Билим булагы - Вклад участника [ru]

Билим булагы:Редакторы виджетов

2020-06-08T16:19:15Z

Admine2: Новая страница: «https://www.bb.edu.gov.kg/index.php?title=%D0%91%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BC_%D0%B1%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D1%8B:%D0%A0%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%…»

https://www.bb.edu.gov.kg/index.php?title=%D0%91%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BC_%D0%B1%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D1%8B:%D0%A0%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B_%D0%B2%D0%B8%D0%B4%D0%B6%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2&action=edit

KR:Усенов Чубак

2018-11-02T08:39:44Z

Admine2:

<div id="KNS-conteiner" class="one">
<div class="KNS-background">
<div class="kns-modal">
<div id="meneme" class="KNS-inside" style="text-align:center">
<p>Урматтуу колдонуучулар!</p>
<p>Bilim Bulagy электрондук булактарынын окуу топтому азыркы учурда тестирлөө режиминде иштеп жатат.</p>
<p>Эгер Сиз каталарды байкасаңыз же сунуштараңыз болсо, биздин почтабызга жазыңыз: <br /><span style="color:blue">bilimbulagy18@gmail.com</span></p>
<button class="CloseAlert">OK</button>
</div></div> </div> </div>
<div class="row main-bg">
<div class="maintext large-8 columns">
{{center|[[Файл:BB 10 KG.mp4|740px|start=2]]}}
----
<br clear=all />
<ul class="small-block-grid-1 large-block-grid-2">
<li>
{{left|'''Урматтуу окуучулар, мугалимдер, ата–энелер!'''}}
{{left|«Билим булагы» – бул математика,}}
{{left|физика, химия, биология, география,}}
{{left|тарых, дүйнөлүк кыргыз адабияты,}}
{{left|англис тили боюнча Кыргыз Республикасынын}}
{{left|билим берүү уюмдарынын}}
{{left|5–9 класстарынын билим берүү}}
{{left|стандарттарынын чегиндеги окуу}}
{{left|материалдарынын мультимедиялык комплекси.}}
</li>
<li>
{{left|[[Файл:KGВИДЕО ГИД инструкция.mp4|320px|start=2]]}}
</li>
</ul>
----
<ul class="small-block-grid-1 large-block-grid-2">
<li>
<a href="/docs/Predmet/KG_Методическое пособие Билим Булагы_CRV.pdf" onclick="this.target='_blank'"> {{center|[[file:Cover final bilim bulagy KG.jpg|150px|Методическое руководство для учителей|link=]]}} </a>
</li>
<li>
'''«Билим булагы»''' мектеп билимин турмушка жакындатат.
<br>
<br>
<br>
'''«Билим булагы»''' мектеп окуучулары, мугалимдер жана ата–энелер үчүн дайыма ачык.
<br>
<br>
<br>
'''«Билим булагы» менен бирге таанып бил жана жаңыны жарат!'''
</li>
</ul>

</div>


<div class="large-4 columns">

<div class="sbstyle">
<div class="row">
<div class="large-10 small-10 large-centered small-centered columns rubric">
<ul class="example-orbit" data-orbit data-options="animation:slide; pause_on_hover:true;animation_speed:400;navigation_arrows:false; resume_on_mouseout: true; timer_speed:4500;">
<li class="active">
[[file:Gerb standartKG.png|link=]]
</li>
<li>
[[file:WBG Vertical-RGB-high (1).png|link=]]
</li>
</ul>
</div>
</div>
Кыргыз Республикасынын Билим берүү жана илим министрлиги Эл аралык өнүгүү ассоциациясынын колдоосу менен (Дүйнөлүк банк) «2012–2020–жылдардагы билим берүүнүн өнүгүү стратегияларында» бекитилген иш чараларды жүзөгө ашырууну камсыздоочу реформаларды өткөрөт.

«Билим берүү секторундагы реформаларды колдоо» долбоорунун алкагында окуу пландарын жакшыртуу жана оптималдаштыруу, мектептерди окуу китептери, окуу материалдары, анын ичинде орто мектептер үчүн электрондук окуу материалдары менен камсыз кылууга багытталган иш чаралар жүзөгө ашырылууда.

Электрондук окуу материалдарынын мультимедиялык программалык–методикалык комплекси окуучулардын мектеп предметтерине кызыгуусуна түрткү берүү, негизги жана предметтик компетенттүүлүктөрдү жакшыртуу , билим берүү процессинин натыйжалуулугун жогорулатуу, сабакка даярданууда окуучулар жана мугалимдердин кошумча материал издөөсүн жеңилдетүүгө арналган.
</div>
</div>
{{lang|Главная}}

Главная

2018-11-02T08:26:44Z

Admine2:

Пример Страницы

2018-11-02T08:25:33Z

Admine2:

<div id="KNS-conteiner" class="one">
<div class="KNS-background">
<div class="kns-modal">
<div id="meneme" class="KNS-inside" style="text-align:center">
<p>Уважаемые пользователи!</p>
<p>Образовательный комплекс электронных ресурсов «Bilim Bulagy» в настоящее время находится в тестовом режиме работы.</p>
<p>Если Вами будут замечены ошибки или у Вас есть предложения, пожалуйста, сообщите нам по электронной почте: <br /><span style="color:blue">bilimbulagy18@gmail.com</span></p>
<button class="CloseAlert">OK</button>
</div></div> </div> </div>

<div class="row mir-bg"><div class="maintext large-8 medium-7 columns">
<div class="fpoitest">http://176.126.167.242/mediawiki/extensions/extrapages/lp/index.html</div>
</div></div>

{{БоковоеМеню}}
[[Файл:Egypt pyramids.jpg|мини|справа|Вид на пирамиды в Гизе. Слева направо: пирамиды Менкаура, Хефрена и Хеопса. Три небольшие пирамиды на переднем плане являются пирамидами-спутницами пирамиды Менкаура.]]
Еги́петские пирами́ды — древние каменные сооружения пирамидальной формы расположенные в Египте.

Количество объектов идентифицируемых как египетские пирамиды варьируется от 118 до 138 (по данным ноября 2008 года). Большая часть пирамид были построены в качестве усыпальниц для фараонов Древнего и Среднего царств. Древнейшие из известных пирамид находятся в Саккаре. Самой древней считается пирамида Джосера, построенная архитектором Имхотепом в период с 2667 по 2648 гг. до н. э.

Самые известные пирамиды находятся на окраине Каира в Гизе, три из которых до сих пор являются одними из крупнейших сооружений когда-либо построенных человеком. Пирамида Хеопса является самой большой пирамидой в Египте и входит в число Семи чудес света.
__FORCETOC__

== Предшественники пирамид ==
[[Файл:Mastaba-faraoun-3.jpg|мини|слева|Мастаба Шепсескафа в Саккаре.]]
В период первых династий появляются специальные «дома после жизни» — мастабы — погребальные здания, состоявшие из подземной погребальной камеры и каменного сооружения над поверхностью земли. Сам термин относится уже к арабскому времени и связан с тем, что форма этих похожих в разрезе на трапецию гробниц напоминала арабам большие скамьи, называвшиеся «мастаба».

Мастабы строили для себя и первые фараоны. Древнейшие царские мастабы, относящиеся к временам I династии, сооружались из адобов — необожжённых кирпичей из глины и/или речного ила. Их строили в Нагаде (Абидос) в Верхнем Египте, а также в Саккаре, где находился главный некрополь Мемфиса, столицы правителей первых династий. В наземной части этих построек находились молельни и помещения с погребальным инвентарем, а в подземной — собственно погребальные камеры.

В период первых династий появляются специальные «дома после жизни» — мастабы — погребальные здания, состоявшие из подземной погребальной камеры и каменного сооружения над поверхностью земли. Сам термин относится уже к арабскому времени и связан с тем, что форма этих похожих в разрезе на трапецию гробниц напоминала арабам большие скамьи, называвшиеся «мастаба».

== Пирамиды фараонов III династии ==
[[Файл:800px-Saqqara BW 5.jpg|мини|справа|Пирамида Джосера.]]'''Пирамида Хабы''' — находится в Завиет-эль-Эриане. Архитектором её считается Хаба. В центральной части пирамиды хорошо видна структура кладки — слои камня чуть наклонены в сторону центра и как бы опираются на него (из-за этого её иногда ещё называют «Слоёной»). Материал постройки — грубо отёсанный камень небольшого размера и глиняный раствор. Технология постройки пирамиды сходна с той, которая использовалась при постройке пирамиды Сехемхета и Ступенчатой пирамиды в Саккаре.
'''Пирамида Джосера''' — это первая пирамида ступенчатого типа. Расположена в Саккаре, к северо-востоку от Мемфиса, в 15 км от Гизы. Высота 62 м. Постройка датируется приблизительно 2670 годом до н. э.. По внешнему виду она напоминает несколько поставленных друг на друга мастаб, которые уменьшаются по мере приближения к вершине. Скорее всего, именно таков и был замысел архитектора этой пирамиды, Имхотепа. Имхотеп разработал способ кладки из тёсаного камня. Впоследствии египтяне глубоко почитали зодчего первой пирамиды, и даже обожествили его. Он считался сыном бога Птаха, покровителя искусств и ремёсел.

'''Пирамида Сехемхета''' (также известная как погребённая пирамида) — незавершенная ступенчатая пирамида. Построена ок. 2645 г. до н. э. вблизи Саккары к юго-западу от пирамиды Джосера. Была найдена в 1951—1954 годах.
Размеры недостроенной стены составляли 550 x 200 метров. Высота руин — около 10 метров, однако размеры его квадратного основания — по 120 метров. Видимо, пирамида строилась по спланированному проекту. Если бы строительство было доведено до конца, высота памятника составила бы около 70 метров, что на 10 метров выше, чем у Ступенчатой пирамиды.

В настоящее время сохранились лишь руины пирамиды, доступные для посещения туристами, кроме подземных помещений.
[[Файл:Пирамиды Египта видео.mp4|мини|центр|Пирамиды Египта]]<br />

== Музеи ==
{{#widget:Iframe
|id=fancybox-frame
|class=fancybox-iframe
|url=https://sketchfab.com/models/53bbed1b8c034cb5ba4f719b5a98e771/embed
|width=640
|height=480
|border=0
}}

== Проверь себя ==
{{#widget:Iframe
|url=http://176.126.167.242/mediawiki/extensions/extrapages/lp/index.html
|width=100%
|height=410
|border=0
}}

== Игра ==
1. Балдар окуучу жай;
2. Биринчи класста окуй турган окуу китеби;
3. Жаны жыл майрамы;
4. Тамак ичүүчү жай, тамак бышыруучу бөлмү;
5. Сызуу үчүн колдонуучу окуу куралы.
{{#widget:Iframe
|url=http://176.126.167.242/mediawiki/extensions/extrapages/cw/crossword.html
|width=100%
|height=510
|border=0
}}

== Закрепление материала ==
{{#widget:Iframe
|url=http://176.126.167.242/mediawiki/extensions/extrapages/map/map.html
|width=100%
|height=510
|border=0
}}
[[Category:Средняя школа]]
[[Category:История]]
[[Category:История древнего мира]]

== Пример вставки шаблонов ==
{{ИзображениеСсылка}}

== Тест ==

<quiz shuffleanswers=true>
{This is the first question.
|type="()"}
+ The correct answer.
- Distractor.
- Distractor.

