться его увидеть.
<div class="row">
<div class="large-9 medium-5 small-9 large-centered medium-centered small-centered columns style="text-align:center; text-indent:0px;">[[файл:Anhel.jpg|220px|]]</div>
<div class="row">
<div class="large-7 medium-5 small-9 large-centered medium-centered small-centered columns" style="background-color:#f2feb0; text-align:center; font-style:italic; text-indent:0px;">Анхель</div>
</div>
</div>
</div>


<div class="shadow radius sbstyle" style="margin-top:20px;">
<div class="row">
<div class="large-10 small-10 large-centered small-centered columns rubric" style="background-color:lightgrey;">Мачу-Пикчу</div>
</div>
<span class="firstcharacter">М</span>ачу-Пикчу – это самый высокогорный город древности. Он был построен индейскими племенами в Андах, Перу. В наше время Мачу-Пикчу – одна из самых впечатляющих достопримечательностей во всем мире.
<div class="row">
<div class="large-9 medium-5 small-9 large-centered medium-centered small-centered columns style="text-align:center; text-indent:0px;">[[файл:Machu-Pikchu.jpg|220px|]]</div>
<div class="row">
<div class="large-7 medium-5 small-9 large-centered medium-centered small-centered columns" style="background-color:#f2feb0; text-align:center; font-style:italic; text-indent:0px;">Мачу-Пикчу</div>
</div>
</div>
</div>


<div class="shadow radius sbstyle" style="margin-top:20px;">
<div class="row">
<div class="large-10 small-10 large-centered small-centered columns rubric" style="background-color:lightgrey;">Венесуэла</div>
</div>
<span class="firstcharacter">З</span>нали ли вы, что южноамериканская страна Венесуэла была названа в честь европейского города Венеция? Флорентийский путешественник Америго Веспуччи, изучив принцип постройки Венесуэлы (систему каналов, дома на сваях, на воде), обнаружил сходство с Венецией. Отсюда и пошло название целой страны в Южной Америке.
<div class="row">
<div class="large-9 medium-5 small-9 large-centered medium-centered small-centered columns style="text-align:center; text-indent:0px;">[[файл:Venesuehla.jpg|220px|]]</div>
<div class="row">
<div class="large-7 medium-5 small-9 large-centered medium-centered small-centered columns" style="background-color:#f2feb0; text-align:center; font-style:italic; text-indent:0px;">Венесуэла</div>
</div>
</div>
</div>


<div class="shadow radius sbstyle" style="margin-top:20px;">
<div class="row">
<div class="large-10 small-10 large-centered small-centered columns rubric" style="background-color:lightgrey;">Легенды о дивных странах</div>
</div>
[[Файл:legendi.jpg|мини|центр]]
</div>


<div class="shadow radius sbstyle" style="margin-top:20px;">
<div class="row">
<div class="large-10 small-10 large-centered small-centered columns rubric" style="background-color:lightgrey;">Загадка</div>
</div>
На восток материка

С гор спускается река.

Нет нигде ее полней.

Двенадцать Енисеев в ней

<div class="mw-customtoggle-myDiv1" style="background:#white"><span style="font-family:Times Nwe Roman; font-style:italic">Ответ</span></div>
<div class="mw-collapsible mw-collapsed" id="mw-customcollapsible-myDiv1">
<div class="mw-collapsible-content">Амазонка
</div>
</div>
</div>


<div class="shadow radius sbstyle" style="margin-top:20px;">
<div class="row">
<div class="large-10 small-10 large-centered small-centered columns rubric" style="background-color:lightgrey;">Тест по теме "Южная Америка"</div>
</div>
<quiz display = simple shuffleanswers=true >
{Южную Америку от Северной отделяет:
|type="()"}
- пролив Дрейка
- Суэцкий канал
- Магелланов пролив
+ Панамский канал

{Самый высокий в мире водопад расположен в бассейне реки:
|type="()"}
- Парана
- Парагвай
+ Ориноко
- Рио-Негру

{Первые европейцы, достигшие берегов Южной Америки, были участниками экспедиции во главе с:
|type="()"}
- А.Виспуччи
+ Х.Колумбом
- Ф.Дрейком
- Ф.Магелланом

{Самое большое по площади государство Южной Америки:
|type="()"}
- Аргентина
- Мексика
+ Бразилия
- Чили

{Самая высокая гора Южной Америки:
|type="()"}
- Эльбрус
- Чимборасо
+ Аконкагуа
- Кения
</quiz>
</div>
<div class="sbstyle">
<div class="row">
<div class="large-10 small-10 large-centered small-centered columns rubric" style="margin-top:20px">Пройди тестирование</div>
</div>
<a href="/mediawiki/docs/Tests/Geographic/Rus/Южная Америка/index.html" class="test_hover" onclick="this.target='_blank'"> <div align="center" class="test_div_hover" style="width:300px; height:auto; float:non; text-indent:0"><span class="test_hover_state"></span> [[file:Corbis.jpg|class=testirovanie|Пройди тестирование|link=]]</div></a>
</div>
</div>
{{lang|:KR:География: Түштүк Америка}}
[[Category:География]]
[[Category:Средняя Школа]]

KR:География: Түштүк Америка

2018-09-23T14:22:58Z

Msu02: Южная Америка kg7 kartinki

{{Якорь|Начало}}
<div class="row geo-bg"><div class="maintext large-8 medium-7 columns">
<div class="row">
<div class="large-12 large-centered columns">
''Дүйнөдө Түштүк Американы жашыл материк деп айтышат. Түштүк Америка - бул рекорддордун материги. Силерге анын географиялык абалы, изилдөө тарыхы, жаратылышы, материктин рекорддору жѳнүндѳ маалымат берилет. Андан сырткары, силер кошумча маалыматтарды аласыңар, суроолорго жана тесттик тапшырмаларга жооп бересиңер.''

{{center|[[file: YUzhnayaAmerika.jpg|500px|Түштүк Америка]]}}
<div style="color:blue; text-align:center">Түштүк Америка</div>

'''Түштүк Америка''' Жердин батыш жарым шарында жайгашкан эки материктин бири болуп саналат. Атлантика жана Тынч океандарынын суулары менен курчалып турат. Материктин жээктеринин көрүнүшү Гондвананын башка сыныктары сыяктуу эле эң жѳнѳкѳй: аралдары, жарым аралдары аз. Оттуу Жер архипелагы гана материктин түштүгүндө жайгашкан. 18,3 млн. км² аянты боюнча материк төртүнчү орунда. Материкти изилдөөдө Х.Колумб, А.Виспучи, А.Гумбольттун салымдары чоң.

{{center|[[file: YUzhnayaAmerika2.jpg|500px|Түштүк Американын жаратылышы]]}}
<div style="color:blue; text-align:center">Түштүк Американын жаратылышы</div>

Түштүк Америка эң жаан чачындуу материк, себеби анын көпчүлүк бөлүгү океандардан нымдуу абалар келген экватордук кеңдиктерде жатат. Материкте Жер шарынын эң нымдуу жери жайгашкан. Анды тоосунун батыш тарабында, алардын түндүгүндѳгү бүткѳнүнѳ жакын жыл бою жааган жаан жер бетин 15 метрге чейин каптап кетмек. Ушул жерге жакын Атакама чөлү жайгашкан. Бул Жер бетиндеги эң кургак жер: анда бир да тамчы жаан жаабайт. Материк экватордук, субэкватордук, тропиктик, субтропиктик жана мелүүн алкактарда жайгашкан.

<ul class="large-block-grid-2 small-block-grid-1">
<li>{{center|[[file: YUzhnayaAmerika3.png|450px|Амазонка дарыясы]]}} <div style="color:blue; text-align:center">Амазонка дарыясы</div></li>
<li>{{center|[[file: YUzhnayaAmerika4.jpg|450px|Амазонки суу өсүмдүгү]]}} <div style="color:blue; text-align:center">Амазонка суу өсүмдүгү</div></li>
</ul>

Түштүк Американын аймагында Жердин эң чоң дарыясы - Амазонка агат. Ал кѳл бассейни аянты боюнча Австралияга барабар. Түштүк Америкадагы маанилүү дарыя системалары Aмазонка, Oриноко жана Парана болуп эсептелинет, алардын жалпы бассейни 9.583.000 км² түзѳт (Түштүк Американын аянты 17.850.568 км²). Түштүк Америкада дүйнөдөгү эң бийик шаркыратма – Анхель жайгашкан. Материкте абдан кубаттуу шаркыратма - Игуасу дагы жайгашкан.

{{center|[[file: YUzhnayaAmerika5.jpg|500px|Игуасу шаркыратмасы]]}}
<div style="color:blue; text-align:center">Игуасу шаркыратмасы</div>

</div>
</div><br clear=all /><div class="light" style="float:right;>[[#Начало|В начало]]</div><br clear=all />
== Географиялык абалы жана изилдөө тарыхы ==

'''Материктин географиялык абалынын өзгөчөлүгү'''

Түштүк Америка үч бурчтук формага ээ, анын негизи экватордук алкакта жайгашкан, ал эми бийиктиктери түштүк уюлду көздөй багытталган. Материк экватор менен анын түндүк бѳлүгүндѳ кесип өтөт. Түштүк Американы түштүк тропик дагы кесип өтөт. Континенттин аянтынын көпчүлүк бѳлүгү дал ушул параллелдердин ортосунда жайгашкан. Ошондуктан материк жыл ичинде көп сандагы күн радиациясын алат.

{{center|[[file: KartaAmer.jpg|250px|Түштүк Американын физикалык картасы]]}}
<div style="color:blue; text-align:center">Түштүк Американын физикалык картасы</div>

Генуэзиялык деңиз сүзүүчүсү Кристобаль Коломбо, испан королунун алдында кызмат кылып, Христофор Колумб деген ат менен тарыхта калган. Эгерде Жер шар формасында болсо, анда батышка сүзүү менен, байлыктардын жана кенчтердин жомоктогудай жери болгон Индия же Кытайга сүзүп барса болот деп божомолдогон. 1492-жылы Христофор Колумбдун экспедициясы Антиль аралдарына жеткен. Ошентип, экинчи жолу Жаңы Дүйнөгө жол ачылган.

{{center|[[file: KolumbGeo.jpg|250px|Легендарлуу Христофор Колумб]]}}
<div style="color:blue; text-align:center">Легендарлуу Христофор Колумб</div>

ХV кылымдын аягында флоренциялык саякатчы '''Америго Веспуччи''' Колумб тарабынан ачылган жерлердин жаратылышын кылдат изилдеген. Бул жерлер Евразиянын бир бөлүгү эмес, жаңы материк болуп эсептелет деген жыйынтыкка келген. Кийин бул материкти Америгия же Америка деп атоону сунушташкан. Мына ошентип, континенттин үчүнчү жана акыркы ачылышы болгон.