{
<div style="float:left;margin-right:0.9em">
Картинка
</div>

The '''[[w:Arctic Tern|Arctic Tern]]''' is a [[w:seabird|seabird]] of the [[w:tern|tern]] [[w:family (biology)|family]] Sternidae. This [[w:bird|bird]] has a [[w:circumpolar|circumpolar]] distribution, breeding colonially in [[w:Arctic|Arctic]] and sub-Arctic regions of [[w:Europe|Europe]], [[w:Asia|Asia]], and [[w:North America|North America]] (as far south as [[w:Bretagne|Brittany]] and [[w:Massachusetts|Massachussets]]).
}

{This is the second question.
|type="()"}
+ The correct answer.
- Distractor.
- Distractor.
</quiz>

Пример Страницы

2018-11-02T08:21:55Z

Admine2:

<div id="KNS-conteiner" class="one">
<div class="KNS-background">
<div class="kns-modal">
<div id="meneme" class="KNS-inside" style="text-align:center">
<p>Уважаемые пользователи!</p>
<p>Образовательный комплекс электронных ресурсов «Bilim Bulagy» в настоящее время находится в тестовом режиме работы.</p>
<p>Если Вами будут замечены ошибки или у Вас есть предложения, пожалуйста, сообщите нам по электронной почте: bilimbulagy18@gmail.com</p>
<button class="CloseAlert">OK</button>
</div></div> </div> </div>

<div class="row mir-bg"><div class="maintext large-8 medium-7 columns">
<div class="fpoitest">http://176.126.167.242/mediawiki/extensions/extrapages/lp/index.html</div>
</div></div>

{{БоковоеМеню}}
[[Файл:Egypt pyramids.jpg|мини|справа|Вид на пирамиды в Гизе. Слева направо: пирамиды Менкаура, Хефрена и Хеопса. Три небольшие пирамиды на переднем плане являются пирамидами-спутницами пирамиды Менкаура.]]
Еги́петские пирами́ды — древние каменные сооружения пирамидальной формы расположенные в Египте.

Количество объектов идентифицируемых как египетские пирамиды варьируется от 118 до 138 (по данным ноября 2008 года). Большая часть пирамид были построены в качестве усыпальниц для фараонов Древнего и Среднего царств. Древнейшие из известных пирамид находятся в Саккаре. Самой древней считается пирамида Джосера, построенная архитектором Имхотепом в период с 2667 по 2648 гг. до н. э.

Самые известные пирамиды находятся на окраине Каира в Гизе, три из которых до сих пор являются одними из крупнейших сооружений когда-либо построенных человеком. Пирамида Хеопса является самой большой пирамидой в Египте и входит в число Семи чудес света.
__FORCETOC__

== Предшественники пирамид ==
[[Файл:Mastaba-faraoun-3.jpg|мини|слева|Мастаба Шепсескафа в Саккаре.]]
В период первых династий появляются специальные «дома после жизни» — мастабы — погребальные здания, состоявшие из подземной погребальной камеры и каменного сооружения над поверхностью земли. Сам термин относится уже к арабскому времени и связан с тем, что форма этих похожих в разрезе на трапецию гробниц напоминала арабам большие скамьи, называвшиеся «мастаба».

Мастабы строили для себя и первые фараоны. Древнейшие царские мастабы, относящиеся к временам I династии, сооружались из адобов — необожжённых кирпичей из глины и/или речного ила. Их строили в Нагаде (Абидос) в Верхнем Египте, а также в Саккаре, где находился главный некрополь Мемфиса, столицы правителей первых династий. В наземной части этих построек находились молельни и помещения с погребальным инвентарем, а в подземной — собственно погребальные камеры.

В период первых династий появляются специальные «дома после жизни» — мастабы — погребальные здания, состоявшие из подземной погребальной камеры и каменного сооружения над поверхностью земли. Сам термин относится уже к арабскому времени и связан с тем, что форма этих похожих в разрезе на трапецию гробниц напоминала арабам большие скамьи, называвшиеся «мастаба».

== Пирамиды фараонов III династии ==
[[Файл:800px-Saqqara BW 5.jpg|мини|справа|Пирамида Джосера.]]'''Пирамида Хабы''' — находится в Завиет-эль-Эриане. Архитектором её считается Хаба. В центральной части пирамиды хорошо видна структура кладки — слои камня чуть наклонены в сторону центра и как бы опираются на него (из-за этого её иногда ещё называют «Слоёной»). Материал постройки — грубо отёсанный камень небольшого размера и глиняный раствор. Технология постройки пирамиды сходна с той, которая использовалась при постройке пирамиды Сехемхета и Ступенчатой пирамиды в Саккаре.
'''Пирамида Джосера''' — это первая пирамида ступенчатого типа. Расположена в Саккаре, к северо-востоку от Мемфиса, в 15 км от Гизы. Высота 62 м. Постройка датируется приблизительно 2670 годом до н. э.. По внешнему виду она напоминает несколько поставленных друг на друга мастаб, которые уменьшаются по мере приближения к вершине. Скорее всего, именно таков и был замысел архитектора этой пирамиды, Имхотепа. Имхотеп разработал способ кладки из тёсаного камня. Впоследствии египтяне глубоко почитали зодчего первой пирамиды, и даже обожествили его. Он считался сыном бога Птаха, покровителя искусств и ремёсел.

'''Пирамида Сехемхета''' (также известная как погребённая пирамида) — незавершенная ступенчатая пирамида. Построена ок. 2645 г. до н. э. вблизи Саккары к юго-западу от пирамиды Джосера. Была найдена в 1951—1954 годах.
Размеры недостроенной стены составляли 550 x 200 метров. Высота руин — около 10 метров, однако размеры его квадратного основания — по 120 метров. Видимо, пирамида строилась по спланированному проекту. Если бы строительство было доведено до конца, высота памятника составила бы около 70 метров, что на 10 метров выше, чем у Ступенчатой пирамиды.

В настоящее время сохранились лишь руины пирамиды, доступные для посещения туристами, кроме подземных помещений.
[[Файл:Пирамиды Египта видео.mp4|мини|центр|Пирамиды Египта]]<br />

== Музеи ==
{{#widget:Iframe
|id=fancybox-frame
|class=fancybox-iframe
|url=https://sketchfab.com/models/53bbed1b8c034cb5ba4f719b5a98e771/embed
|width=640
|height=480
|border=0
}}

== Проверь себя ==
{{#widget:Iframe
|url=http://176.126.167.242/mediawiki/extensions/extrapages/lp/index.html
|width=100%
|height=410
|border=0
}}

== Игра ==
1. Балдар окуучу жай;
2. Биринчи класста окуй турган окуу китеби;
3. Жаны жыл майрамы;
4. Тамак ичүүчү жай, тамак бышыруучу бөлмү;
5. Сызуу үчүн колдонуучу окуу куралы.
{{#widget:Iframe
|url=http://176.126.167.242/mediawiki/extensions/extrapages/cw/crossword.html
|width=100%
|height=510
|border=0
}}

== Закрепление материала ==
{{#widget:Iframe
|url=http://176.126.167.242/mediawiki/extensions/extrapages/map/map.html
|width=100%
|height=510
|border=0
}}
[[Category:Средняя школа]]
[[Category:История]]
[[Category:История древнего мира]]

== Пример вставки шаблонов ==
{{ИзображениеСсылка}}

== Тест ==

<quiz shuffleanswers=true>
{This is the first question.
|type="()"}
+ The correct answer.
- Distractor.
- Distractor.

{
<div style="float:left;margin-right:0.9em">
Картинка
</div>

The '''[[w:Arctic Tern|Arctic Tern]]''' is a [[w:seabird|seabird]] of the [[w:tern|tern]] [[w:family (biology)|family]] Sternidae. This [[w:bird|bird]] has a [[w:circumpolar|circumpolar]] distribution, breeding colonially in [[w:Arctic|Arctic]] and sub-Arctic regions of [[w:Europe|Europe]], [[w:Asia|Asia]], and [[w:North America|North America]] (as far south as [[w:Bretagne|Brittany]] and [[w:Massachusetts|Massachussets]]).
}

{This is the second question.
|type="()"}
+ The correct answer.
- Distractor.
- Distractor.
</quiz>

Пример Страницы

2018-11-02T08:17:30Z

Admine2:

<div id="KNS-conteiner" class="one">
<div class="KNS-background">
<div class="kns-modal">
<div id="meneme" class="KNS-inside" style="text-align:center">
<p>Уважаемые пользователи!</p>
Образовательный комплекс электронных ресурсов «Bilim Bulagy» в настоящее время находится в тестовом режиме работы. Если Вами будут замечены ошибки или у Вас есть предложения, пожалуйста, сообщите нам по электронной почте: bilimbulagy18@gmail.com
<button class="CloseAlert">OK</button>
</div></div> </div> </div>

<div class="row mir-bg"><div class="maintext large-8 medium-7 columns">
<div class="fpoitest">http://176.126.167.242/mediawiki/extensions/extrapages/lp/index.html</div>
</div></div>

{{БоковоеМеню}}
[[Файл:Egypt pyramids.jpg|мини|справа|Вид на пирамиды в Гизе. Слева направо: пирамиды Менкаура, Хефрена и Хеопса. Три небольшие пирамиды на переднем плане являются пирамидами-спутницами пирамиды Менкаура.]]
Еги́петские пирами́ды — древние каменные сооружения пирамидальной формы расположенные в Египте.

Количество объектов идентифицируемых как египетские пирамиды варьируется от 118 до 138 (по данным ноября 2008 года). Большая часть пирамид были построены в качестве усыпальниц для фараонов Древнего и Среднего царств. Древнейшие из известных пирамид находятся в Саккаре. Самой древней считается пирамида Джосера, построенная архитектором Имхотепом в период с 2667 по 2648 гг. до н. э.

Самые известные пирамиды находятся на окраине Каира в Гизе, три из которых до сих пор являются одними из крупнейших сооружений когда-либо построенных человеком. Пирамида Хеопса является самой большой пирамидой в Египте и входит в число Семи чудес света.
__FORCETOC__

== Предшественники пирамид ==
[[Файл:Mastaba-faraoun-3.jpg|мини|слева|Мастаба Шепсескафа в Саккаре.]]
В период первых династий появляются специальные «дома после жизни» — мастабы — погребальные здания, состоявшие из подземной погребальной камеры и каменного сооружения над поверхностью земли. Сам термин относится уже к арабскому времени и связан с тем, что форма этих похожих в разрезе на трапецию гробниц напоминала арабам большие скамьи, называвшиеся «мастаба».

Мастабы строили для себя и первые фараоны. Древнейшие царские мастабы, относящиеся к временам I династии, сооружались из адобов — необожжённых кирпичей из глины и/или речного ила. Их строили в Нагаде (Абидос) в Верхнем Египте, а также в Саккаре, где находился главный некрополь Мемфиса, столицы правителей первых династий. В наземной части этих построек находились молельни и помещения с погребальным инвентарем, а в подземной — собственно погребальные камеры.

В период первых династий появляются специальные «дома после жизни» — мастабы — погребальные здания, состоявшие из подземной погребальной камеры и каменного сооружения над поверхностью земли. Сам термин относится уже к арабскому времени и связан с тем, что форма этих похожих в разрезе на трапецию гробниц напоминала арабам большие скамьи, называвшиеся «мастаба».

== Пирамиды фараонов III династии ==
[[Файл:800px-Saqqara BW 5.jpg|мини|справа|Пирамида Джосера.]]'''Пирамида Хабы''' — находится в Завиет-эль-Эриане. Архитектором её считается Хаба. В центральной части пирамиды хорошо видна структура кладки — слои камня чуть наклонены в сторону центра и как бы опираются на него (из-за этого её иногда ещё называют «Слоёной»). Материал постройки — грубо отёсанный камень небольшого размера и глиняный раствор. Технология постройки пирамиды сходна с той, которая использовалась при постройке пирамиды Сехемхета и Ступенчатой пирамиды в Саккаре.
'''Пирамида Джосера''' — это первая пирамида ступенчатого типа. Расположена в Саккаре, к северо-востоку от Мемфиса, в 15 км от Гизы. Высота 62 м. Постройка датируется приблизительно 2670 годом до н. э.. По внешнему виду она напоминает несколько поставленных друг на друга мастаб, которые уменьшаются по мере приближения к вершине. Скорее всего, именно таков и был замысел архитектора этой пирамиды, Имхотепа. Имхотеп разработал способ кладки из тёсаного камня. Впоследствии египтяне глубоко почитали зодчего первой пирамиды, и даже обожествили его. Он считался сыном бога Птаха, покровителя искусств и ремёсел.

'''Пирамида Сехемхета''' (также известная как погребённая пирамида) — незавершенная ступенчатая пирамида. Построена ок. 2645 г. до н. э. вблизи Саккары к юго-западу от пирамиды Джосера. Была найдена в 1951—1954 годах.
Размеры недостроенной стены составляли 550 x 200 метров. Высота руин — около 10 метров, однако размеры его квадратного основания — по 120 метров. Видимо, пирамида строилась по спланированному проекту. Если бы строительство было доведено до конца, высота памятника составила бы около 70 метров, что на 10 метров выше, чем у Ступенчатой пирамиды.

В настоящее время сохранились лишь руины пирамиды, доступные для посещения туристами, кроме подземных помещений.
[[Файл:Пирамиды Египта видео.mp4|мини|центр|Пирамиды Египта]]<br />

== Музеи ==
{{#widget:Iframe
|id=fancybox-frame
|class=fancybox-iframe
|url=https://sketchfab.com/models/53bbed1b8c034cb5ba4f719b5a98e771/embed
|width=640
|height=480
|border=0
}}

== Проверь себя ==
{{#widget:Iframe
|url=http://176.126.167.242/mediawiki/extensions/extrapages/lp/index.html
|width=100%
|height=410
|border=0
}}

== Игра ==
1. Балдар окуучу жай;
2. Биринчи класста окуй турган окуу китеби;
3. Жаны жыл майрамы;
4. Тамак ичүүчү жай, тамак бышыруучу бөлмү;
5. Сызуу үчүн колдонуучу окуу куралы.
{{#widget:Iframe
|url=http://176.126.167.242/mediawiki/extensions/extrapages/cw/crossword.html
|width=100%
|height=510
|border=0
}}

== Закрепление материала ==
{{#widget:Iframe
|url=http://176.126.167.242/mediawiki/extensions/extrapages/map/map.html
|width=100%
|height=510
|border=0
}}
[[Category:Средняя школа]]
[[Category:История]]
[[Category:История древнего мира]]

== Пример вставки шаблонов ==
{{ИзображениеСсылка}}

== Тест ==

<quiz shuffleanswers=true>
{This is the first question.
|type="()"}
+ The correct answer.
- Distractor.
- Distractor.

{
<div style="float:left;margin-right:0.9em">
Картинка
</div>

The '''[[w:Arctic Tern|Arctic Tern]]''' is a [[w:seabird|seabird]] of the [[w:tern|tern]] [[w:family (biology)|family]] Sternidae. This [[w:bird|bird]] has a [[w:circumpolar|circumpolar]] distribution, breeding colonially in [[w:Arctic|Arctic]] and sub-Arctic regions of [[w:Europe|Europe]], [[w:Asia|Asia]], and [[w:North America|North America]] (as far south as [[w:Bretagne|Brittany]] and [[w:Massachusetts|Massachussets]]).
}

{This is the second question.
|type="()"}
+ The correct answer.
- Distractor.
- Distractor.
</quiz>

Пример Страницы

2018-11-02T07:08:01Z

Admine2:

Пример Страницы

2018-11-02T06:57:11Z

Admine2:

Admine2:

{{Якорь|Начало}}
<div class="row chem-bg"> <div class="maintext large-8 medium-7 columns"> 

=== Атомдун түзүлүшү ===
<div class="show-for-large-up">{{right|[[file:Model atomaKG.png|350px|Атомдун түзүлүшүнүн модели]]}}</div>
<div class="hide-for-large-up">{{center|[[file:Model atomaKG.png|450px|Атомдун түзүлүшүнүн модели]]}}</div>
Бардык заттардын атомдордон тураары жөнүндөгү божомол мындан эки миң жылдан ашык мурда эле пайда болгон. Атомистикалык теориянын жактоочулары (Демокрит, Левкипп, Анаксагор, Анаксимандр, Эпикур, Лукреций Кар) атомду эң кичине бөлүнбөс бөлүкчө катары карашкан жана дүйнөдөгү көп түрдүүлүктү атомдордун – «өзгөрбөс бөлүкчөлөрдүн» айкалышуусу деп эсептешкен.

'''Демокрит''': «Атомдордун бөлүнүшүнүн чеги болот»

'''Аристотель''': «Заттар чексиз бөлүнө беришет»

'''Париж, 1626–жыл:''' «Атом жөнүндөгү окууга өлүм коркунучу менен тыюу салынган»

М.В. Ломоносов, Ж. Гей–Люссак, Д. Дальтон ж.б. атомистикалык теориянын жактоочуларынан болушкан.

'''Атомдун түзүлүшүн толук окуп–үйрөнүү үчүн төмөнкүлөр түрткү болгон: '''

#Рентген нурларынын ачылышы (1895–ж., В.К. Рентген);
#Радиоактивдүүлүктүн жана жаңы радиоактивдүү элементтердин ачылышы (1896–ж., А. Беккерель, М. жана П. Кюри);
#Электрондун ачылышы (1896–ж., Дж. Дж. Томсон).

1896–жылы В. Вебер тарабынан айтылган атомдун электрондук түзүлүшү жөнүндөгү ойду Х. Лоренц «Электрондор атомдун курамына кирет» деп айтуу менен андан ары өнүктүргөн.

Мына ушул ачылыштарга таянып, Дж. Томсон 1898–жылы радиусу 10<sup>–10</sup>м болгон оң заряддалган шар түрүндөгү жана анын зарядын нейтралдаштырып турган электрондордон турган атомдун моделин сунуш кылган.

==== Атомдун ядролук модели ====

1911–жылы англиялык физик Э. Резерфорд Томсондун моделин эксперимент аркылуу текшерип көргөн.

Тажрыйбанын максаты, α бөлүкчөлөрүнүн атомдордо таралышын окуп–үйрөнүү болгон (заряды +2<big class="elektron" data-title="–">е</big>, массасы 6,64.10<sup>–27</sup>кг). α–бөлүкчөлөрдүн кинетикалык энергиясы β–нурларыныкына караганда көбүрөөк болгондуктан жана алар γ–нурларынан айрымаланып электр зарядына ээ болгондуктан тандалып алынган.

<div class="show-for-large-up">{{right-p|[[file:Opyt rezerfordaKG.png|370px|Атомдун моделин окуп-үйрɵнүү боюнча Резерфорддун тажрыйбасы]]}}</div>
<div class="hide-for-large-up">{{center-p|[[file:Opyt rezerfordaKG.png|250px|Атомдун моделин окуп-үйрɵнүү боюнча Резерфорддун тажрыйбасы]]}}</div>

α–бөлүкчөлөрүнүн нурлары жука алтын фольгасы аркылуу өткөрүлгөн. Алтын өтө ийилгич материал болгондуктан, андан бир атомдук катмардан турган фольганы жасоого болот. Тажрыйбаны башка металлдардан жасалган материалдарга да жүргүзүп, кайталап көрүшкөн.

Э. Резерфорд жана анын жардамчылары Г. Гейгер жана Э. Марсден α–бөлүкчөлөрүнүн кандайдыр – бир бөлүгү белгилүү бир бурчка кыйшайып, өзүнүн баштапкы багытын кескин өзгөрткөндүгүн жана башка бөлүгү фольгадан кайрадан чагылгандыгын байкашкан. Бирок, Томсондун атом моделине ылайык, α–бөлүкчөлөрү фольгадагы атомдор менен аракеттенген убакта кичине гана бурчка, 2° кыйшайган.

Резерфорд Томсондун модели анын тажрыйбаларына карама–каршы келээрин көрсөткөн. '''Резерфорд''' өзүнүн тажрыйбаларын жыйынтыктап, '''атомдун түзүлүшүнүн ядролук (планетардык) моделин''' сунуш кылган:

#'''Атом өзүнөн көлөмү кичине болгон (~ 10<sup>–15</sup>м) ядродон турат.'''
#'''Атомдун негизги массасы анын ядросунда топтолгон.'''
#'''Электрондордун терс заряддары атомдо бирдей таралган жана ядронун оң зарядын нейтралдаштырып турат.'''

{{center|'''Атомдун планетардык модели'''}}
{{center|[[file:Planetardyk model kalyn 2.mp4|350px|start=1]]}}

Эсептөөлөр көрсөткөндөй, затта электрондор менен аракеттенген α–бөлүкчөлөрү өздөрүнүн багытын өзгөртүшпөйт.

{{right-p|[[file:Yadernay model.png|class=show-for-large-up|140px|Резерфорд тарабынан сунуш кылынган атомдун түзүлүшүнүн ядролук модели]]}}
{{center|[[file:Yadernay model.png|150px|class=hide-for-large-up|Резерфорд тарабынан сунуш кылынган атомдун түзүлүшүнүн ядролук модели]]}}
'''Бирок, сунушталган атомдун түзүлүшүнүн ядролук модели атомдун туруктуулугун түшүндүрө алган эмес:'''

– Максвеллдин теориясы боюнча электрондордун өтө тез кыймылы алардан электромагнитниттик нурлануунун бөлүнүп чыгышы менен коштолот, ошондуктан электрондун энергиясы азаят да, ал спираль боюнча жылып, ядрого жакындайт. Бул мезгилде электрон ядрого кулап кетчидей көрүнөт (бул 10<sup>–8</sup>с болушу мүмкүн экендигин эсептөөлөр көрсөтүп турат), анткени спираль боюнча жылганда электрондун энергиясы азаят, бирок, атомдор туруктуу система боюнча калат.

– мында нурлануунун спектри үзгүлтүксүз болушу керек (бардык узундуктагы толкундар болушу керек). Бирок, тажрыйбада сызыктуу спектр гана алынат;

– Ядронун түзүлүшү боюнча тɵмɵнкү суроого жооп берилген эмес:

– Эгерде атом оң заряддалган гана бөлүкчөлөрдөн турса, эмне үчүн алар өз ара түртүлүшпөйт?