{{center|[[file: VespuchchiGeo.jpg|250px| Америго Веспуччи]]}}
<div style="color:blue; text-align:center">Америго Веспуччи</div>

Материктин жаратылышын изилдөөдө немец географы жана табият таануучу '''Александр Гумбольддун''' ролу чоң, ал 1799-1804 - жылдары Борбордук жана Түштүк Америка боюнча саякаттаган. ХIХ кылымда материктин кээ бир аймактарынын тереңирээк изилдениши башталган. 1821-1828 - жылдары '''Григорий Иванович Лангсдорф''' жетектеген орустардын экспедициясы Бразилиянын ички аймактарын изилдеген. Амазонка ойдуңунун геологиялык түзүлүшү, климаты, өсүмдүктѳрү жана жаныбарлары жѳнүндѳ баалуу маалыматтарды англиялык саякатчы '''Генри Бейтс''' 1848-1859 - жылдары экспедиция мезгилинде чогулткан.

<ul class="large-block-grid-2 small-block-grid-1">
<li>{{center|[[file: Otkritiekg.png|450px|Түштүк Американы ачуу жана изилдөө тарыхы]]}}</li>
<li>{{center|[[file: Issledovanie.png|450px| Түштүк Американы ачуу жана изилдөө тарыхы]]}} <div style="color:blue; text-align:center">Түштүк Американы ачуу жана изилдөө тарыхы</div></li>
</ul>

<br clear=all /><div class="light" style="float:right;>[[#Начало|В начало]]</div><br clear=all />
== Түштүк Американын жаратылышы ==

Түштүк Америка — кѳлѳмү боюнча тѳртүнчү материк, ал түштүк жарым шарда жайгашкан. Ѳсүмдүктөрдүн жана жаныбарлардын өзгөчөлүгүн беш климаттык алкак аныктайт: экватордук, субэкватордук, тропиктик, субтропиктик жана мелүүн, материктин көпчүлүк бөлүгү жылуу климат менен айырмаланат. Өсүмдүк жана жаныбарлар дүйнѳсү абдан бай, кѳпчүлүк түрлѳр ушул жерде гана кездешет. Түштүк Америка - бардыгынын рекордсмени.

{{center|[[file: Priroda.jpg|500px|Түштүк Американын жаратылышы]]}}
<div style="color:blue; text-align:center">Түштүк Американын жаратылышы</div>

Өсүмдүктөр жана жаныбарлар дүйнөсүнө абдан бай, айрым түрлөрү ушул аймакта гана кездешет. Түштүк Америка-көп жагынан рекорддорго ээ.

'''Рельеф'''

Материктин рельефи шарттуу түрдө 2 зонага бөлсѳ болот - бул чыгыш бөлүгүндѳ жалпак түздүк жана батышта тоолуу бөлүгү. Анды тоосу Түндүк Американын – Кордильер тоо массивинин уландысы болуп эсептелинет. Бул биздин планетадагы эң узун тоо чынжырчасы.

'''Түштүк Американын өсүмдүктөр дүйнөсү '''

Түштүк Американын өсүмдүктөр дүйнѳсү материктин башкы байлыгына кирет. Бардыгыбызга белгилүү болгон өсүмдүктөр помидор, картошка, жүгөрү, шоколад багы, каучук багы дал ушул жерден ачылган. Материктин түндүк бөлүгүндөгү нымдуу тропикалык токойлор түрлѳрдүн байлыгы менен таң калтырат жана бүгүнкү күндө окумуштуулар өсүмдүктөрдүн жаңы түрлөрүн ачууну улантууда.

Токой абдан жыш болгондуктан, ал боюнча аралап жүрүү абдан татаал, кыймылдар жана лианалар кыйынчылыктарды жаратат. Тропикалык токой үчүн мүнөздүү өсүмдүк болуп сейба эсептелинет. Материктин ушул бѳлүгүндѳгү токойдун бийиктиги 100 метрге чейин жетип жана 12 деңгээлге бөлүнүшү мүмкүн!

<ul class="large-block-grid-2 small-block-grid-1">
<li>{{center|[[file: Lesa.jpg|450px| Түштүк Американын токойлору]]}}</li>
<li>{{center|[[file: Lesa2.jpg|450px| Түштүк Американын токойлору]]}}</li>
</ul>
<div style="color:blue; text-align:center">Түштүк Американын токойлору</div>

Сельвадан түштүктө, өткөөл-нымдуу токойлор жана саванналар жайгашкан, ал жерде квебрахо багы ѳсѳт. Ал абдан катуу жана абдан оор жыгачы, баалуу жана кымбат сырьёсу менен атактуу. Саваннада анча чоң эмес токойлор чөптүү бадалдар, калың дан ѳсүмдүктѳрү, бадалдар, катуу чѳптѳр менен алмашат.
Андан түштүгүрөөк пампастар жайгашкан-түштүк америкалык талаалар. Бул жерден Евразия үчүн дагы мүнөздүү чөптөрдүн кѳп түрүн кездештирсе болот: канат чөп, сакалчан.

<ul class="large-block-grid-2 small-block-grid-1">
<li>{{center|[[file: Lesa3.jpg|450px| Переменно-влажные леса]]}} <div style="color:blue; text-align:center">Өткөөл-нымдуу токой</div></li>
<li>{{center|[[file: Pampasy.jpg|450px| Пампасы]]}} <div style="color:blue; text-align:center">Пампасы</div></li>
</ul>

Материктин түштүгү - бул чөлдѳр, ал жакта климат өтө катаал болгондуктан өсүмдүктөр дагы азыраак.

{{center|[[file: YUg.jpg|500px| Материктин түштүгү]]}}
<div style="color:blue; text-align:center">Материктин түштүгү</div>

'''Түштүк Американын жаныбарлар дүйнөсү'''

Жаныбарлар дүйнѳсү өсүмдүктөр сыяктуу эле чоң байлыгы менен айырмаланат, көптѳгѳн түрлөрү дагы деле баяндалган эмес жана квалификацияланган эмес. Эң бай аймак - амазонкалык сельва.

<ul class="large-block-grid-2 small-block-grid-1">
<li>{{center|[[file: Bizony.jpg|450px| Бизондор]]}} <div style="color:blue; text-align:center">Бизондор</div></li>
<li>{{center|[[file: Ptichki.jpg|310px| Көк-аяктуу йогой]]}} <div style="color:blue; text-align:center">Көк-аяктуу йогой</div></li>
</ul>

Окумуштуулардын эсептөөсү боюнча сельвада сүт эмүүчүлөрдүн 125 түрү, канаттуулардын 400 түрлѳрү жана аныктала элек курт-кумурскалардын жана омурткалуулардын түрлөрү жашайт. Амазонканын суу дүйнөсү дагы абдан бай, алардын эң белгилүүсү - пиранья жырткыч балыгы. Башка белгилүү жырткычтар - крокодилдер жана каймандар.

Түштүк Американын саванналары дагы бай фаунасы менен айырмаланат. Бул жерде укмуштуу жаныбарлар, пластинка менен капталган "броненосецтер" жүрүшѳт. Ушул жерде гана кездештирген башка жаныбарлар - муравьеддер, нанду-төө куштар, көз айнектүү аюу, пума, кинкажу.

Бул материктин пампастарында бугу жана ламалар кездешишет, алар ачык мейкиндиктерде жашашат жана алар бул жерден жеген чөптѳрдү таба алышат. Андыда ѳзүнүн өзгөчө жашоочулары бар - ламалар жана альпактар, алардын жүндүү терилери аларды бийик тоолордун суугунан сактайт.

<ul class="large-block-grid-2 small-block-grid-1">
<li>{{center|[[file: Bronenosec.jpg|340px| Броненосец ]]}} <div style="color:blue; text-align:center">Броненосец </div></li>
<li>{{center|[[file: Lamy.jpg|450px| Ламалар]]}} <div style="color:blue; text-align:center">Ламалар</div></li>
</ul>

Таштуу топурактарда катуу жалбырактар жана бадал өсүмдүктөр гана ѳскѳн Патагониянын чөлдөрүндө майда жаныбарлар, курт-кумурскалар, кемирүүчүлөрдүн ар түрдүү түрлѳрү жашашат.

Түштүк Америкага Тынч океандык Галапогос аралдары кирет, ал жерде эң чоң укмуштуу таш бакалардын үй-бүлѳлѳрүнүн ѳкүлдѳрү кездешет.

<br clear=all /><div class="light" style="float:right;>[[#Начало|В начало]]</div><br clear=all />
== Түштүк Американын чарбасы жана экологиясы ==

Калктын негизги массасы жана чарбанын негизги тармактары салыштырмалуу чектелген аймактарда жайгашкан: Түштүк Американын жээк жактарында же болбосо Колумбиянын тоолуу ички аймактарында.

Заманбап экономиканын экспорттук сектору - бул, эң алгач, кен казуу ѳнѳр - жайы, түстүү металлургия, ѳндүрүш, айыл-чарбалык продуктыларды биринчи иштетүү жана өндүрүү. Түштүк Американын дүйнөлүк чарбада адистигин чагылдырган товарлар болуп нефть, темир кени, бокситтер, кант, банан, кофе (анын ичинде эригени), какао, пахта, жүн, тропикалык тектеги бактар.

Ошондуктан негизги автомобиль жана темир жолдору, ошондой эле айыл - чарбасы жана ѳндүрүштүн сырьёлук тармактарынын өнүгүү райондорундагы куур түтүктөрү портторго алып келет. Алардан жүктөр АКШга, Батыш Европага жана Японияга ташылат. Өнүккөн мамлекеттерге аймактын товардык айлануусунун 80% чейинкиси туура келет.

Кайра иштетүүчү өндүрүш эң алгач, калктын саны тез кѳбѳйүүдѳн өскѳн ички рыноктогу керектөөнү канааттандырууга багытталган. Ал абдан чоң территориялык кѳңүл буруу (концентрация) менен мүнөздөлѳт: анын 90% кубаттуулугу 50 гѳ жакын латынамерикалык шаарларда топтолгон, анын ичинен 35% 3 ири шаардык агломерацияларда - Сан-Пауло (Бразилия), Буэнос-Айрес (Аргентина), Мехико (Мексика).

{{center|[[file: promishlennost.jpg|500px|Түштүк Американын өнөр - жайлары]]}}
<div style="color:blue; text-align:center">Түштүк Американын өнөр - жайлары</div>

'''Экологиялык көйгөйлөр'''

Азыркы кылымдын ортосуна чейин Амазониянын дайыма көгөрүп туруучу токойлоруна эч кандай коркунуч жок болчудай кѳрүнчү. Бирок, трансамазонка магистралынын курулушу адамдардын экватордук токойлорунун тереңине баруу мүмкүнчүлүгүнѳ алып келди. Ошону менен жыгач даярдоонун кѳлѳмү кеңейди жана амазонка токойлорунун үстүнѳ жок болуп кетүү коркунучу пайда болду.

{{center|[[file: amazonka.jpg|500px| Амазонка]]}}
<div style="color:blue; text-align:center">Амазонка</div>

Тропикалык дыйканчылык өнүгө баштады, аны менен экосистеманын биринчи абалы талкаланды. Экватордук жана тропикалык кеңдиктерде кофе, какао, банан, ананас, кант тростниги жана башка өсүмдүктөр өстүрүлө баштады.

Пайдалуу кендерди казып алуучу жерлерде дагы жаратылыш комплекстери абдан өзгөрүлгөн. Пайдалуу кендерди ачык жол менен казып алууда карьерлердин кеңдиги бир нече километр түзүшү мүмкүн. Өнөр жайлуу борборлор Сан-Паулу жана Буэнос-Айрес материктин бирден бир булганган шаарлары.

Материктин негизги экологиялык кѳйгѳйү – Трансамазондук магистрал курулушу жана баалуу бактардын тукумун жырткычтык жолу менен кыйылышына байланыштуу нымдуу экватордук токойлордун аянтынын кыскарышы. Экватордук токойлордун азайышы материк үчүн гана эмес бардык планета үчүн да терс таасирин бериши мүмкүн.

<br clear=all /><div class="light" style="float:right;>[[#Начало|В начало]]</div><br clear=all />
== Түштүк Американын элдери жана ѳлкѳлѳрү ==

'''Түштүк Американын калкы'''

Түштүк Американын калкын этникалык курамы боюнча үч категорияга бөлсѳ болот: актар, метистер жана индеецтер. Метистер Парагвай, Венесуэла, Эквадор жана Колумбия мамлекеттеринде үстѳмдүк кылышат. Аргентина, Бразилия, Уругвай жана Чилинин жашоочулары теги европалыктарга тиешелүү.

Боливия жана Перу мамлекеттеринде аборигендердин тукумдары - этникалык индеецтер жашашат. ХIХ кылымдын башында Түштүк Америка мамлекеттерин Европадан келген мигранттардын толкуну басып калган.

Азыркы күндө Түштүк Американын ар бир бешинчи жашоочусу испаниялыктардын жана италиялыктардын түздөн түз тукумдары болуп эсептелишет. Калктын дээрлик көпчүлүгү христиан (католизм,протекционизм агымдары) динин тутушат.

Түштүк Америка мамлекеттериндеги урбанизациянын бийик деңгээли жумушчу орундарынын реалдуу санына дал келбейт. Бул кээ бир мамлекеттерде кылмыштуулуктун көбөйүшүнө алып келүүдө. Түштүк Америкадагы калп урбанизациянын ачык мисалы болуп Бразилиядагы урбанизация эсептелинет.

<ul class="large-block-grid-3 small-block-grid-2">
<li>{{center|[[file: 3-150-3-150-1.gif|155px| Түштүк Американын жергиликтүү калкы]]}}</li>
<li>{{center|[[file: tury_v_meksiky.jpg|200px| Түштүк Американын жергиликтүү калкы]]}}</li>
<li>{{center|[[file: Indejcy.jpg|200px| Түштүк Американын жергиликтүү калкы]]}}</li>
</ul>
<div style="color:blue; text-align:center">Түштүк Американын жергиликтүү калкы</div>

'''Материктин ѳлкѳлѳрү'''

Түштүк Америка он беш мамлекеттен турат, алар тикеден тике континентте ошондой эле ага жакын жайгашкан территориялык аймактарда жайгашкан.

Түштүк Америка ѳлкѳлѳрү: Гватемала, Бразилия, Боливия, Уругвай, Тринидад жана Тобаго, Коста-Рика, Парагвай, Перу, Уругвай, Чили, Бразилия, Эквадор, Аргентина, Венесуэла.

Түштүк Американын мамлекеттери өнүгүп келе жаткан мамлекеттердин катарына кирет. Ар бир ѳлкѳ бай жаратылыш ресурстарына, илимий жана адамдык дараметке ээ.

Түштүк Америкалык мамлекеттердин негизги экономикалык ѳнѳктѳштѳрү: АКШ, Кытай, Улуу Британия жана Германия. Түштүк Американын ири шаарлары болуп: Рио-де-Жанейро (6 млн.), Сан- Пауло (11 млн.), Буэнос-Айрес (3 млн.), Лима (7 млн.), Каракас (3 млн.) эсептелинет.

<br clear=all /><div class="light" style="float:right;>[[#Начало|В начало]]</div><br clear=all />
== Сөздүк ==
:{{bib|'''Амазо́нка''' (исп. жана порт. ''Amazonas'') — Түштүк Америкадагы дарыя. Мараньон жана Укаяланын кошулушунан пайда болот. Узундугу Мараньон кѳлүнүн куймасы менен — 6992,06 км, Апачет кѳлүнүн куймасынын башатынан - 7000 кмге жакын, Укаяли куймасынын башатынан 7000 кмден жогору. Амазонка өзүнүн узун куймалары менен эң узун Нил дарыясы менен бирге дүйнѳдѳгү эң узун суу агызгыч деген макамга талап кылышат, ошондой эле дүйнөдөгү бассейн жана толук суу аянты боюнча эң ириси болуп эсептелет.}}
:{{bib|'''Анд''' – кургактыктагы 9 000 кмден кѳп созулган эң узун тоо системасы. “Анта” - бал тоолор. Түштүк Американын эң бийик чекити Андагы Аконкагуа (6960 метр).}}
:{{bib|'''Атака́ма чөлү''' (исп. ''Desierto de Atacama'') — Түштүк Американын батыш жээгиндеги Чилинин территориясында ( 22° жана27° т. к.аралыгында) жайгашкан чѳл. Экинчи тынч океандык согушуна чейин (1879 -1883) Боливияга караган. Аянты — 105 000 км². }}
:{{bib|'''Марака́йбо''' — Венесуэладагы ири туздуу көл (географиялык жактан булуң гана болуп эсептелген). Батышында Сьерра-де-Периха жана түштүгүндө жана чыгышында Кордильера-де-Мерида ойдуңдун ортосунда тоо аралык тектоникалык чуңкурда жайгашкан. }}
:{{bib|'''Титика́ка''' (исп. ''Titicaca'', кечуа ''Titiqaqa'', айм. ''Titiqaqa'') —таза суунун запасы боюнча эң чоң Түштүк Америкадагы көл жана аянты боюнча Түштүк Америкада экинчи орунда (Маракайбо көлүнөн кийин, кээде аны деңиздик булуң катары эсептешкен), дүйнѳдѳгү бийик кеме жүрүүчү көл. Борбордук Анды кырка тоосунда Альтиплано бөксө тоосунда, Перу жана Боливиянын чек арасында жайгашкан. Пуно - батыш жээгиндеги ири шаар; 19 км аралыкта Тиуанако шаары жайгашкан. Көлдүн жана аралдардын айланасында аймар жана кечуа элдери отурукташкан. Калктын бир бѳлүгү сүзүп жүрүүчү Урос (Uros) тростник аралдарында жашайт.}}

== Пайдалуу шилтелмелер: ==
{{bib|[https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB:%D0%AE%D0%B6%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 Портал:Южная Америка]}}
{{bib|[https://ru.wikivoyage.org/wiki/%D0%AE%D0%B6%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 Южная Америка в Викигиде]}}
{{bib|[https://ru.wikinews.org/wiki/%D0%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F:%D0%AE%D0%B6%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 Южная Америка в Викиновостях]}}
{{bib|Скромницкий А., Талах В. Энциклопедия доколумбовой Америки. Часть 1. Южная Америка. Том 2. Источники XVI-XVII веков по истории Южной Америки: Хроники. Документы.. [http://www.kuprienko.info www.kuprienko.info] (А. Скромницкий) (11 февраля 2012). Проверено 11 марта 2012.Архивировано 26 мая 2012 года.]}}

<br clear=all /><div class="light" style="float:right;>[[#Начало|В начало]]</div><br clear=all />
== Адабияттар: ==
* {{bib|Скромницкий А., Талах В. Энциклопедия доколумбовой Америки. Часть 1. Южная Америка. Том 2. Источники XVI-XVII веков по истории Южной Америки: Хроники. Документы.. [http://www.kuprienko.info www.kuprienko.info] (А. Скромницкий) (11 февраля 2012). Проверено 11 марта 2012.Архивировано 26 мая 2012 года.}}
* {{bib|История древней Центральной и Южной Америки http://www.tula.net/tgpu/resources/history/lec3.html}}
* {{bib|ЭНЦИКЛОПЕДИЯ КРУГОСВЕТ: Александр Гумбольдт http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/biologiya/GUMBOLDT_ALEKSANDR.html}}
* {{bib|Би-би-си - В мире - В Южной Америке появится региональный парламент http://news.bbc.co.uk/hi/russian/international/newsid_7677000/7677446.stm}}
</div>


<div class="large-4 medium-5 columns">

<div class="shadow radius sbstyle">
<div class="row">
<div class="large-10 small-10 large-centered small-centered columns rubric" style="background-color:lightgrey;">Анхель</div>
</div>
<span class="firstcharacter">А</span>нхель – дүйнөдөгү эң ири шаркыратма. Түштүк Американын Венесуэла мамлекетинде жайгашкан. Анын бийиктиги 1000 метр. Бул жаратылыштын керемети, ал адам бара албаган аймакта жана аны ар бир эле адам көрө албайт.
<div class="row">
<div class="large-9 medium-5 small-9 large-centered medium-centered small-centered columns style="text-align:center; text-indent:0px;">[[файл:Anhel.jpg|220px|]]</div>
<div class="row">
<div class="large-7 medium-5 small-9 large-centered medium-centered small-centered columns" style="background-color:#f2feb0; text-align:center; font-style:italic; text-indent:0px;">Анхель</div>
</div>
</div>
</div>


<div class="shadow radius sbstyle" style="margin-top:20px;">
<div class="row">
<div class="large-10 small-10 large-centered small-centered columns rubric" style="background-color:lightgrey;">Мачу-Пикчу</div>
</div>
<span class="firstcharacter">М</span>ачу-Пикчу – бул эң байыркылардын бийик тоолуу шаары. Ал индеялык тукумдары Анды тоосунда Перуга салган. Мачу-Пикчу - азыркы мезгилдеги дүйнөдөгү бирден бир кооз,таң калтырган аймактардын бири.
<div class="row">
<div class="large-9 medium-5 small-9 large-centered medium-centered small-centered columns style="text-align:center; text-indent:0px;">[[файл:Machu-Pikchu.jpg|220px|]]</div>
<div class="row">
<div class="large-7 medium-5 small-9 large-centered medium-centered small-centered columns" style="background-color:#f2feb0; text-align:center; font-style:italic; text-indent:0px;">Мачу-Пикчу</div>
</div>
</div>
</div>


<div class="shadow radius sbstyle" style="margin-top:20px;">
<div class="row">
<div class="large-10 small-10 large-centered small-centered columns rubric" style="background-color:lightgrey;">Венесуэла</div>
</div>
<span class="firstcharacter">Т</span>үштүк Америкалык Венесуэла мамлекети европалык шаар Венециянын атынан коюлганын билесиңерби? Флоренциялык саякатчы Америго Веспуччи Венесуэланын курулуш принципин карап чыгып (каналдардын системасын, үйлөрдүн сууда курулушун) Венеция менен окшоштурган. Ушундан улам Түштүк Американын бир мамлекетинин аталышы келип чыккан.
<div class="row">
<div class="large-9 medium-5 small-9 large-centered medium-centered small-centered columns style="text-align:center; text-indent:0px;">[[файл:Venesuehla.jpg|220px|]]</div>
<div class="row">
<div class="large-7 medium-5 small-9 large-centered medium-centered small-centered columns" style="background-color:#f2feb0; text-align:center; font-style:italic; text-indent:0px;">Венесуэла</div>
</div>
</div>
</div>


<div class="shadow radius sbstyle" style="margin-top:20px;">
<div class="row">
<div class="large-10 small-10 large-centered small-centered columns rubric" style="background-color:lightgrey;">Укумуштуу өлкөлөр жөнүндө легендалар</div>
</div>
[[Файл:legendalar.jpg|мини|центр]]
</div>


<div class="shadow radius sbstyle" style="margin-top:20px;">
<div class="row">
<div class="large-10 small-10 large-centered small-centered columns rubric" style="background-color:lightgrey;">Табышмак</div>
</div>
Материктин чыгышында,

Тоодон дарыя агат.