<div class="light" style="float:right;>[[#Начало|В начало]]</div><br clear=all />

== Атомдун ядросунун курамы ==
'''Атом''' – химиялык жол менен бөлүнбөгөн заттын эң майда бөлүкчөсү. XX кылымда атомдун өтө татаал түзүлүштө экендиги аныкталган. 1911–жылы англиялык окумуштуу Э. Резерфорд атомдун борборунда оң заряддалган ядро болоорун тажрыйба жүзүндө далилдеген. Атомдор оң заряддалган ядродон жана терс заряддалган электрондук катмарлардан турат.

Эркин абалдагы атомдун заряды нөлгө барабар, анткени ядронун заряды менен электрондук катмарлардын заряды теңделип турат. Ошентип, ядронун зарядынын чоңдугу мезгилдик системадагы элементтин катар санына(атомдун номери) жана электрондордун (электрондун заряды −1 барабар) жалпы санына барабар болот.

{{center|'''Протон–нейтрондук теория'''}}
{{center|[[file:Proton neitron kalyn 3.mp4|350px]]}}

Атомдун ядросу оң заряддалган протондордон жана нейтралдуу бөлүкчөлөр, – зарядга ээ эмес, нейтрондордон турат. Атомдун курамындагы элементардык бөлүкчөлөрдүн мүнөздөмөсүн жалпылап, төмөндөгүдөй таблица түрдө берүүгө болот:
{| class="tbtext mw-datatable" style="text-align: center; margin: auto"
|-
!Бөлүкчөлөрдүн аталышы
!Белгилениши
!Заряды
!Массасы
|-
!протон
|p
| +1
|1
|-
!нейтрон
|n
|0
|1
|-
!электрон
|<big>е<span style="position: absolute; font-size: 100%; margin-left: -9px; margin-top: -7px;">–</span></big>
|−1
|0 барабар болот
|}

Протондордун саны ядронун зарядына туура келет, демек, ал атомдун катар санына барабар болот. Атомдогу нейтрондун санын табуу үчүн атомдун массасынан (протондордун жана нейтрондордун массаларынын суммасы) ядронун зарядын (протондун саны) кемитүү керек.

Мисалы, натрийдин атому <sup>23</sup>Na протондордун саны p = 11, нейтрондордун саны n = 23 − 11 = 12 болот.

'''Бир эле элементтин нейтрондорунун саны ар түрдүү болушу мүмкүн. Мындай атомдор изотоптор деп аталат.'''

Атомдун электрондук катмары татаал түзүлүшкө ээ болот.Электрондор энергетикалык деңгээлдерде '''(электрондук катмарларда)''' жайгашат.
{{right-p|[[file:Electron sloiKG.png|350px|class=show-for-large-up|Энергетикалык деңгээлдер]]}}
{{center-p|[[file:Electron sloiKG.png|350px|class=hide-for-large-up|Энергетикалык деңгээлдер]]}}
Деңгээлдердин номери '''электрондун энергиясын''' мүнөздөп турат. Атомдогу электрондор ар түрдүү энергиянын запасына ээ болот, алар белгилүү үлүштү сиңирип же нур чыгарып турушат, бул '''кванттар''' деп аталат.

Деңгээлдин саны канча кɵп болсо, электрон да ошончолук көп энергияга ээ болот. '''Системанын''' энергиясы канчалык төмөн болсо, ал ошончолук туруктуу болот (чон потенциалдык энергияга ээ болгон тоодогу таштын туруктуулугу менен энергиясы төмөн, түздүктөгү ташка салыштыргыла), ''адегенде төмөнкү энергияга ээ болгон электрондор толтурулат жана андан кийин жогорку деңгээлдер толтурулат.''

Энергетикалык деңгээлдеги электрондордун максималдуу саны N=2n<sup>2</sup> формуласы менен эсептелинет: <span style="color:#ff00e4;">N –деңгээлдеги электрондун максималдуу саны,</span> <span style="color:#00a222;">n – деңгээлдин номери.</span>

Биринчи деңгээл үчүн: N = 2 x 1<sup>2</sup> = 2,

экинчи деңгээл үчүн: N = 2 x 2<sup>2</sup> = 8 ж.б.

Негизги (А) подгруппанын элементтеринин сырткы катмарындагы электрондордун саны группанын номерине туура келет.

Учурдагы көпчүлүк мезгилдик системаларда электрондордун деңгээлдер боюнча жайгаштырылышы элемент жазылган чакмакта (клетка) көрсөтүлгөн. Деңгээлдердин энергияларына ылайык, төмөндөн жогору карай окулгандыгы маанилүү болуп саналат. Ошондуктан, натрий жазылган чакмакты төмөндөгүдөй окуу керек:
{{left-p|[[file:Na na.gif|150px|Натрий]]}}
<div class="resettext">
'''1'''<br>
'''8'''<br>
'''2'''
<div style="text-align:center">
1– деңгээлде – 2 электрон,<br>
2–деңгээлде – 8 электрон,<br>
3–денгээлде – 1 электрон бар.
</div></div>
Электрондордун деңгээлдерде жайгашуусун схема түрүндө көрсөтүүгө болот: [[file:Nael.png|70px|Распределение электронов по уровням на примере натрия]]

Эгерде мезгилдик системада электрондордун денгээлдер боюнча бөлүштүрүлүшү көрсөтүлбөсө, анда:
#электрондордун максималдуу саны: 1–деңгээлде 2 <big class="elektron" data-title="–">е</big> ашык болбойт,
#2–деңгээлде – 8 <big class="elektron" data-title="–">е</big>,
#сырткы деңгээлинде – 1 <big class="elektron" data-title="–">е</big>;

'''Биринчи 20 элементтин сырткы деңгээлиндеги электрондордун саны группанын номерине туура келет.'''

Анда, натрийдин атомун көрөлү:
#Электрондордун жалпы саны 11 барабар, демек, биринчи деңгээл толгон, анда 2 <big class="elektron" data-title="–">е</big> кармалат;
#Үчүнчү, сырткы денгээлде 1 <big class="elektron" data-title="–">е</big> бар (I группа);
#Экинчи деңгээлде калган электрондор кармалат: 11 − (2 + 1) = 8 (толук толгон)

<div class="light" style="float:right;>[[#Начало|В начало]]</div><br clear=all />

== Изотоптор ==
'''Изотоптор – бир эле химиялык элементтин атомунун бири–биринен массасынан айрымаланган көп түрдүүлүгү.'''

Изотоптордун белгилениши: '''элементтин белгисинин сол жак жогору жагында массасы жана төмөн жагында элементтин катар саны көрсөтүлөт.'''

'''Жаратылыштагы суутектин изотоптору:'''
{{center|[[file:Hydrogen Deuterium Tritium Nuclei Schmatic-de.svg.gif|700px|Cуутектин изотоптору]]}}

Бир эле химиялык элементтин изотоптору, ядродогу нейтрондордун санына жараша ар түрдүү массага ээ болот.

'''Химиялык элемент – бул ядросунун заряды бирдей болгон атомдордун белгилүү бир түрү.'''

Жаратылышта химиялык элементтер изотоптордун аралашмасы түрүндө кездешет. Бир эле химиялык элементтин изотоптук курамы атомдук үлүш (ω<sub>ат.</sub>) аркылуу берилет. Ал берилген изотоптун атомунун саны элементтин бардык изотопторунун атомдорунун 100% деп кабыл алынган жалпы санынын, канча бөлүгүн түзөөрүн көрсөтөт.

----
Мисалы:

ω<sub>ат</sub> (<sup>35</sup>Сl) = 0,754 же '''75,4%'''

ω<sub>ат</sub> (<sup>37</sup>Сl) = 0,246 же '''24,6%'''
----
Д.И. Менделеевдин таблицасында химиялык элементтердин изотопторунун курамын эске алуу менен салыштырмалуу атомдук массаларынын орточо мааниси берилген. Ошондуктан, таблицада көрсөтүлгөн салыштырмалуу атомдук массалар Ar, бөлчөк түрүндө көрсөтүлгөн.

'''Ar <sup>орточо</sup>= ω<sub>ат.(1)</sub> x Ar<sub>(1)</sub> + … + ω<sub>ат.(n)</sub> x Ar<sub>(n)</sub>'''
----
'''''Мисалы:'''''

Ar <sup>орточо</sup>(Cl) = 0,754 x 35 + 0,246 x 37 = 35,453
----
==== Эмне үчүн изотоптордун массасы ар түрдүү болот? ====
<div class="textblock">
'''• Изотоптор ядродогу нейтрондордун санына жараша ар түрдүү массага ээ болушат.'''</div>
<div class="textblock">
'''• Химиялык элементтер жаратылышта изотоптордун аралашмасы түрүндө болушат.'''</div>
<div class="textblock">
'''• Д.И. Менделеевдин таблицасында химиялык элементтердин изотопторунун курамын эске алуу менен салыштырмалуу атомдук массаларынын орточо мааниси берилген. Ошондуктан, таблицада көрсөтүлгөн салыштырмалуу атомдук массалар Ar, бөлчөк түрүндө көрсөтүлгөн.'''</div>
<div class="show-for-large-up">{{right|[[file:Izotop uglerodKG.png|450px|Кɵмүртектин изотоптору]]}}</div>
<div class="hide-for-large-up">{{center|[[file:Izotop uglerodKG.png|450px|Кɵмүртектин изотоптору]]}}</div>
Жаратылышта бир эле химиялык элемент эки же андан көп изотоп түрүндө болушу мүмкүн. Химиялык элементтин касиетине нейтрондор таасир эте албагандыктан, бир эле элементтин изотоптору химиялык жактан такыр айрымаланбайт.

Изотоптор деп, ядронун заряддары бирдей (б.а. протондорунун саны бирдей болгон), бирок нейтрондордун саны ар түрдүү болгон атомдордон турган заттарды айтабыз. Изотоптор бири–биринен массасынан айрымаланат. Бардык элементтер бир же бир нече ''изотоптордон'' турушат.

Мисалы, алмаз көмүртек элементинен турат. Эгерде массасы 12 жана массасы 13 болгон көмүртектен окшош эки бриллиант даярдалса, анда эки кристалл тең химиялык жактан бирдей (ядросунун заряды + 6) болуп, бирок массаларынан айрымаланышат. Чындыгында, массасы 12 жана 13 болгон, таза көмүртектен даярдалган бриллианттардын баасы кадимкилерге караганда бир канча жогору болмок. Анткени, алардын химиялык жана физикалык касиеттери абдан окшош болгондуктан, аларды айрымалоо кыйындыкка алып келет.
<div class="light" style="float:right;>[[#Начало|В начало]]</div><br clear=all />

== Радиоактивдүүлүк ==
<ul class="large-block-grid-2 small-block-grid-1 maintext">
<li>
<p>1896–жылы француз физиги А. Беккерель урандын туздарынын люминесценция кубулушун окуп–үйрөнүү менен, алардын өзүнөн белгисиз нурларды бөлүп чыгаарын жана ал нурлар кагаз, жыгач, жука металл пластинкалары аркылуу өтүп, абаны иондоштура тургандыгын байкаган. (1897–98–жылдар). </p>

<p>Мария Склодовская–Кюри жана Пьер Кюри уран рудаларын изилдеп, жаңы химиялык элементтерди: полонийди жана радийди ачкан. Туруксуз изотоптордун өз алдынча бөлүкчөлөрдү бөлүп чыгаруу жана энергияны нурландыруу менен туруктуу изотопторго айлануу кубулушу табийгый радиоактивдүүлүк деп аталат.</p>
</li>
<li>
<ul class=" example-orbit" data-orbit="" data-options="animation:slide; pause_on_hover:true; animation_speed:500; navigation_arrows:true; resume_on_mouseout: true; timer_speed:4500;" >
<li class="active">
[[file:Slid1.JPG]]
</li>
<li>
[[file:Slid2.JPG]]
</li>
<li>
[[file:Slid3.JPG]]
</li>
<li>
[[file:Slid4.JPG]]
</li>
<li>
[[file:Slid5.JPG]]
</li>
<li>
[[file:Slid6.JPG]]
</li>
<li>
[[file:Slid7.JPG]]
</li>
<li>
[[file:Slid8.JPG]]
</li>
<li>
[[file:Slid9.JPG]]
</li>
</ul>
</li>
</ul>
'''Катар саны 83тɵн жогору болгон химиялык элементтер радиоактивдүү болуп саналат.'''
=== Радиоактивдүү нурлардын түрлөрү ===
898–жылы Э. Резерфорд радиоактивдүү заттардан бөлүнүп чыккан нурларды магнит талаасы аркылуу өткөрүү менен эки түрдөгү нурларды алган: α–нурлары – '''оң заряддалган оор''' бөлүкчөлөр (гелийдин атомунун ядросу) жана β–нурлары – терс заряддалган жеңил бөлүкчөлөр (электронго окшош).
{{center|[[file:Types radiotion big KG.png|650px|Радиоактивдүү нурлардын түрлөрү]]}}
1900–жылы П. Виллард γ–нурларын – нейтралдуу нурларды ачкан. Резерфорд тарабынан атомдун структурасы түзүлгөндөн кийин радиоактивдүүлүктүн ядролук процесс экендиги анык болгон.1902–жылы Э. Резерфорд жана Ф. Содди радиоактивдүү заттардын нурларды бөлүп чыгаруу менен ажыроосунун натыйжасында, бир химиялык элементтин башка элементке айлана тургандыгын далилдешкен.

== Химиялык элементке Д.И. Менделеевдин мезгилдик системасында алган ордуна карата мүнɵздɵмɵ берүү ==
Д. И. Менделеевдин Мезгилдик системасы химиялык элементтерди таануунун негизги булагы болуп саналат. Бул таблицаны пайдалануу менен химиялык элементти мүнɵздөɵгɵ болот.

Д. И. Менделеевдин мезгилдик таблицасынын жардамы менен химиялык элементке мүнөздөмө берүүнүн кадамдарын белгилейли. Мисалы, бир металл жана бир металл эмес элементтерди карап кɵрɵлү.

<div class="mw-customtoggle-plan resettext" style="background-color:#bbcdff; padding:3px">'''Химиялык элементти мүнөздөөнүн планы'''</div> <br>

<div class="mw-collapsible mw-collapsed" id="mw-customcollapsible-plan">
#Таблицадан бир химиялык элементти белгилеп, анын алган орду боюнча атомунун түзүлүшүн сүрөттөп жазабыз.
#Таблицадагы бардык химиялык элементтер металлдарга жана металл эместерге бөлүнөт. Белгиленген элементтин металл же металл эмес экендигин аныктайбыз.
#Биз тандаган металл же металл эместин касиеттери подгруппадагы башка элементтердин касиеттери менен салыштырылат.
#Биздин металл же металл эмес элементинин касиеттери кошуна мезгилдеги элементердин касиеттери менен салыштырылат.
#Сүрөттөлгөн элементтин жогорку оксидинин курамы мүнөздөлөт (б. а. негиздик, кислоталык же амфотердикпи)
#Жогорку гидроксидинин курамы мүнөздөлөт (б.а.ал негизби, амфотердүү гидроксид же кычкылтектүү кислотабы)
#Эгер ал металл эмес болсо, анда суутектик учма кошулмалары белгиленет.
#Металл же металл эмеске мүнɵздɵмɵ берүүдɵ, элементтин түзүлүшүнɵ, ал элементтен пайда болгон бирикмелердин касиеттеринин өзгөрүүсүнɵ таянуу керек.
----
</div>
<div class="mw-customtoggle-Ca resettext" style="background-color:#bbcdff; padding:3px">'''Кальций (Са) металлына мүнөздөмө берүү'''</div> <br>
<div class="mw-collapsible mw-collapsed" id="mw-customcollapsible-Ca">
'''Биринчи бөлүм''' – химиялык элементти таблицадан табабыз жана анын алган ордуна ылайык, атомунун түзүлүшүн сүрөттөйбүз.

{{center|[[Файл:Mends Ca.gif|350px|Находим кальций в таблице Менделеева]]}}

Кальцийдин катар саны 20га жана салыштырмалуу атомдук массасы 40ка барабар. Демек, кальцийдин катар саны 20 болсо, анын ядросунун заряды +20 болот. ('''Z''' (зэт) – оң заряддалган протондордун саны). Зарядга ээ эмес нейтрондордун санын – '''N''' (энди) табабыз. '''N = А – Z.''' N = 40 – 20. N = 20. Атом электронейтралдуу болгондуктан, (протондордун саны электрондордун санына барабар болот), электрондордун саны да 20 болот.

Кальций элементи мезгилдик системада төртүнчү мезгилде жайгашкандыктан, электрондор да төрт энергетикалык деңгээлде жайгашат. Кальцийдин электрондук формуласын жазабыз:

<sub>20</sub>Ca 2<big class="elektron" data-title="–">е</big> 8<big class="elektron" data-title="–">е</big> 8<big class="elektron" data-title="–">е</big> 2<big class="elektron" data-title="–">е</big> ''(е үстүнө сызыкча коюлат)''. Демек, биринчи энергетикалык деңгээлде кальцийдин атомунун ядросунун айланасында эки электрон, экинчи энергетикалык деңгээлде – сегиз электрон, үчүнчүдө – сегиз, төртүнчүдө – эки электрон айланып жүрөт.

Электрондук формулада көрүнүп тургандай, кальцийдин сырткы (төртүнчү) энергетикалык деңгээлинде эки электрону бар. Сырткы катмардагы электрондорун берүү менен ал ɵзү кычкылданат жана башка элементти калыбына келтирет. Окистенүү даражасы +2 барабар болот. Кальцийдин калыбына келтирүүчүлүк касиети магнийге жана бериллийге караганда күчтүүрөөк, бирок стронцийге караганда начарыраак болот. Бул төмөнкүдөй түшүндүрүлөт: атомдун радиусу канчалык чоң болсо (ал энергетикалык деңгээлдердин санынын көбөйүшү менен чоңоёт), ядро менен байланыш начарлайт да элемент сырткы электрондорун оңой берет.

Электрондор атомдун сырткы катмарынан бөлүнүп чыкканда, ал ионго айланат, мисалы, кальций Са<sup>2+</sup> ионуна айланат (кальций–эки–плюс).

'''Экинчи бөлүм.''' Мүнɵздөлгөн элементтин металл же металл эместигин белгилейбиз.

Кальцийдин атомдору металлдык байланыш менен байланышып, металлдык кристаллдык торчону түзүшөт. Демек, кальций металлдык жалтырактыкка ээ болгон, жылуулукту жана электр тогун жакшы өткөргөн, ийилгич, тыгыздыгы жогору жана жогорку температурада балкып эриген металл.

'''Үчүнчү бөлүм.''' Элементтин касиетин подгруппадагы башка элементтердин касиеттери менен салыштыруу.

Кальцийдин металлдык касиети бериллийден жана магнийден күчтүү, бирок стронцийден начар. Заттардын металлдык касиети атомдордун сырткы электрондорун оңой берүүсү менен шартталат. Мурунку бөлүмдөн бизге кальцийдин бериллийге жана магнийге караганда сырткы электрондорун оңой берээри белгилүү.

'''Төртүнчү бөлүм.''' Элементтин касиеттерин кошуна мезгилдеги элементтердин касиеттери менен салыштыруу.

Кальцийдин металлдык касиети калийге караганда начарыраак болот. Калийдин сырткы энергетикалык денгээлинде бир электрон болсо, кальцийде эки электрон болот. Металлдык касиет атомдун сырткы электрондук катмарындагы электрондун кандай кармалгандыгына байланыштуу болот. Калийдин сырткы катмарындагы бир электрону начар кармалгандыктан, анын металлдык касиети күчтүү болуп саналат.

'''Бешинчи бөлүм.''' Элементтин жогорку оксидинин курамы жана аны мүнөздөө.

Кальцийдин оксиди СаО (кальций–о) негиздик оксид болуп саналат жана ал негиздик оксиддерге тиешелүү касиеттерге ээ болот. Суу менен реакцияга кирип, щелочторду пайда кылат, кислоталык оксиддер менен аракеттенишип, туздарды пайда кылат, кислоталар менен аракеттенишип, тузду жана сууну пайда кылат.

'''Алтынчы бөлүм.''' Элементтин жогорку гидроксидинин курамын мүнɵздөө.

Кальцийдин гидроксиди – Са(ОН)<sub>2</sub> (кальций–о–аш–эки). Ал негиздик касиетке ээ болот: самын сыяктуу жылмышкак, индикатордун түсүн өзгөртөт, кислоталар жана металл эместердин оксиддери менен аракеттенишип, тузду жана сууну пайда кылат, туздар менен аракеттенишип, жаңы тузду жана жаңы негизди пайда кылат.

'''Жетинчи бөлүм.''' Суутек менен учма бирикмени пайда кылышы. Кальций металлы учма суутектик бирикмени пайда кылбайт.
----
</div>
<div class="mw-customtoggle-P resettext" style="background-color:#bbcdff; padding:3px">'''Металл эмес фосфор (Р) элементин мүнөздөө'''</div> <br>
<div class="mw-collapsible mw-collapsed" id="mw-customcollapsible-P">
'''Биринчи бөлүм''' – таблицадан химиялык элементти табабыз жана алган орду боюнча анын атомунун түзүлүшүн сүрөттөйбүз.

{{center|[[Файл:Mends P.gif|350px|Находим фосфор в таблице Менделеева]]}}

'''Фосфор''' – мезгилдик системадагы VA–группанын, 3–мезгилдин элементи. Фосфордун катар саны – 15 жана ядросунун заряды +15 барабар (протондордун саны '''Z''' (зэт) да 15). Атом электронейтралдуу болгондуктан, (протондордун саны электрондордун санына барабар), электрондордун саны 15 болот. Атомдук массасы 30 ('''А'''=30) барабар. '''N''' (эн) – нейторндордун санын табабыз. '''N = А – Z,''' N = 30 – 15, N = 15 болот.

Фосфордун электрондук катмарынын формуласын жазабыз:<sub>15</sub>Р 2<big class="elektron" data-title="–">е</big> 8<big class="elektron" data-title="–">е</big> 5<big class="elektron" data-title="–">е</big> Бул, биринчи энергетикалык деңгээлде атомдун ядросунун айланасында эки электрон, экинчи энергетикалык деңгээлде – сегиз электрон, үчүнчүдө – беш электрон айланып жүрөт.

'''Экинчи бөлүм.''' Элементтин металл же металл эмес экендигин белгилейбиз.