Андай толтура эч жерде жок,

Енисейдин он экиси бар.

<div class="mw-customtoggle-myDiv1" style="background:#white"><span style="font-family:Times Nwe Roman; font-style:italic">Жообу:</span></div>
<div class="mw-collapsible mw-collapsed" id="mw-customcollapsible-myDiv1">
<div class="mw-collapsible-content">Амазонка
</div>
</div>
</div>


<div class="shadow radius sbstyle" style="margin-top:20px;">
<div class="row">
<div class="large-10 small-10 large-centered small-centered columns rubric" style="background-color:lightgrey;">Тема боюнча тест «Түштүк Америка»</div>
</div>
<quiz display = simple shuffleanswers=true >
{Түштүк Американы Түндүк Америкадан бөлөт:
|type="()"}
- Дрейка кысыгы
- Суэц каналы
- Магелланов кысыгы
+ Панама каналы

{Дүйнөдөгү эң бийик шаркыратма жайгашкан дарыя:
|type="()"}
- Парана
- Парагвай
+ Ориноко
- Рио-Негру

{Түштүк Американын жээгине жеткен, биринчи европалыктар, ... жетекчилиги астындагы экцпедициянын катышуучусу болушкан:
|type="()"}
- А.Виспуччи
+ Х.Колумбом
- Ф.Дрейком
- Ф.Магеллан

{Түштүк Америкадагы аянты боюнча эң чоң мамлекет:
|type="()"}
- Аргентина
- Мексика
+ Бразилия
- Чили

{Түштүк Америкадагы эң бийик тоо:
|type="()"}
- Эльбрус
- Чимборасо
+ Аконкагуа
- Кения
</quiz>
</div>
<div class="sbstyle">
<div class="row">
<div class="large-10 small-10 large-centered small-centered columns rubric" style="margin-top:20px">Тестти өтүңүз</div>
</div>
<a href="/mediawiki/docs/Tests/Geographic/Kyr/Южная Америка/index.html" class="test_hover" onclick="this.target='_blank'"> <div align="center" class="test_div_hover" style="width:300px; height:auto; float:non; text-indent:0"><span class="test_hover_state"></span> [[file:Corbis.jpg|class=testirovanie|Тестти өтүңүз|link=]]</div></a>
</div>
</div>
{{lang|География:Южная Америка}}
[[Category:География]]
[[Category:Средняя Школа]]

Файл:Legendalar.jpg

2018-09-23T14:22:14Z

Msu02: legendalar

legendalar

Файл:Otkritiekg.png

2018-09-23T14:12:53Z

Msu02: Otkritiekg

Otkritiekg

География:Южная Америка

2018-09-23T14:08:30Z

Msu02: Южная Америка корр7 kartinki

{{Якорь|Начало}}
<div class="row geo-bg"><div class="maintext large-8 medium-7 columns">
<div class="row">
<div class="large-12 large-centered columns">
''В мире Южную Америку называют зеленым материком. Южная Америка - это материк рекордов. Вы узнаете о географическом положении, истории исследования, о природе, о рекордах материка. Кроме того, вы получите дополнительную информацию, ответите на вопросы и выполните тестовое задание.''

{{center|[[file: YUzhnayaAmerika.jpg|500px| Южная Америка]]}}
<div style="color:blue; text-align:center">Южная Америка</div>

'''Южная Америка''' - один из двух материков, расположенных в западном полушарии Земли. Омывается материк водами Атлантического и Тихого океанов. Очертания берегов материка, как и других осколков Гондваны, довольно простые: мало островов и полуостровов. Только архипелаг Огненная Земля расположен на юге материка. По площади материк занимает четвертое место - 18,3 млн км<sup>2</sup>.

В исследовании Южной Америки большую роль сыграли Х. Колумб, А. Веспуччи, А. Гумбольдт.

{{center|[[file: YUzhnayaAmerika2.jpg|500px| Природа Южной Америки]]}}
<div style="color:blue; text-align:center">Природа Южной Америки</div>

Южная Америка - самый дождливый материк, так как большая часть его находится в экваториальных широтах, куда поступает влажный воздух с океанов. На материке находится самое влажное место на Земле. На западных склонах Анд, близ их северного окончания, дожди выливают за год столько воды, что, не стекая, она могла бы покрыть землю слоем до 15 м. Недалеко от этого места находится пустыня Атакама. Это одно из самых сухих мест на Земле: там годами не выпадает ни единой капли дождя. Материк расположен в субэкваториальном, экваториальном, субтропическом, тропическом и умеренном климатических поясах.

<ul class="large-block-grid-2 small-block-grid-1">
<li>{{center|[[file: YUzhnayaAmerika3.png|450px| Река Амазонка]]}} <div style="color:blue; text-align:center">Река Амазонка</div></li>
<li>{{center|[[file: YUzhnayaAmerika4.jpg|450px| Водяные растения Амазонки]]}} <div style="color:blue; text-align:center">Водяные растения Амазонки</div></li>
</ul>

На территории Южной Америки протекает самая большая река Земли - Амазонка. Речной бассейн ее по площади равен Австралии. Наиболее важными речными системами в Южной Америке являются Амазонка, Ориноко и Парана, общий бассейн которых составляет 9 583 000 км² (площадь Южной Америки 17 850 568 км²). В Южной Америке находится самый высокий водопад в мире — Анхель. На материке располагается и самый мощный водопад — Игуасу.

{{center|[[file: YUzhnayaAmerika5.jpg|500px| Водопад Игуасу]]}}
<div style="color:blue; text-align:center">Водопад Игуасу</div>

</div>
</div><br clear=all /><div class="light" style="float:right;>[[#Начало|В начало]]</div><br clear=all />
== Географическое положение и история исследования ==

'''Особенности географического положения материка'''

Южная Америка имеет форму треугольника, основание которого расположено в экваториальной области, а вершина направлена к южному полюсу. Материк пересекается экватором в северной его части. Пересекает Южную Америку и южный тропик. Большая часть площади континента находится именно между этими параллелями. Поэтому материк получает на протяжении года большое количество солнечной радиации.

{{center|[[file: kartaAmer.jpg|250px| Физическая карта Южной Америки]]}}
<div style="color:blue; text-align:center">Физическая карта Южной Америки</div>

Генуэзский моряк Кристобаль Коломбо, находившийся на службе у испанского короля и вошедший в историю под именем '''Христофора Колумба''', предположил, что, если Земля шарообразная, то, плывя на запад, можно приплыть в Индию или Китай – край сказочных сокровищ и богатств. В 1492 году экспедиция Христофора Колумба достигла Антильских островов. Так был открыт путь в Новый Свет во второй раз.

{{center|[[file: KolumbGeo.jpg|250px| Легендарный Христофор Колумб]]}}
<div style="color:blue; text-align:center">Легендарный Христофор Колумб</div>

В конце XV века флорентийский путешественник '''Америго Веспуччи''' тщательно исследовал природу земель, открытых Колумбом. Он пришел к выводу, что эти земли не являются частью Евразии, а представляют собой новый материк. Позже этот материк предложили назвать Америгией или Америкой. Так состоялось третье и последнее открытие континента.

{{center|[[file: VespuchchiGeo.jpg|250px| Америго Веспуччи]]}}
<div style="color:blue; text-align:center">Америго Веспуччи</div>

В изучении природы материка велика роль немецкого естествоиспытателя и географа '''Александра Гумбольдта''', который путешествовал по Центральной и Южной Америке в 1799 - 1804 годах[2]. Более глубокое изучение отдельных территорий материка началось в XIX веке. В 1821 - 1828 годах русская экспедиция под руководством '''Григория Ивановича Лангсдорфа''' исследовала внутренние районы Бразилии. Ценные сведения о геологическом строении, климате, растениях и животных Амазонской низменности собрал английский путешественник '''Генри Бейтс''' во время экспедиции 1848 - 1859 годов.

<ul class="large-block-grid-2 small-block-grid-1">
<li>{{center|[[file: otkritie.jpg|350px| История открытия и исследования Южной Америки]]}}</li>
<li>{{center|[[file: Issledovanie.png|500px| Исследование Южной Америки]]}} <div style="color:blue; text-align:center">Исследование Южной Америки</div></li>
</ul>

<br clear=all /><div class="light" style="float:right;>[[#Начало|В начало]]</div><br clear=all />
== Природа Южной Америки ==

Южная Америка - четвертый по величине материк, он лежит в южном полушарии. Пять климатических поясов определяют особенности растительного и животного мира: экваториальный, субэкваториальный, тропический, субтропический и умеренный. Большая часть материка отличается теплым климатом.

{{center|[[file: Priroda.jpg|500px| Природа Южной Америки]]}}
<div style="color:blue; text-align:center">Природа Южной Америки</div>

Растительный и животные миры очень богаты, многие виды встречаются исключительно здесь. Южная Америка - рекордсмен во многом.

'''Рельеф'''

Рельеф материка условно ''можно разделить на две зоны'' – это плоская равнина на восточной части и горная гряда на западе. Горы Анды являются продолжением горного массива Северной Америки - Кордильер. Это самая длинная горная цепь на нашей планете.

'''Растительный мир Южной Америки'''

Растительный мир Южной Америки по праву считается главным богатством материка. Такие всем известные растения, как помидоры, картофель, кукуруза, шоколадное дерево, каучуковое дерево, были открыты именно здесь. Влажные тропические леса северной части материка до сих пор поражают богатством видов, и сегодня ученые продолжают открывать здесь новые виды растений.

Лес настолько густой, что передвигаться по нему чрезвычайно трудно, затрудняют движение и лианы. Характерным растением для тропического леса является сейба. Лес в этой части материка может достигать высоты более 100 метров и распределяться на 12 уровней!

<ul class="large-block-grid-2 small-block-grid-1">
<li>{{center|[[file: Lesa.jpg|450px| Леса Южной Америки]]}}</li>
<li>{{center|[[file: Lesa2.jpg|450px| Лес Южной Америки]]}}</li>
</ul>
<div style="color:blue; text-align:center">Леса Южной Америки</div>

К югу от сельвы находятся переменно-влажные леса и саванны, где произрастает дерево квебрахо, которое славится очень твердой и очень тяжелой древесиной, ценным и дорогим сырьем. В саваннах небольшие леса сменяются зарослями злаков, кустарников и жестких трав.
Еще южнее находятся пампасы - южноамериканские степи. Здесь можно встретить много видов трав, обычных и для Евразии: ковыль, бородач, овсянницу.

<ul class="large-block-grid-2 small-block-grid-1">
<li>{{center|[[file: Lesa3.jpg|450px| Переменно-влажные леса]]}} <div style="color:blue; text-align:center">Переменно-влажные леса</div></li>
<li>{{center|[[file: Pampasy.jpg|450px| Пампасы]]}} <div style="color:blue; text-align:center">Пампасы</div></li>
</ul>

Юг материка — это пустыни, климат там более суровый, а потому и растительность значительно беднее.