Фосфордун атому өзүн окистендиргич катары алып жүрөт (окистенүү даражасы –3) жана калыбына келтирүүчүлүк да касиетке ээ болот (окистенүү саны +3 жана +5).

Фосфордун окистендирүүчү касиети азотко караганда начарыраак, бирок, мышьякка караганда күчтүүрөөк болот. Бул – атомдордун радиусу азоттон мышьякты көздөй чоңойгондугуна байланыштуу болот. Ушул себептен, бешинчи группанын негизги подгруппасынын элементтеринин калыбына келтирүүчүлүк касиети азоттон мышьякты кɵздɵй күчөйт.

Фосфор металл эмес болуп саналат. Фосфордун кристаллдык торчосунун түзүлүшү анын аллотропиялык түр өзгөрүшүнөн көз каранды болот. Ак, кызыл жана кара фосфор болот. Ак фосфор жаратылышта кеңири таралган, анын молекуласы тетраэдр формасында болот. Кызыл жана кара фосфор кристаллдык торчонун башкача формадагы түзүлүштөрүнө ээ болушат.

'''Үчүнчү бөлүм.''' Элементти подгруппадагы башка элементтер менен салыштыруу.

Фосфордун металл эместик касиети азотко караганда начарыраак, бирок, мышьякка салыштырганда күчтүүрөөк болот.

'''Төртүнчү бөлүм.''' Фосфорду 3–мезгилдеги башка элементтер менен салыштыруу.

Фосфордун металл эместик касиети кремнийге караганда күчтүүрөөк, бирок, күкүрткө салыштырганда начарыраак болот.

'''Бешинчи бөлүм.''' Элементтин жогорку оксидин мүнөздөө.

Фосфордун жогорку оксиди – Р<sub>2</sub>О<sub>5</sub> (пэ–эки–о–беш). Бул – кислоталык оксид, ошондуктан, кислоталык оксидге тиешелүү болгон касиеттерди көрсөтөт. Ал щелочь менен реакцияга кирип, тузду жана сууну пайда кылат, негиздик оксид менен аракеттенишип, тузду жана суу менен аракеттенишип, кислотаны пайда кылат.

'''Алтынчы бөлүм'''. Жогорку гидроксидинин курамына мүнөздөмө берүү.

Фосфордун жогорку гидроксиди – фосфор кислотасы Н<sub>3</sub>РО<sub>4</sub> (аш–үч–пэ–о–төрт) болуп саналат, ал кислоталык касиетти көрсөтөт. Мисалы, даамы кычкыл болот, индикаторлордун түсүн өзгөртөт,негиздер менен жана металлдардын оксиддери менен аракеттенишип, тузду жана сууну пайда кылат.

'''Жетинчи бөлүм.''' Элементтин суутектик учма бирикмелеринин курамы.

Фосфор суутек менен реакцияга кирип, учма бирикме – фосфинди – РН<sub>3</sub> (пэ–аш–үч) пайда кылат.
----
</div>
'''''Д. И. Менделеевдин мезгилдик системасынын пайдалануу менен көпчүлүк элементтерге – негизги подгруппанын металл жана металл эместерине мүнөздөмө берүүгө болот. '''''
<div class="light" style="float:right;>[[#Начало|В начало]]</div><br clear=all />

== Глоссарий ==
:{{bib|'''Атомдун радиусу''' – атомдун ядросунан сырткы деңгээлге чейинки аралык.}}
:{{bib|Атомдун ядросунун курамына элементардык бөлүкчөлөр – '''протондор (p)''' жана '''нейтрондор (n)''' кирет.}}
:{{bib|'''Изотоптор''' – бир эле химиялык элементтин атомунун катар саны бирдей, бирок, бири–биринен массасы менен айрымаланган ар түрдүүлүгү.}}
:{{bib|'''Металлдык касиеттер''' – атомдун электрондорду берүү жөндөмдүүлүгү.}}
:{{bib|'''Металл эместик касиеттер''' – атомдун сырткы деңгээли толгончо электрондорду кошуп алуу жөндөмдүүлүгү.}}
:{{bib|'''Орбиталь (s, p, d, f)''' – Электрондун көбүрөөк кыймылга келген мейкиндигинин максималдуу тыгыздыгы.}}
:{{bib|'''Радиоактивдүүлүк''' – бул изотоптордун нурларды жана электромагниттик толкундарды бөлүп чыгаруу менен ажырашы.}}
:{{bib|'''Сырткы катмардын толушу''' – эгерде атомдун сырткы катмарында 8 электрон болсо, анда катмары толот ( суутек жана гелийде 2 электрон болот).}}
:{{bib|'''Химиялык элемент''' – ядросунун заряды бирдей болгон атомдордун белгилүү бир түрү.}}
:{{bib|'''Электрондук булут''' – атомдогу электрондун кыймылын сүрөттөгөн квант механикасынын модели.}}
:{{bib|'''Энергетикалык деңгээл''' – электрондору белгилүү бир энергияга ээ болгон энергетикалык катмар. Химиялык элементтин атомунун энергетикалык деңгээлдеринин саны, элемент жайгашкан мезгилдин номерине туура келет. }}
:{{bib|'''р–элементтер''' – атомдогу сырткы энергетикалык деңгээлдин р деңгээлчедеги электрондору толгон элементтер.}}
:{{bib|'''d–элементтер''' – деңгээлдин сырткы экинчи d– деңгээлчелери толгон элементтер.}}
:{{bib|'''f–элементтер''' – деңгээлдин сырткы үчүнчү f–деңгээлчелери толгон элементтер.}}

== Пайдалуу шилтемелер ==
{{bib|[http://s-konda.ru/exam/chemistry_9-3.htm S-konda.ru Готовимся к экзаменам.]}}
{{bib|«Строение атома. Состав атомных ядер. Изотопы. Химический элемент», «Строение электронных оболочек атомов первых 20 элементов периодической системы Д. И. Менделеева» : Сайт « Химуля. Соm» [ Электронный ресурс]// URL: https://sites.google.com/site/himulacom/zvonok-na-urok/8-klass (дата обращения 04.03.18)}}
{{bib|«Строение атомного ядра. Субатомные частицы. Элементы Изотопы» : Сайт «Химуля. Соm» » [ Электронный ресурс]// URL: http://www.hemi.nsu.ru/ucheb123.htm (дата обращения 04.03.18)}}
{{bib|Картинка «Виды радиоактивных излучений»: Сайт « Doza.pro» [ Электронный ресурс]// URL: https://www.google.com/imgres?imgurl (дата обращения 04.03.18)}}
{{bib|Картинка « Изотопы»: Сайт « Калкулятор. Справочный портал» [ Электронный ресурс]// URL: https://www.calc.ru/Izotopy.html (дата обращения 04.03.18)}}
{{bib|Картинка «Модели строения атомов»: Сайт «Tutor. Onlin» [ Электронный ресурс]// URL: https://www.tutoronline.ru/blog/modeli-stroenija-atomov (дата обращения 04.03.18)}}
<br>

</div>


<div class="large-4 medium-5 columns">

<div class="sbstyle">
<div class="row">
<div class="large-10 small-10 large-centered small-centered columns rubric">Кызыктуу фактылар</div>
</div>
{{center|[[file:Sah1.jpg|400px|Атомдук суу астында жүрүүчү кеме USS Tucson(SSN-770)]]}}
Суу алдында жүрүүчү атомдук кемеде радиация кургактыкка караганда аз ɵлчɵмдɵ болот.
{{center|[[file:Sah2.jpg|400px|Нью–Йорктогу борбордук вокзал]]}}
Нью–Йорктогу Борбордук вокзалды курууда гранит кɵп ɵлчɵмдɵ колдонулган. Ошондуктан, ал жерде радиациянын деңгээли ɵтɵ жогору, ал тургай атомдук станциядагы нормадан да жогору экендиги айтылат.
{{center|[[file:Sah3.jpg|400px|Cruptococcus neoformans козу карыны микроскоптон караганда]]}}
Чернобылда «Cryptococcus neoformans» деп аталган козу карындар өсөт, алар нурлануунун таасири астында өздөрүн мыкты сезишет.
{{center|[[file:Sah11.jpg|400px|Чернобыль АЭСи]]}}
Владимир Правик Чернобыль АЭС өчүрүүгө катышкан биринчи өрт өчүрүүчүлөрдөн болгон.. Радиациянын таасири менен анын көздөрү күрөңдөн көгүш түскө өзгөргөндүгүн айтышат.

Чернобылдын тегерегине соя өсүмдүгүн өстүрүү менен радиацияга каршы коргонууну түзүшкөн. Бул ачылыш адамдарга чоң пайдасын тийгизет.

Чернобылдын айланасындагы жана башка атомдук катастрофа болгон жерлердеги жашоону изилдөөдө, кээ бир түрлөрдүн радиациянын таасири менен генетикалык мутацияга учурап, аман калышкандыгы байкалган.
{{center|[[file:Sah4.jpg|400px|Тамекинин түтүнү]]}}
Тамекини орточо тарткан адам бир жыл ичинде болжол менен 300 жолу рентгенге тартылганда алган нурланууну алат. Бул тамекинин түтүнүндө радиоактивдүү изотоптордун болгондугу менен түшүндүрүлөт.
{{center|[[file:Sah5.jpg|400px|Нейтрон жылдызы]]}}
2004–жылы 24–декабрда Жер планетасына тарыхтагы эң күчтүү радиация таралган. Бул биздин планетага 50 миң жылдык алыстыктагы нейтрон жылдыздарынан келген.
{{center|[[file:Sah6.png|400px|Банандар]]}}
Банандар жогорку радиоактивдүүлүккө ээ болушат.
{{center|[[file:Sah7.jpg|400px|Астронавт космос мейкиндигинде]]}}
Астронавттар көздөрүн жапса да кээде ачык жарыктарды көрө алышат. Ал жарыктар көздүн торчосуна космостук нурлануунун дал келишинен пайда болот.
{{center|[[file:Sah8.jpg|400px|Стюардесса]]}}
Учкучтар жана стюардессалар бир жыл ичинде АЭС жумушчуларына караганда көп өлчөмдөгү нурланууну алышат. Ошондуктан, алар официалдуу түрдө «радиациянын шартында иштегендер» деген топко киришет.
{{center|[[file:Sah9.jpg|400px|235 Байытылган ураны]]}}
Бир ууч урандын радиоактивдүүлүгү 10 банандыкына барабар болот. Ошондуктан, биз банандын радиоактивдүүлүгү жөнүндө жогоруда айтып кеттик!
{{center|[[file:Sah10.jpg|400px|Манхеттен долбоорунун жүрүшүнɵн бир кɵрүнүш]]}}
АКШнын ядролук куралды иштеп чыгуу боюнча программасы «Манхэттен долбоору» деген ат менен белгилүү. Бул программанын алкагында радиациянын адамдарга тийгизген таасирин аныктоо үчүн өтө катаал эксперименттер жүргүзүлгөн. Мисалы,алар кичинекей балдарды радиоактивдүү сулуу (овсянка) менен тамактандырышкан.