{{center|[[file: YUg.jpg|500px| Юг материка]]}}
<div style="color:blue; text-align:center">Юг материка</div>

'''Животный мир Южной Америки'''

Животный мир, как и растительность, отличается огромным богатством, многие виды до сих пор не описаны и не квалифицированы. Самый богатый регион - амазонская сельва.

<ul class="large-block-grid-2 small-block-grid-1">
<li>{{center|[[file: bizony.jpg|450px| Бизоны ]]}} <div style="color:blue; text-align:center">Бизоны </div></li>
<li>{{center|[[file: ptichki.jpg|310px| Голубоногие олуши]]}} <div style="color:blue; text-align:center">Голубоногие олуши</div></li>
</ul>

По подсчетам ученых, в сельве обитают 125 видов млекопитающих, 400 видов птиц и неустановленное количество видов насекомых и беспозвоночных. Богат и водный мир Амазонки, самый известный его представитель - хищная рыба пиранья. Другие знаменитые хищники - крокодилы и кайманы.

Саванны Южной Америки также отличаются богатой фауной. Здесь водятся броненосцы, удивительные животные, покрытые пластинками - «броней». Другие животные, которых можно встретить только здесь: муравьеды, страусы-нанду, очковый медведь, пума, кинкажу.

В пампасах этого материка встречаются олени и ламы, живущие на открытых пространствах. Здесь они могут найти травы, которыми питаются. В Андах есть свои особые обитатели - ламы и альпаки, густая шерсть которых спасает их от высокогорного холода.

<ul class="large-block-grid-2 small-block-grid-1">
<li>{{center|[[file: Bronenosec.jpg|340px| Броненосец ]]}} <div style="color:blue; text-align:center">Броненосец </div></li>
<li>{{center|[[file: Lamy.jpg|450px| Ламы]]}} <div style="color:blue; text-align:center">Ламы</div></li>
</ul>

В пустынях Патагонии, где на каменистой почве растут лишь жесткие травы и небольшие кустарники, обитают преимущественно мелкие животные, насекомые, разные виды грызунов.

К Южной Америке относятся тихоокеанские Галапогосские острова, на которых водятся удивительные черепахи, самые крупные на земле представители семейства.

<br clear=all /><div class="light" style="float:right;>[[#Начало|В начало]]</div><br clear=all />
== Хозяйство и экология Южной Америки ==

Основная масса населения и наиболее важные отрасли хозяйства сосредоточены на сравнительно ограниченных пространствах: либо вдоль побережий в большинстве стран Южной Америки, либо в горных внутренних районах Колумбии.

Экспортный сектор современной экономики – это прежде всего добывающая промышленность, цветная металлургия, производство и первичная переработка сельскохозяйственной продукции. Товарами, отражающими специализацию Южной Америки в мировом хозяйстве, являются нефть, железная руда, бокситы, сахар, бананы, кофе (в том числе растворимый), какао, кожевенное сырье, хлопок, шерсть, древесина тропических пород.

Поэтому основные автомобильные и железные дороги, а также трубопроводы из районов развития сырьевых отраслей промышленности и сельского хозяйства ведут к портам. По ним грузы транспортируются для вывоза в основном в США, Западную Европу и Японию. На развитые страны приходится до 80% товарооборота региона.

Обрабатывающая промышленность ориентирована прежде всего на удовлетворение потребностей внутреннего рынка, которые растут из-за быстрого увеличения численности населения. Она характеризуется очень большой территориальной концентрацией: 90% ее мощностей сосредоточено в около 50 латиноамериканских городах, в том числе примерно 35% в трех самых крупных городских агломерациях: Сан-Пауло (Бразилия), Буэнос-Айрес (Аргентина), Мехико (Мексика).

{{center|[[file: promishlennost.jpg|500px| Промышленность Южной Америки]]}}
<div style="color:blue; text-align:center">Промышленность Южной Америки</div>

'''Экологические проблемы'''

До середины прошлого столетия, казалось, ничто не угрожало вечнозеленым лесам Амазонии. Но строительство Трансамазонской магистрали вело к возможности проникновения человека в глубину экваториального леса. Увеличились масштабы заготовки древесины, и над амазонскими лесами нависла угроза уничтожения.

{{center|[[file: amazonka.jpg|500px| Амазонка]]}}
<div style="color:blue; text-align:center">Амазонка</div>

Развивается тропическое земледелие, что приводит к разрушению первозданной экосистемы. В экваториальных и тропических широтах выращивают кофе, какао, бананы, ананасы, сахарный тростник и другие культуры.

Изменены природные комплексы и в местах добычи полезных ископаемых. При открытой добыче полезных ископаемых ширина карьеров может составлять несколько километров. Промышленные центры Сан-Паулу и Буэнос-Айрес - одни из наиболее загрязненных городов материка.

Основная экологическая проблема материка - сокращение площади влажных экваториальных лесов, связанное со строительством Трансамазонской магистрали и хищнической вырубкой ценных пород деревьев. Уменьшение экваториальных лесов может иметь пагубные последствия не только для материка, но и для всей планеты.

<br clear=all /><div class="light" style="float:right;>[[#Начало|В начало]]</div><br clear=all />
== Народы и страны Южной Америки ==

'''Население Южной Америки'''

Население Южной Америки по этническому признаку можно разделить на три категории: белые, метисы и индейцы. Метисы преобладают в таких государствах, как Парагвай, Венесуэла, Эквадор и Колумбия. Жители Аргентины, Бразилии, Уругвая и Чили имеют европейское происхождение.

В таких государствах, как Боливия и Перу, проживают потомки аборигенов – этнические индейцы. В начале XIX века государства Южной Америки накрыла волна мигрантов из Европы.

На сегодняшний день каждый пятый житель Южной Америки является прямым потомком испанцев или итальянцев. Абсолютное большинство населения континента исповедует христианство (католицизм, протестантские течения).

Высокий уровень урбанизации в государствах южной Америки не соответствует реальному количеству рабочих мест. Это приводит к росту преступности в некоторых государствах. Ярким примером ложной урбанизации в Южной Америке является урбанизация Бразилии.

<ul class="large-block-grid-3 small-block-grid-2">
<li>{{center|[[file: 3-150-3-150-1.gif|155px| Население Южной Америки]]}}</li>
<li>{{center|[[file: tury_v_meksiky.jpg|200px| Население Южной Америки]]}}</li>
<li>{{center|[[file: indejcy.jpg|200px| Население Южной Америки]]}}</li>
</ul>
<div style="color:blue; text-align:center">Население Южной Америки</div>

'''Страны материка'''

Южная Америка состоит из двенадцати стран, которые располагаются непосредственно на континенте, и трех зависимых территорий.

Страны Южной Америки: Аргентина, Боливия, Бразилия, Венесуэла, Гайана, Колумбия, Парагвай, Перу, Суринам, Уругвай, Чили, Эквадор. Зависимые территории: Французская Гвиана, Фолклендские (Мальвинские) острова, Южная Георгия и Южные Сандвичевы острова (являются частью Антарктики).

Южноамериканские государства причислены к категории развивающихся стран. Каждая страна обладает богатыми природными ресурсами, научным и человеческим потенциалом.

Главными экономическими партнерами южноамериканских государств являются США, Китай, Великобритания и Германия. Самыми крупными городами Южной Америки являются Рио-де-Жанейро (6 млн), Сан- Пауло (11 млн), Буэнос-Айрес (3 млн), Лима (7 млн), Каракас (3 млн).

<br clear=all /><div class="light" style="float:right;>[[#Начало|В начало]]</div><br clear=all />
== Глоссарий ==
:{{bib|'''Амазо́нка''' (исп. и порт. ''Amazonas'') — река в Южной Америке. Образуется слиянием рек Мараньон и Укаяли. Длина от истока реки Мараньон — 6992,06 км[3], от истока реки Апачет — около 7000 км, от истока Укаяли свыше 7000 км. Амазонка со своим длиннейшим истоком претендует, вместе с Нилом, на статус самого длинного водотока в мире, а также является крупнейшей в мире рекой по площади бассейна и полноводности.}}
:{{bib|'''Анды''' – самая длинная горная система на суше протяжённостью более 9000км. “Анта”-медные горы.Самая высокая точка Южной Америки Аконкагуа(6960м) в Андах.}}
:{{bib|'''Марака́йбо''' — крупное солоноватое озеро (строго географически являющееся заливом) в Венесуэле. Расположено в межгорной тектонической впадине между хребтами Сьерра-де-Периха на западе и Кордильера-де-Мерида на юге и востоке.}}
:{{bib|'''Пусты́ня Атака́ма''' (исп. ''Desierto de Atacama'') — пустыня на западном побережье Южной Америки на территории Чили(между 22° и 27° ю. ш.). До Второй тихоокеанской войны (1879—1883) принадлежала Боливии. Площадь — 105 000 км².}}
:{{bib|'''Титика́ка''' (исп. ''Titicaca'', кечуа ''Titiqaqa'', айм. ''Titiqaqa'') — озеро в Южной Америке, самое большое по запасам пресной воды[5] и второе по площади поверхности озеро Южной Америки (после озера Маракайбо, которое к тому же иногда считают морским заливом), высочайшее в мире судоходное озеро. Находится в Андах на плоскогорье Альтиплано, на границе Перу и Боливии. Крупнейший город — Пуно на западном берегу; в 19 км расположен город Тиуанако. Вокруг озера и на островах находится множество поселений народов аймара и кечуа. Часть населения живёт на плавучих тростниковых островах '''Урос''' (Uros).}}

== Полезные ссылки ==
{{bib|[https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB:%D0%AE%D0%B6%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 Портал:Южная Америка]}}
{{bib|[https://ru.wikivoyage.org/wiki/%D0%AE%D0%B6%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 Южная Америка в Викигиде]}}
{{bib|[https://ru.wikinews.org/wiki/%D0%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F:%D0%AE%D0%B6%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 Южная Америка в Викиновостях]}}
{{bib|Скромницкий А., Талах В. Энциклопедия доколумбовой Америки. Часть 1. Южная Америка. Том 2. Источники XVI-XVII веков по истории Южной Америки: Хроники. Документы.. [http://www.kuprienko.info www.kuprienko.info] (А. Скромницкий) (11 февраля 2012). Проверено 11 марта 2012.Архивировано 26 мая 2012 года.]}}

<br clear=all /><div class="light" style="float:right;>[[#Начало|В начало]]</div><br clear=all />
== Библиография ==
* {{bib|Скромницкий А., Талах В. Энциклопедия доколумбовой Америки. Часть 1. Южная Америка. Том 2. Источники XVI-XVII веков по истории Южной Америки: Хроники. Документы.. [http://www.kuprienko.info www.kuprienko.info] (А. Скромницкий) (11 февраля 2012). Проверено 11 марта 2012.Архивировано 26 мая 2012 года.}}
* {{bib|История древней Центральной и Южной Америки http://www.tula.net/tgpu/resources/history/lec3.html}}
* {{bib|ЭНЦИКЛОПЕДИЯ КРУГОСВЕТ: Александр Гумбольдт http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/biologiya/GUMBOLDT_ALEKSANDR.html}}
* {{bib|Би-би-си - В мире - В Южной Америке появится региональный парламент http://news.bbc.co.uk/hi/russian/international/newsid_7677000/7677446.stm}}
</div>


<div class="large-4 medium-5 columns">

<div class="shadow radius sbstyle">
<div class="row">
<div class="large-10 small-10 large-centered small-centered columns rubric" style="background-color:lightgrey;">Анхель</div>
</div>
<span class="firstcharacter">А</span>нхель – так называется самый высокий водопад в мире. Он находится в южноамериканской стране Венесуэла. Высота водопада составляет более 1000 метров. Находится это чудо природы в труднодоступных местах, поэтому не каждому может посчастливиться его увидеть.
<div class="row">
<div class="large-9 medium-5 small-9 large-centered medium-centered small-centered columns style="text-align:center; text-indent:0px;">[[файл:Anhel.jpg|220px|]]</div>
<div class="row">
<div class="large-7 medium-5 small-9 large-centered medium-centered small-centered columns" style="background-color:#f2feb0; text-align:center; font-style:italic; text-indent:0px;">Анхель</div>
</div>
</div>
</div>


<div class="shadow radius sbstyle" style="margin-top:20px;">
<div class="row">
<div class="large-10 small-10 large-centered small-centered columns rubric" style="background-color:lightgrey;">Мачу-Пикчу</div>
</div>
<span class="firstcharacter">М</span>ачу-Пикчу – это самый высокогорный город древности. Он был построен индейскими племенами в Андах, Перу. В наше время Мачу-Пикчу – одна из самых впечатляющих достопримечательностей во всем мире.
<div class="row">
<div class="large-9 medium-5 small-9 large-centered medium-centered small-centered columns style="text-align:center; text-indent:0px;">[[файл:Мачу-Пикчу.jpg|220px|]]</div>
<div class="row">
<div class="large-7 medium-5 small-9 large-centered medium-centered small-centered columns" style="background-color:#f2feb0; text-align:center; font-style:italic; text-indent:0px;">Мачу-Пикчу</div>
</div>
</div>
</div>


<div class="shadow radius sbstyle" style="margin-top:20px;">
<div class="row">
<div class="large-10 small-10 large-centered small-centered columns rubric" style="background-color:lightgrey;">Венесуэла</div>
</div>
<span class="firstcharacter">З</span>нали ли вы, что южноамериканская страна Венесуэла была названа в честь европейского города Венеция? Флорентийский путешественник Америго Веспуччи, изучив принцип постройки Венесуэлы (систему каналов, дома на сваях, на воде), обнаружил сходство с Венецией. Отсюда и пошло название целой страны в Южной Америке.
<div class="row">
<div class="large-9 medium-5 small-9 large-centered medium-centered small-centered columns style="text-align:center; text-indent:0px;">[[файл:Venesuehla.jpg|220px|]]</div>
<div class="row">
<div class="large-7 medium-5 small-9 large-centered medium-centered small-centered columns" style="background-color:#f2feb0; text-align:center; font-style:italic; text-indent:0px;">Венесуэла</div>
</div>
</div>
</div>


<div class="shadow radius sbstyle" style="margin-top:20px;">
<div class="row">
<div class="large-10 small-10 large-centered small-centered columns rubric" style="background-color:lightgrey;">Легенды о дивных странах</div>
</div>
[[Файл:legendi.jpg|мини|центр]]
</div>


<div class="shadow radius sbstyle" style="margin-top:20px;">
<div class="row">
<div class="large-10 small-10 large-centered small-centered columns rubric" style="background-color:lightgrey;">Загадка</div>
</div>
На восток материка

С гор спускается река.

Нет нигде ее полней.

Двенадцать Енисеев в ней

<div class="mw-customtoggle-myDiv1" style="background:#white"><span style="font-family:Times Nwe Roman; font-style:italic">Ответ</span></div>
<div class="mw-collapsible mw-collapsed" id="mw-customcollapsible-myDiv1">
<div class="mw-collapsible-content">Амазонка
</div>
</div>
</div>


<div class="shadow radius sbstyle" style="margin-top:20px;">
<div class="row">
<div class="large-10 small-10 large-centered small-centered columns rubric" style="background-color:lightgrey;">Тест по теме "Южная Америка"</div>
</div>
<quiz display = simple shuffleanswers=true >
{Южную Америку от Северной отделяет:
|type="()"}
- пролив Дрейка
- Суэцкий канал
- Магелланов пролив
+ Панамский канал

{Самый высокий в мире водопад расположен в бассейне реки:
|type="()"}
- Парана
- Парагвай
+ Ориноко
- Рио-Негру

{Первые европейцы, достигшие берегов Южной Америки, были участниками экспедиции во главе с:
|type="()"}
- А.Виспуччи
+ Х.Колумбом
- Ф.Дрейком
- Ф.Магелланом

{Самое большое по площади государство Южной Америки:
|type="()"}
- Аргентина
- Мексика
+ Бразилия
- Чили

{Самая высокая гора Южной Америки:
|type="()"}
- Эльбрус
- Чимборасо
+ Аконкагуа
- Кения
</quiz>
</div>
<div class="sbstyle">
<div class="row">
<div class="large-10 small-10 large-centered small-centered columns rubric" style="margin-top:20px">Пройди тестирование</div>
</div>
<a href="/mediawiki/docs/Tests/Geographic/Rus/Южная Америка/index.html" class="test_hover" onclick="this.target='_blank'"> <div align="center" class="test_div_hover" style="width:300px; height:auto; float:non; text-indent:0"><span class="test_hover_state"></span> [[file:Corbis.jpg|class=testirovanie|Пройди тестирование|link=]]</div></a>
</div>
</div>
{{lang|:KR:География: Түштүк Америка}}
[[Category:География]]
[[Category:Средняя Школа]]

Файл:Machu-Pikchu.jpg

2018-09-23T14:07:02Z

Msu02: Machu-Pikchu

Machu-Pikchu

Файл:Legendi.jpg

2018-09-23T14:04:47Z

Msu02: legendi

legendi

Файл:Venesuehla.jpg

2018-09-23T14:04:01Z

Msu02: Venesuehla

Venesuehla

Файл:Anhel.jpg

2018-09-23T14:03:06Z

Msu02: Anhel

Anhel

Файл:Indejcy.jpg

2018-09-23T14:02:11Z

Msu02: indejcy

indejcy

Файл:Lamy.jpg

2018-09-23T14:00:16Z

Msu02: Lamy

Lamy

Файл:Bronenosec.jpg

2018-09-23T13:59:48Z

Msu02: Bronenosec

Bronenosec

Файл:Ptichki.jpg

2018-09-23T13:59:15Z

Msu02: ptichki

ptichki

Файл:Bizony.jpg

2018-09-23T13:58:41Z

Msu02: bizony

bizony

Файл:YUg.jpg

2018-09-23T13:57:47Z

Msu02: YUg

YUg

Файл:Pampasy.jpg

2018-09-23T13:57:11Z

Msu02: Pampasy

Pampasy

Файл:Lesa3.jpg

2018-09-23T13:56:42Z

Msu02: Lesa

Lesa

Файл:Lesa2.jpg

2018-09-23T13:56:06Z

Msu02: Lesa

Lesa

Файл:Lesa.jpg

2018-09-23T13:55:33Z

Msu02: Lesa

Lesa

Файл:Priroda.jpg

2018-09-23T13:54:44Z

Msu02: Priroda

Priroda

Файл:Issledovanie.png

2018-09-23T13:53:52Z

Msu02: Issledovanie

Issledovanie

Файл:Otkritie.jpg

2018-09-23T13:53:16Z

Msu02: otkritie

otkritie

Файл:VespuchchiGeo.jpg

2018-09-23T13:52:35Z

Msu02: VespuchchiGeo

VespuchchiGeo

Файл:KolumbGeo.jpg

2018-09-23T13:51:58Z

Msu02: KolumbGeo

KolumbGeo

Файл:KartaAmer.jpg

2018-09-23T13:51:00Z

Msu02: kartaAmer

kartaAmer

Файл:YUzhnayaAmerika5.jpg

2018-09-23T13:50:05Z

Msu02: YUzhnayaAmerika

YUzhnayaAmerika

Файл:YUzhnayaAmerika4.jpg

2018-09-23T13:49:34Z

Msu02: YUzhnayaAmerika

YUzhnayaAmerika

Файл:YUzhnayaAmerika3.png

2018-09-23T13:49:04Z

Msu02: YUzhnayaAmerika

YUzhnayaAmerika

Файл:YUzhnayaAmerika2.jpg

2018-09-23T13:48:06Z

Msu02: YUzhnayaAmerika2

YUzhnayaAmerika2

Файл:YUzhnayaAmerika.jpg

2018-09-23T13:47:29Z

Msu02: YUzhnayaAmerika

YUzhnayaAmerika

KR:География: Кыргыз Республикасынын чарбасы

2018-09-23T13:44:14Z

Msu02: Хозяйство Кыргызстана kg9 kartinki

{{Якорь|Начало}}
<div class="row geo-bg"><div class="maintext large-8 medium-7 columns">

<div class="row">
<div class="large-12 large-centered columns">
''Чектелген жаратылыштык, эмгектик, капиталдык ресурстарды максималдуу пайдалануу жана минималдык чыгымдарга жетишүү үчүн натыйжалуу чарбалык ишмердүүлүк менен алектенүү керек. Бүгүн Кыргыз Республикасынын алдында өндүрүштүн төмөндөшүн толук токтотуу жана калктын жашоо турмуш деңгээлин дайыма жогорулатууга умтулуусунда экономиканын кийинки стабилдүүлүк ѳсүү милдети турат.
''</div>
</div>
Кыргыз Республикасы - агрардык-индустриялдык ѳлкѳ. 1991 - жылдан кийин Кыргыз Республикасынын экономикасы рыноктук кайра куруу жолуна түштү. Менчиктештирүү тармагында орчундуу ийгиликтерге жетишилди. 1995-жылга ѳлкѳдѳгү бар болгон ѳндүрүштѳрдүн 53 миңден кѳбү, 60% менчиктештирилген. 1990 - жылдын аягында өндүрүлгөн продукциянын 90% жогору жеке менчик өндүрүштөр тарабынан өндүрүлгөн.

<ul class="large-block-grid-3 small-block-grid-2">
<li>{{center|[[file: PromyshlennostKyrgyzstana.png|Кыргыз Республикасынын өнөр - жайы]]}} <div style="color:blue; text-align:center">Кыргыз Республикасынын өнөр - жайы</div></li>
<li>{{center|[[file:KyrgyzHozGeo.jpg|Азыркы Кыргыз Республикасынын өнөр - жай өндүрүштөрүнүн түзүлүшү]]}} <div style="color:blue; text-align:center">Азыркы Кыргыз Республикасынын өнөр - жай өндүрүштөрүнүн түзүлүшү</div></li>
<li>{{center|[[file: zhajlardyn.png|Кыргызс Республикасындагы өнөр жайлардын өлчөмү]]}} <div style="color:blue; text-align:center">Кыргыз Республикасындагы өнөр - жайлардын өлчөмү</div></li>
</ul>

<ul class=" example-orbit" data-orbit="" data-options="animation:slide; pause_on_hover:true; animation_speed:500; navigation_arrows:true; resume_on_mouseout: true; timer_speed:4500;" >
<li class="active">
[[file:Slidekg12.JPG|100px]]
</li>
<li>
[[file:Slidekg2.JPG|100px]]
</li>
<li>
[[file:Slidekg3.JPG|100px]]
</li>
<li>
[[file:Slidekg4.JPG|100px]]
</li>
</ul>

{{center|[[file: GornodobyvayushchayaOtrasl.mp4|500px| Тоо - кен казуу тармагы]]}}
<div style="color:blue; text-align:center">Тоо - кен казуу тармагы</div>

'''Айыл - чарба''' – бул Кыргыз Республикасынын экономикасынын алдыңкы тармагы. Бул тармакта ѳлкѳнүн эмгекке жарамдуу калкынын чоң бөлүгү алектенет. Дыйкан жана фермердик чарбалардын бар болушу Кыргыз Республикасынын экономикасынын айыл - чарба секторунун өнүгүүсүнѳ шарт түздү. Айыл - чарба 3 тармакка бөлүнөт: дыйканчылык, мал чарбасы жана суу ресурстары.