Манхэттен долбоорунун алкагында Альберт Стивенс плутоний инъекциясын алган.Ал 20 жылдан кийин көзү өткөн жана бул радиацияны алгандан кийин көпкө жашаган адамдардын бири болгон.
{{center|[[file:Sah12.jpg|400px|Мария Кюри]]}}
Мария Кюри тарабынан ачылган радий элементин адегенде бардык жерде – тиш жуугуч пастадан момпосуй жасоого чейин колдонушкан. Албетте, кийинчерээк бул ден–соолуктун жабыркашына алып келген.
{{center|[[file:Sah13.jpg|400px|Заманбап АЭСтер]]}}
Жылуулук электр станцияларынын жанында жашаган адамдар Атомдук электр станцияларынын(АЭС) жанында жашагандарга караганда көп нурлануу алышат.
{{center|[[file:Sah14.jpg|400px|Адамдын аурасы]]}}
Адам өзүнүн мобилдик телефонуна караганда көп радиацияны бөлүп чыгарат экен.
{{center|[[file:Sah15.jpg|400px|Өнɵр жай таштандылары]]}}
Курамында мышьяк бар өндүрүш калдыктары ядролук калдыктарга караганда адамдарга көп зыян алып келет.

'''Биз дайыма бизге зыян келтирбеген радиацияга учурап турабыз. Ал эми коркунучтуу радиацияга жогорку дозадагы иондоштурулган нурлануулар (рентген нурлары, гамма–нурлары ж.б.) кирет.'''
</div>

<div class="sbstyle">
<div class="row">
<div class="large-10 small-10 large-centered small-centered columns rubric" style="margin-top:20px;">Атом жɵнүндɵ кызыктуу фактылар</div>
</div>
{{center|[[file:LAtom1.png|150px|Сүйлɵмдүн аягына коюлган чекитке 2 млрд атом батат]]}}

Сүйлɵмдүн аягына коюлган чекитке 2 млрд атом батат.

{{center|[[file:LAtom2.png|150px|Пляжда канча кум болсо, кумдун бир бɵлүкчɵсүндɵ ошончо атом болот]]}}

Пляжда канча кум болсо, кумдун бир бɵлүкчɵсүндɵ ошончо атом болот.

{{center|[[file:LAtom3.png|150px|Китеп баракчаларынын калыңдыгы, жарым миллионго жакын атомго барабар]]}}

Китеп баракчаларынын калыңдыгы, жарым миллионго жакын атомго барабар.

{{center|[[file:LAtom4.png|150px|Азыркы учурда субатомдук бɵлүкчɵлɵрдүн официалдуу саны 24 барабар]]}}

Азыркы учурда субатомдук бɵлүкчɵлɵрдүн официалдуу саны 24 барабар.

{{center|[[file:LAtom5.png|150px|Космос мейкиндигинде бир куб метрге эки атом туура келет, бирок кээде тартылуу күчүнүн таасири астында алар жылдыздарга, планеталарга айланат]]}}

Космос мейкиндигинде бир куб метрге эки атом туура келет, бирок кээде тартылуу күчүнүн таасири астында алар жылдыздарга, планеталарга айланат.

{{center|[[file:LAtom6.png|150px|Эгерде электрон 50 тыйындай массага ээ болсо, анда протондун массасы тɵрт литр сүттүн салмагындай болмок]]}}

Эгерде электрон 50 тыйындай массага ээ болсо, анда протондун массасы тɵрт литр сүттүн салмагындай болмок.

{{center|[[file:LAtom7.png|150px|Эгерде жер шарындагы адамдарды түзүп турган атомдордун ортосундагы боштукту алып салсак, анда жалпы адамзат алманын ɵлчɵмүндɵй болуп калмак]]}}

Эгерде жер шарындагы адамдарды түзүп турган атомдордун ортосундагы боштукту алып салсак, анда жалпы адамзат алманын ɵлчɵмүндɵй болуп калмак.

{{center|[[file:LAtom8.png|150px|Эгерде атомду диаметри 1км болгон сфера (шар) катары элестетсек, анда анын ядросунун ɵлчɵмү майда тыйындай эле болот]]}}

Эгерде атомду диаметри 1км болгон сфера (шар) катары элестетсек, анда анын ядросунун ɵлчɵмү майда тыйындай эле болот.
</div>
<div class="sbstyle">
<div class="row">
<div class="large-10 small-10 large-centered small-centered columns rubric" style="margin-top:20px">Тестти</div>
</div>
<a href="/docs/Tests/Chemistry/Kyr/СтроениеАтома/res/index.html" class="test_hover" onclick="this.target='_blank'"> <div align="center" class="test_div_hover" style="width:300px; height:auto; float:non; text-indent:0"><span class="test_hover_state"></span> [[file:Corbis.jpg|class=testirovanie|Тестти|link=]]</div></a>
</div>
</div>
{{lang|Химия: Строение атомов химических элементов}}
[[Category:Средняя школа]]
[[Category:Химия]]

KR:Химия: Мезгилдик закон жана мезгилдик система

2018-10-22T09:36:21Z

Admine2:

{{Якорь|Начало}}
<div class="row chem-bg"> <div class="maintext large-8 medium-7 columns"> 

== Мезгилдик закондун ачылышынын өбөлгөлөрү ==
=== Берцелиустун классификациясы ===
Белгилүү швед химиги И. Я. Берцелиус бардык элементтерди металлдарга жана металл эместерге бөлгөн. Мында ал алар түзгөн жөнөкөй заттардын жана бирикмелердин касиеттеринин айрымачылыгын негиз кылган. Ал металлдардан негиздик оксиддер жана негиздер алынаарын, ал эми металл эместерден кислоталык оксиддер жана кислоталар алынаарын аныктаган.
<ul class="large-block-grid-2 small-block-grid-1">
<li>{{center-p|[[Файл:bercelius.jpg|335px|Швед химиги И. Я. Берцелиус]]}}
</li>
<li>{{center-p|[[Файл:Sis bruc.png|350px|И. Я. Берцелиус сунуш кылган система]]}}
</li>
</ul>
----
'''Кемчиликтери'''

Эки гана топко бөлүнгөн жана бири–биринен кескин айрымаланган элементтер да бир топко кирип калган. Кээ бир металлдарда металлдык жана металл эместик касиеттердин (амфотердүүлүк) болушу да баш аламандыкка алып келген. Бул классификация ийгиликке ээ болгон эмес.
----

=== Деберейнердин үчтүктөрү (1816–ж.) ===
Немец химиги И. В. Деберейнер элементтерди алар түзгөн заттардын касиеттеринин окшоштуктарына карата үчтөн бөлүп чыккан. Ортодо жайгашкан элементтин салыштырмалуу атомдук массасы (Аг) эки жагындагы элементтердин массаларынын орточо санына барабар болгон.

Мисалы: үчтүктөр: '''Li, Nа, К.'''

'''Аг<sub>(Nа)</sub> = (7 + 39): 2 = 23'''
<ul class="large-block-grid-2 small-block-grid-1">
<li>{{center-p|[[Файл:Triads-1.png|300px|И. В. Деберейнер сунуш кылган система]]}}
</li>
<li>{{center-p|[[Файл:Debereiner.jpg|250px|Немец химиги И. В. Деберейнер]]}}
</li>
</ul>
И. Деберейнердин эмгеги элементтердин атомдук салмагы менен касиеттеринин ортосунда байланыш бар экендигин көрсөтө алган.
----
{{right-p|[[Файл:Triada.png|350px|class=show-for-large-up|Деберейнердин бардык беш үчтүктɵрү]]}}
'''Кемчиликтери:'''

Деберейнер 5 гана үчтүктү , б.а. 15 элементтин гана классификациясын түзгөн. Бирок, ошол кезде белгилүү болгон башка элементтерди классификацияга киргизе алган эмес.
{{center-p|[[Файл:Триада.png|350px|class=hide-for-large-up|Деберейнердин бардык беш үчтүктɵрү]]}}
----

=== Шанкуртуанын спиралы (1862–ж.) ===
<ul class="large-block-grid-2 small-block-grid-1">
<li>{{center-p|[[file:Spiral shankurta.jpg|350px|Шанкуртуа сунуш кылган элементтердин спиралдык системасы]]}}</li>
<li>{{center-p|[[file:Shankurt.jpg|225px|Александр-Эмиль Бегье дэ Шанкуртуа]]}}</li>
</ul>
Париж жогорку мектебинин профессору А. Бегье де Шанкуртуа элементтерди атомдук массаларынын өсүшү боюнча спираль же цилиндр түрдө жайгаштырууну сунуш кылган. Бул учурда ал кээ бир элементтерди спиралдын тик (вертикалдык) багыты боюнча биринин астына бирин жайгаштырганда, касиеттеринин окшоштугунун кайталангандыгын байкаган. Ошентип, алгачкы жолу элементтердин касиетинин мезгилдүү кайталангындыгы жөнүндө ой пайда болгон, бирок ага көңүл бурулган эмес.
----
'''Кемчиликтери'''

Де Шанкуртуанын спиралынын кемчилиги – касиеттери ар башка болгон элементтердин бир катарга жайгаштырылышы болгон. Мисалы, тигинен кеткен (вертикалдык) бир катарга литий, натрий, калий, бериллий, магний, кальций, кычкылтек, күкүрт, селен, теллур ж.б. элементтер тизилип калган.
----

=== Ньюлендстин октавасы (1865 ж.) ===
{{left-p|[[image:JonNewlands.jpg|class=show-for-large-up|235px|Америкалык химик Д. А. Р. Ньюлендс]]}}
{{center-p|[[image:JonNewlands.jpg|235px|class=hide-for-large-up|Америкалык химик Д. А. Р. Ньюлендс]]}}
Америкалык химик Д. А. Р. Ньюлендс өзүнө белгилүү болгон элементтерди атомдук массаларынын өсүшүнө карата сегизден жайгаштырууга аракет кылган. Ал ар бир сегизинчи элементтин касиетинин окшоштугу кайталангандыгын байкаган, муну сегиз үндөн турган музыкалык октавага салыштырган. Өзүнүн ачылышын '''октава закону''' деп атаган.

''«Окшош элементтердин катар саны бири–биринен жети деген санга же бүтүн санга айрымаланышат,б.а. ар бир жети элементтен кийин группанын окшош мүчөлөрү бир катарга жайгашып калат, бул музыкалык октавага туура келет».''
<br clear=all />
<ul class="large-block-grid-2 small-block-grid-1">
<li>{{center-p|[[file:NewlandsTableChemKG.png|300px|Ньюлендстин таблицасы]]}}</li>
<li>{{center-p|[[file:ZakonNewlandsChem.jpg|335px|Ньюлендс тарабынан сунушталган закон ченемдүүлүк]]}}</li>
</ul>
Автордун таблицадан музыкалык гармонияны табууга болгон көшөргөн аракети бул моделдин беделин түшүргөн.
----
'''Кемчилиги'''

Ньюлендс өзү тапкан закон ченемдүүлүктү жеткире түшүндүрө алган эмес жана анын таблицасында ачыла элек элементтерге орун калбай калган. Ошондой эле, кээ бир касиеттери кескин айрымаланган элементтер вертикалдык бир катарга жайгашып калган.