{{center|[[file: OsnovnyeKulturyKG.png|500px| Основные сельскохозяйственные культуры Кыргызской Республики]]}}

<ul class="large-block-grid-2 small-block-grid-1">
<li>{{center|[[file: 3regionakg.png|450px| Ири мүйүздүү мал жана канаттуулар боюнча үч алдыңкы аймак]]}} <div style="color:blue; text-align:center">Ири мүйүздүү мал жана канаттуулар боюнча үч алдыңкы аймак</div></li>
<li>{{center|[[file: 3regionakg2.png|450px| сүмдүк өстүрүүчүлүктүн дүң продукциясы боюнча үч алдыңкы аймак (млн. сом)]]}} <div style="color:blue; text-align:center">өсүмдүк өстүрүүчүлүктүн дүң продукциясы боюнча үч алдыңкы аймак</div></li>
</ul>

'''Транспорт.''' Тоолуу рельефке байланыштуу темир жол жана куур (түтүк) транспортунун ѳнүгүүсү чектелген. Темир жолдордун узундугу 370 кмге жакын. Алар коңшу мамлекеттердин темир жолдорунун уландысы болуп эсептелет жана түндүктө Казакстандан Бишкекке чейин андан ары Ысык-Көлдүн түндүк-батыш жээгиндеги Балыкчыга (мурунку Рыбачье) чейин, ошондой эле Өзбекстандан Фергана өрөөнүнүн чыгышынан Ош жана Жалал-Абадка чейин жүрѳт.

Транспорттун негизги түрү – автоунаа. Автоунаа жолдорунун узундугу – 40 миң км.жакын. Бишкек (“Манас” аэропортунан) жана областтык борборлор ортосунда аба байланышы колдонулат. Кыргыз Республикасынын территориясы боюнча Бухара – Ташкент – Бишкек – Алма-Ата жана Майлы-Сай – Жалал-Абад – Кара-Суу – Ош куур түтүктѳрү өтөт .

<br clear=all /><div class="light" style="float:right;>[[#Начало|В начало]]</div><br clear=all />
== Кыргыз Республикасынын административдик областтарынын экономикасы ==

'''Бишкек''' башка областтарга салыштырмалуу экономикалык жана социалдык жактары боюнча жогорураак деңгээлде турат. Борбор катары саясий тараптан ѳзгѳчѳ аймак болуп эсептелет. Шаарда: өнөр-жай,транспорт, байланыш, курулуш жана калкты социалдык багытта камсыз кылган - соода, илим, билим берүү, маданият, саламаттык сактоо жана башка тармактар өнүккөн.

'''Баткен областынын''' экономикасы Кыргыз Республикасынын өндүрүштүк комплексинде өзгөчө орунду ээлейт, себеби бул областта сейрек кездешкен өнөр - жайлык дарамети бар (Айдаркенде сымап, Кадамжайда сурьма; Кызыл-Кыяда жана Сүлүктүдө көмүр). Иреттелген айыл-чарбасы (өрүк, тамеки, эт, жумуртка жана сүт азыктары), туризмдин өнүгүүсү үчүн мүмкүнчүлүктөр бар.

{{center|[[file: PromyshlennyePunkty.jpg|500px| Промышленные пункты]]}}

'''Чүй областы''' Кыргыз Республикасынын ѳнѳр - жай ѳндүрүшүндѳ негизги орунду ээлейт. Бул жерде иптрий тобундагы сейрек кездешүүчү элементтердин, кабелдик буюмдар, соода жана коомдук тамак-аш үчүн жабдуулар, курулуш материалдары, акиташ, терезе айнектери, шифер, цемент, картон, килем буюмдары, бут-кийимдер, кум-шекер, спирт ичимдиктери, жүндү биринчи иштетүү иштеринин ѳндүрүшү жакшы жолго коюлган. Өнөр - жайдын негизги тармактары: жеңил, түстүү металлургия, машина куруу жана металл иштетүү, ѳнѳр-жай курулуш материалдарды чыгаруу.

{{center|[[file: PromyshlennyePunkty2.jpg|500px| Промышленные пункты]]}}

'''Нарын областы''' ѳзүнүн социалдык инфраструктурасы боюнча республиканын начар ѳнүккѳн экономикалык аймагы болуп эсептелет. Климаттык шарттар бийик тоолуу жайлоолордо малдарды багууга мүмкүнчүлүк түзөт. Областта акыркы жылдары рыноктук мамилелерге ѳткѳндүгүнѳ байланыштуу өнөр-жай, тейлөө тармактарынын ар кандай менчик формаларын тандашкан. Областтын территориясында 1991 - жылы Президенттин атайын токтому менен республикада биринчи жолу Нарын Эркин экономикалык зона (ЭЭЗ) түзүлгѳн. Эркин экономикалык зонага экономиканын ар түрдүү багытында иштеген 54 биргелешкен өндүрүштөр чарбалык субъект катары катталган.

{{center|[[file: PromyshlennyePunkty3.jpg|500px| Промышленные пункты]]}}

'''Ысык-Көл областы'''. Аймактын негизги экономикалык көрсөткүчү болуп айыл - чарба, анча чоң эмес өндүрүштүк тармактар жана үстѳмдүк кылган туристтик эс алуунун жайкы жана кышкы түрлѳрү эсептелинет. Жагымдуу климаттык шарттар малдарды кѳлдүн тѳмѳнкү агымдарында гана эмес, бийик тоолуу жайлоолордо багууга мүмкүнчүлүк түзөт. Мал чарбасынын азыгын сүт жана эт азыктарынын ѳндүрүшүнѳ жана кайра иштетүүгө беришет. Айыл-чарбасы жана мөмө жемиштерди өстүрүү кеңири ѳнүккѳн.

{{center|[[file: PromyshlennyePunkty4.jpg|500px| Промышленные пункты]]}}

Ѳлкѳнүн аймактар арасында '''Ош облусунун''' экономикалык өнүгүү деңгээли калктын ар бир адамына эсептелген негизги көрсөткүчтѳр боюнча орто республикалык көрсөткүчтѳн ѳтѳ тѳмѳн эмес жайгашкан жана орто катары мүнѳздѳлѳт. Ѳлкѳдѳ социалдык жана экономикалык реформаларды ѳткѳрүүнүн жыйынтыгында реалдуу жана социалдык сектордо түзүлүштүк кайра түзүүлөр болуп ѳттү жана жеке менчик, жамааттык жана мамлекеттик формалары менен көп укладдуу рынок экономикасы түзүлдү.

{{center|[[file: PromyshlennyePunkty5.jpg|500px| Промышленные пункты]]}}

'''Жалал-Абад''' областында мурун нефть, газ, таш көмүр (Көк-Жаңгак, Таш-Көмүр), жана жарым металл кендери интенсивдүү казылып алынчу. Экономикага негизги салымды ГЭС каскадынан жана Нарын дарясынан суу сактагычтардагы электрэнергия кошот: Токтогул ГЭСи, Күрпсай ГЭСи, Таш-Көмүр ГЭСи, Үчкоргон ГЭСи. Адистиги: дан өсүмдүктөрү, пахта, тамеки, жүзүм, багбанчылык, мал чарбасы (кой, эчки, уй, жылкы), жибек; тоо капталдарда-кайрак жерлер кездешет. Тоолордо эң негизги тармак- койлорду багуу.

{{center|[[file: PromyshlennyePunkty6.jpg|500px| Промышленные пункты]]}}

'''Талас областынын''' экономикасы жаратылыштык-климаттык мамиленин ыңгайлуураак тармактары менен багытталган. Айыл-чарбанын негизги тармагы - малчылык. Калк кой, уй, жылкы багуу жана алардан продукция алуу менен алектенишет. Областта дыйканчылык ѳнүккѳн, бул жерде дан өсүмдүктөрүн, буурчак, картошка, жашылча - жемиштерди ѳстүрүшѳт, акыркы жылдары, кант кызылча жана май берүүчү өсүмдүктөр маданиятын өстүрѳ башташты.

{{center|[[file: PromyshlennyePunkty7.jpg|500px| Промышленные пункты]]}}

<br clear=all /><div class="light" style="float:right;>[[#Начало|В начало]]</div><br clear=all />
== Тышкы экономикалык байланыштар ==

Кыргыз Республикасынын тышкы соода саясатында Орто Азия жана алыскы чет өлкөлөр менен кызматташуу өзгөчө кызыгууну туудурат. Ѳлкѳнүн тышкы соода айлануусу 2000-жылы 1 млрд АКШ долларын түзгѳн. Тышкы соода операциялардын сальдосу азырынча дагы деле терс көрсөткүчтѳ турат.

Экспортко 500 миллионго жакын доллар туура келет. Акыркы жылдары анын тармактык түзүлүшү орчундуу өзгөрүлдү. Тышкы соодада башкы мааниге алтын менен экспорттук операциялар ээ. Түстүү металлургияга тышка чыгарган продукциянын 40% нан кѳбүрѳѳгү туура келет. Орчундуу экспорттук кирешелерди берген экинчи тармак — электрэнергетика. Бирок, акыркы жылдары электрэнергияны берүүнүн жалпы көлөмү кыскарууда. Акырындык менен экспортто айыл-чарба продукцияларынын бѳлүгү, айрыкча мал чарбасы боюнча азайууда. Жарым кристаллдык кремнийди чет өлкөлөргө сатуу жакшы мааниге ээ болууда.

Импорт боюнча сатып алуулардын көлөмү бардык жылдары бирдей эмес. Термелүү 300 миллиондон 900 миллион долларды турат. Импортто отун-энергетикалык комплекстин продукциясы үстѳмдүк кылат (25%). Экинчи орунда тамак-аш өнөр-жайынын продукциялары (дан азыктары, өсүмдүк майы, иштеле элек кант). Ошондой эле машина куруу, химия өнөр - жайынын айрым тармактарынын продукциялары, кийимдер жана башка кеңири керектелүүчү товарлар сатылып алынат.

<ul class="large-block-grid-2 small-block-grid-1">
<li>{{center|[[file:SyrtkySoodaGeo.jpg|Сырткы айлануу]]}}</li>
<li>{{center|[[file:EksportImportGeo.jpg|Экспорт жана импорт]]}}</li>
</ul>

Экспорттук-импорттук ѳткѳрүүлѳрдүн аймактык өзгөчөлүгү акырындык менен өнүккөн ѳлкѳлѳргѳ жана Кытайга жылууда. Бирок, коңшу ѳлкѳлѳрдѳн отунга болгон көз карандылык КМШ өлкөлөрү менен болгон тышкы соода байланыштары жеткиликтүү жогору болгонго алып келет: импорт боюнча - 53,7%, экспорт боюнча - 41,1%. Бул Биримдиктеги бирден - бир эң бийик көрсөткүч. Кыргыз Республикасы менен биргеликте Казакстан, Тажикстан, Белорусия менен бажы биримдигине кирген Россия Кыргыз Республикасы үчүн башкы экспортер (анын 24,0% импорту) болуп саналат. Экинчи орунда Өзбекстан - 13,4%. Андан кийин Казакстан -10,3%, АКШ - 9,7%, Турция - 4.8%, Германия - 4,5%.

{{center|[[file: ExportJanKG.png|500px| Экспорт за январь-июль 2016 года]]}}

<br clear=all /><div class="light" style="float:right;>[[#Начало|В начало]]</div><br clear=all />

== Сөздүк ==
:{{bib|'''Импорт''' (лат. ''importo'' – ташып кирүү, алып келүү, грекче. ἐμπορια ион. ἐμπορίη ἥ–товар, соода (кѳпчүлүгүндѳ сырткы), соода иштери боюнча жол жүрүү) - товарларды, жумуштарды, тейлөөлѳрдү, интеллектуалдык ишмердүүлүктүн жыйынтыгын ж.б. ѳлкѳнүн бажы аймагына чек арадан кайра киргизүүгѳ милдетсиз алып чыгуу.}}
:{{bib|'''Тышкы экономикалык байланыштар''' - мамлекеттердин чарбалык ѳз ара аракеттенүүсү, анын негизинде эмгекти эл аралык бөлүштүрүү жатат. Ѳлкѳ аралык товарлардын жана тейлөөлѳрдүн кыймылын, каржылык жана эмгек ресурстарын, технологияларды, башкаруу тажрыйбаларын жана илимий - маалыматтык агымдарын камтыйт.}}
:{{bib|'''Чарба''' - экономикада чарба бул ѳзүнүн керектөөсүн камсыз кылуу максатында адамдар тарабынан пайдаланган өндүрүштүн бардык каражаттарынын жыйындысы. Айыл - чарба, Пландуу чарба, Эл чарбасы, Натуралдык чарба, Товардык чарба, Үй чарбасы.}}
:{{bib|'''Экономика''' – бул “адамдын нормалдуу тиричилик ишмердүүлүгү жөнүндө окуу”.}}
:{{bib|'''Экономикалык өсүү''' – бул мамлекеттин чарбалык ишмердүүлүгүнүн жыйынтыгынын, анын сак-саламаттыгынын көрсөткүчү жана экономикалык көз карандысыздыктын кепилдиги.}}
:{{bib|'''Экспорт''' (лат. ''exporto'' – алып чыгам) башка ѳлкѳдѳ кайра иштетүү үчүн же чет өлкөлүк рыноктордо сатуу үчүн арналган чет өлкөлүк сатуучуларга сатылган товарларды чек арадан алып чыгуу. Экспортко башка ѳлкѳ аркылуу транзит менен товарларды ташууну жана аларды үчүнчү мамлекетке сатуу үчүн (реэкспорт) башка ѳлкѳдѳн алып келген товарларды алып чыгууну киргизет.}}

== Пайдалуу шилтемелер: ==
{{bib|[http://www.easttime.ru/countries/topics/1/4/25.html Кыргызстан Центральная Азия]}}

<br clear=all /><div class="light" style="float:right;>[[#Начало|В начало]]</div><br clear=all />
== Адабияттары ==
* Киргизия // Канцелярия конфискации — Киргизы. — М. : Большая Российская энциклопедия, 2009. — С. 750. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—, т. 13). — ISBN 978-5-85270-344-6 https://bigenc.ru/geography/text/2065934
* Экономика Киргизии http://www.retailkyrgyzstan.com/retail-kyrgyzstan/kyrgyz-economy.htm
* Экономика Кыргызстана http://kyrgyzembassy.ru/?page_id=447#.WgflUsZl-Ul

</div>


<div class="large-4 medium-5 columns">

<div class="shadow radius sbstyle">
<div class="row">
<div class="large-10 small-10 large-centered small-centered columns rubric" style="background-color:lightgrey;">Улуттук статистикалык комитет ѳткѳн 2016-жылы кайсы тармактарда абал жакшы болгондугу жѳнүндѳ маалыматты басып чыгарган</div>
</div>

1. '''Энергетика'''. Бир жылда энергетикалык компаниялардын таза кирешеси 5,8 миллиард сом түздү. Айта кетсек, алар 2015 - жылды терең «минуста» бүтүрүшкѳн — 10 миллиардга жакын зыян тартуу болгон.

2. '''Кесиптик, илимий жана техникалык ишмердүүлүктѳ'''. Бул жолу кирешенин кѳлѳмү 3,4 миллиард сомдон жогору болгон. Бир жыл мурун—4,7 миллиард минуста.

3. '''Соода''' бизнесмендерге 784 миллион сом алып келген. 2014 - жылы ал 2,6 миллиард чыгымга учураган.

4. '''Курулуш'''. Курулуштардын кожоюндары 2015-жыл сыяктуу (чыгым — 1,4 миллиард сом) минуска учурабастан, 620 миллион иштеп табышты.

5. '''Кайра иштетүүчү өндүрүштѳр''' - 2014-жылкы 5,5 миллиард чыгымдын ордуна 592 миллион сом киреше табышкан.

''Ал эми бул жолу эң чыгымдуу болуп ресторандык бизнес (минус 55 миллион) жана маалыматтык тармакта иштеген өндүрүштөр (28 миллион) болгон.''
</div>


<div class="shadow radius sbstyle" style="margin-top:20px;">
<div class="row">
<div class="large-10 small-10 large-centered small-centered columns rubric" style="background-color:lightgrey;">Сарамжалдуулуктун негиздери</div>
</div>
* Негизги кадамдар: Киреше жана чыгашаны туура бөлүштүргүлө. Экинчиси биринчиден эч качан ашпашы керек. Ашыкчалыктан баш тарткыла. Эң керектүүлөрдү гана сатып алгыла жана акчаңарды шамалга сапырбагыла.
* Кредиттен баш тартканга аракет кылгыла. Азыркы убакта кредит-бул чыныгы карыз чуңкуру, андан үй бүлөлѳр жылдап чыга алышпай калышат.
* Сапаттуу продукцияны сатып алгыла. Француздар бекеринен айткан эмес: “Биз арзанды сатып алуу үчүн анча бай эмеспиз”.
* Сатып алууңарды пландаштыргыла, товарлардын сапатын Интернет боюнча окугула же тааныштардан сураштыргыла. Ошон үчүн күндѳлүк - план жүргүзгүлѳ, ал жакка алдыдагы сатып алууларды жазгыла.
</div>


<div class="shadow radius sbstyle" style="margin-top:20px;">
<div class="row">
<div class="large-10 small-10 large-centered small-centered columns rubric" style="background-color:lightgrey;">Кийиз</div>
</div>
{{center|[[file: vojlok.mp4|250px| Бишкек]]}}
</div>


<div class="shadow radius sbstyle" style="margin-top:20px;">
<div class="row">
<div class="large-10 small-10 large-centered small-centered columns rubric" style="background-color:lightgrey;">Абрикос</div>
</div>
{{center|[[file: abrikos.mp4|250px| Бишкек]]}}
</div>


<div class="shadow radius sbstyle" style="margin-top:20px;">
<div class="row">
<div class="large-10 small-10 large-centered small-centered columns rubric" style="background-color:lightgrey;">Чай азыктары</div>
</div>
{{center|[[file: iz-vojloka.mp4|250px| Бишкек]]}}
</div>


<div class="shadow radius sbstyle" style="margin-top:20px;">
<div class="row">
<div class="large-10 small-10 large-centered small-centered columns rubric" style="background-color:lightgrey;">Койлор</div>
</div>
{{center|[[file: barashki.mp4|250px| Бишкек]]}}
</div>


<div class="shadow radius sbstyle" style="margin-top:20px;">
<div class="row">
<div class="large-10 small-10 large-centered small-centered columns rubric" style="background-color:lightgrey;">Боз үй</div>
</div>
{{center|[[file: yurta.mp4|250px| Бишкек]]}}
</div>


<div class="shadow radius sbstyle" style="margin-top:20px;">
<div class="row">
<div class="large-10 small-10 large-centered small-centered columns rubric" style="background-color:lightgrey;">Экономика боюнча тест</div>
</div>
<quiz display = simple shuffleanswers=true >
{Заманбап экономика эмне деп аталат?
|type="()"}
- рыноктук экономика
+ чектелген ресурстардын экономикасы
- саясий экономика
- эмгек наркынын теориясы
- маржинализм

{Муктаждыктар боюнча адамдардын мамилеси бул…
|type="()"}
- коомдун экономикалык тармагы
- коомдун саясий тармагы
- коомдун руханий тармагы
+ коомдун социалдык тармагы
- ноосфера

{Башка мамлекеттерден товарларды жана тейлөөлѳрдү киргизүү?
|type="()"}
- таза импорт
- таза экспорт
+ импорт
- экспорт
- туура жообу жок

{Экономикалык өсүү факторлоруна эмне кирет:
|type="()"}
- капиталдын өсүшү
- билим алуу деңгээлинин өсүшү
- бөлүнгѳн ресурстардын жакшырышы
- ИТП негизинде технологиялардын ѳркүндѳшү
+ бардык жооптор туура

{Экономиканын объектиси:
|type="()"}
+ коомдун экономикалык тармагы
- чектелген ресурстар
- муктаждыктардын өсүшү
- ИТР
- адамзаттын глобалдык кѳйгѳйлѳрү
</quiz>
</div>
<div class="sbstyle">
<div class="row">
<div class="large-10 small-10 large-centered small-centered columns rubric" style="margin-top:20px">Тестти өтүңүз</div>
</div>
<a href="/mediawiki/docs/Tests/Geographic/Kyr/Кыргызстан Хозяйство/index.html" class="test_hover" onclick="this.target='_blank'"> <div align="center" class="test_div_hover" style="width:300px; height:auto; float:non; text-indent:0"><span class="test_hover_state"></span> [[file:Corbis.jpg|class=testirovanie|Тестти өтүңүз|link=]]</div></a>
</div>
</div>
{{lang|География:Хозяйство Кыргызстана}}
[[Category:География]]
[[Category:Средняя Школа]]

Файл:Iz-vojloka.mp4

2018-09-23T13:43:31Z

Msu02: iz-vojloka

iz-vojloka

Файл:ExportJanKG.png

2018-09-23T13:41:00Z

Msu02: ExportJanKG

ExportJanKG

Файл:3regionakg2.png

2018-09-23T13:38:20Z

Msu02: 3regionakg2

3regionakg2

Файл:3regionakg.png

2018-09-23T13:37:51Z

Msu02: 3regionakg

3regionakg

Файл:OsnovnyeKulturyKG.png

2018-09-23T13:36:36Z

Msu02: OsnovnyeKulturyKG

OsnovnyeKulturyKG