Лондондогу химиялык коом анын октава законун көңүлкоштук менен кабыл алган жана алар Ньюлендске элементтерди системага алфавит боюнча жайгаштырып, кандайдыр бир закон ченемдүлүктү табууну сунуш кылышкан.
----

=== Мейердин таблицасы (1864–ж.) ===
Немец изилдөөчүсү Л. Мейер химиялык элементтерди атомдук массаларынын өсүшү менен жайгаштырган.
<div class="row">
<div class="large-8 medium-12 small-12 columns">
{{center-p|[[file:MeierTableChemKG.png|500px|Мейердин таблицасы]]}}
</div>
<div class="large-4 medium-12 small-12 columns">
{{center-p|[[file:MeierChem.jpg|200px|Юлиус Лотар Мейер]]}}
</div>
</div>
----
'''Кемчилиги'''

Бул таблицага Мейер болгону 28 элементти, б.а. ошол кезде белгилүү болгон элементтердин жарымынан азын гана жайгаштыра алган. Калган элементтердин: В, Аl, Сu, Аg ж.б. кайсы жерге жайгаштырылаары белгисиз бойдон калган, таблицанын ирети да так болгон эмес.
<br claer=all />
<div class="textblock">Д.И. Менделеевге чейин химиялык элементтерди классификациялоого 50гө жакын аракеттер болгон. Көпчүлүк окумуштуулар элементтердин жана алардын бирикмелеринин химиялык касиети менен атомдук массаларынын ортосундагы байланышты түшүндүрүүгө аракет кылышкан. Бирок, ошол кезде белгилүү болгон химиялык элементтердин классификациясын түзүү мүмкүн болгон эмес. Окумуштуулардын бири да элементтердин өз ара байланышын, окшоштугун жана айрымачылыгын чагылдырган системаны түзө алган эмес. Мезгилдик закондун ачылышы жана химиялык элементтердин мезгилдик системасы – улуу орус окумуштуусу Д.И. Менделеевдин илимге кошкон зор салымы болуп эсептелет.</div><br claer=all />
<div class="light" style="float:right;>[[#Начало|В начало]]</div><br clear=all />

== Мезгилдик закон ==
{{left-p|[[file:Mendeleev1Chem.jpg|class=show-for-large-up|250px|Дмитрий Иванович Менделеев]]}}
Байыркы заманда эле алхимиктер химиялык элементтерди системага келтире турган жаратылыштын законун табууга аракет кылышкан. Бирок, аларда элементтер жөнүндөгү кенен жана так маалыматтар болгон эмес. XIX кылымдын ортосунда химиялык элементтер жөнүндөгү маалыматтар жетиштүү болуп, ачылган элементтердин саны да өскөндүктөн, илимде элементтердин классификациясын түзүүнүн табийгый зарылдыгы келип чыккан. Элементтерди металлдарга жана металл эместерге бөлгөн алгачкы классификация жеткиликсиз болгон. Д.И.Менделеевге чейин классификация түзүүгө аракет кылган окумуштуулар (И.В.Деберейнер, Дж.А. Ньюлендс, Л. Ю. Мейер) мезгилдик закондун ачылышына өбөлгө түзүшкөн. Алар көптөгөн иштерди жасашкан, бирок, чындыкты таба алышкан эмес. Дмитрий Иванович элементтин массасы менен алардын касиетинин ортосундагы байланышты аныктаган.
{{center-p|[[file:Менделеев 1.jpg|class=hide-for-large-up|250px|Дмитрий Иванович Менделеев]]}}
{{right-p|[[file:Karlsruye Mezhdunarodnuyy kongress himikov.jpg|class=show-for-large-up|150px|1860–жылы 3–5 –сентябрга чейин Карлсруэде өткөн Эл аралык конгресс]]}}
Дмитрий Иванович Менделеев Тобольск шаарында туулган. Ал үй–бүлөдөгү он жетинчи бала болгон. Тобольск гимназиясын аяктагандан кийин Санкт–Петербургдагы Педагогикалык институтка кирип, аны алтын медаль менен бүтүргөн жана магистрдик диссертациясын жактап, чет мамлекетке эки жылдык илимий иш сапарга барган. Чет мамлекеттен кайтып келгенден кийин Петербург Университетине чакырышкан. Студенттерге химиядан лекция окуу менен бирге, алар үчүн окуу колдонмосун жазууну туура көргөн. Ал «Химиянын негизи» деген жаңы китепти жазууну чечкен. Мезгилдик закондун ачылышына 15 жыл талыкпай эмгектенген. 1869–жылы 1–мартта Дмитрий Иванович Петербургдан губернияларга иш боюнча барып келмек болгон.
{{center-p|[[file:Karlsruye Mezhdunarodnuyy kongress himikov.jpg|class=hide-for-large-up|150px|1860–жылы 3–5 –сентябрга чейин Карлсруэде өткөн Эл аралык конгресс]]}}
<div class="textblock">Мезгилдик законду ачууда, атомдун эң негизги мүнөздөмөсү катары алардын салыштырмалуу атомдук массасын алган.</div>

Менделеев химиялык элементтерди алардын атомдук салмагынын өсүшү менен жайгаштырган жана белгилүү бир аралыктан – мезгилден кийин касиеттеринин кайталангандыгын байкаган.
{{center-p|[[file:FirstTableChem.jpg|550px|Бул таблица Менделеев тарабынан «Химиянын негиздери» деген китебинин алгачкы басылмаларында берилген]]}}

Дмитрий Иванович мезгилдерди, окшош элементтерди биринин астына бири – тик катарга келгидей кылып жайгаштырган, ошентип, мезгилдик система түзүлгөн.
<div class="light" style="float:right;>[[#Начало|В начало]]</div><br clear=all />

==== 1869–жылы 1–марттагы Мезгилдик закондун аныктамасы: ====
<div class="textblock">Жөнөкөй заттардын, элементтердин жана алардын бирикмелеринин касиеттери ал элементтердин атомдук массаларынан мезгилдүү көз карандылыкта болот.</div>

Ал убакта мезгилдик законду колдогондор орус окумуштууларынын ичинде да өтө аз болгон Каршы тургандар, өзгөчө Германия жана Англияда көп болгон.

Мезгилдик закондун ачылышын – илимий алдын–ала көрө билүүчүлүктүн мыкты үлгүсү катары белгилөөгө болот. 1870–ж. Дмитрий Иванович ачыла элек үч элементтин касиеттерин алдын ала мүнөздөп жазган, аларды экасилиций, экаалюминий жана экабор деп атаган.

{{right-p|[[file:OpenElementsChemKG.png|class=show-for-large-up|350px|Менделеев алдын ала ачкан элементтер]]}}
{{center-p|[[file:OpenElementsChemKG.png|class=hide-for-large-up|350px|Менделеев алдын ала ачкан элементтер]]}}
5 жылдан кийин 1875–жылы франсуз окумуштуусу Лекок де Буабодран жаңы элементти ачып, аны галлий деп атаган. Галлийдин кээ бир касиеттери Менделеев жазып кеткен экаалюминийге окшош болуп, бирок атомдук салмагы кичине болуп белгиленген. Буга карабастан, Менделеев Францияга Буабодранга кат жазып, бул элементтин касиетин өзүнүн алдын–ала айтканын далилдөөгө аракет кылган.

Окумуштуулар Д.И. Менделеевдин айткандары туура келгендигине абдан таң калышкан. Ушундан кийин гана мезгилдик законго жана системага көңүл бурула баштаган.

'''1879'''–жылы. Л. Нильсон Швецияда скандийди ачкан, бул элементти Д.И.Менделеев алдын–ала сүрөттөп, аны экабор деп атаган.

'''1886'''–жылы К. Винклер Германияда германий элементин ачкан, бул Д.И. Менделеев белгилеген экасилиций элементи болгон.

Д.И.Менделеев мындан башка да гениалдуу идеяларды айтып кеткен.

Д. И. Менделеевдин мезгилдик системасында төрт элемент атомдук салмактын өсүшүнө карата жайгаштырылган эмес.

'''Ar – K, Co – Ni, Te – I, Th – Pa'''

Бул элементтердин өз ордуна коюлгандыгы, Д.И. Менделеевдин божомолунун тууралыгы Атомдун түзүлүш теориясы ачылгандан кийин далилденген.

XIX кылымдын аягында Д.И. Менделеев атом башка майда көзгө көрүнбөгөн бөлүкчөлөрдөн тураарын жазып кеткен. 1907 –жылы Менделеевдин көзү өткөндөн кийин атомдун элементардык майда бөлүкчөлөрдөн тураары далилденген. Атомдун түзүлүш теориясы Менделеевдин төрт элементти атомдук салмактын өсүшүнө эмес, касиетине карата жайгаштыргандыгынын тууралыгын толугу менен тастыктаган.

<div class="light" style="float:right;>[[#Начало|В начало]]</div><br clear=all />

==== Мезгилдик закондун азыркы учурдагы аныктамасы ====

<div class="textblock">«Химиялык элементтердин жана алардын бирикмелеринин касиеттери алардын атомдорунун ядросунун зарядынын чоңдугуна мезгилдүү көз карандылыкта болот. Ал сырткы валенттик электрондук катмарынын мезгилдүү кайталангандыгын түшүндүрөт.»</div>

Андан бери 150 жылдай өтсө да Дмитрий Иванович Менделеевдин төмөнкү сөздөрүн белгилеп кетсек болот. «Мезгилдик закон келечекте маанисин жоготуп, колдонуудан чыгып калбайт, ал андан ары өнүгүп, толукталып гана турмакчы». Андан бери көптөгөн элементтер ачылды, бирок ал дагы чек эмес деп ойлойбуз.
{{right-p|[[file:PeriodChangChem2KG.png|450px|class=show-for-large-up|Мезгилдүү ɵзгɵрүүлɵр]]}}
{{center-p|[[file:PeriodChangChem2KG.png|450px|class=hide-for-large-up|Мезгилдүү ɵзгɵрүүлɵр]]}}
Мезгилдик закондун графикалык туюнтулушу химиялык элементтердин мезгилдик системасы деп аталат.

Мезгилдик системада мезгилде атомдук салмактын өсүшү менен элементтердин касиеттеринин өзгөрүшү (солдон оңго карай):

'''1. Металлдык касиеттери начарлайт;'''

'''2. Металл эместик касиеттери күчөйт;'''

'''3. Жогорку оксиддеринин жана гидроксиддеринин касиеттери негиздиктен амфотердикке, андан кислоталыкка өтөт;'''

'''4. Элементтердин валенттүүлүгү жогорку оксиддеринде I ден VII ге чейин өсөт, ал эми суутектик бирикмелеринде IV төн Iге чейин төмөндөйт.'''

{{center-p|[[file:PeriodChangChemKG.png|450px|Химиялык элементтердин мезгилдүү ɵзгɵрүүсү]]}}
<div class="light" style="float:right;>[[#Начало|В начало]]</div><br clear=all />

== Химиялык элементтердин мезгилдик ситемасы ==

Мезгилдик система – мезгилдик закондун графикалык сүрөттөлүшү болуп саналат. Ал 7 мезгилден жана 8 группадан турат.
<div class="mw-customtoggle-tabm resettext" style="background: #3f4851; padding: .2em 5px .4em; margin-bottom:10px; font-size: 18px; color:white; text-indent:5px; margin:3px;">'''Д. И. Менделеевдин Мезгилдик системасы (кыска формасы)'''</div>
<div class="mw-collapsible mw-collapsed" id="mw-customcollapsible-tabm">
{{Химиялык элементтердин мезгилдик ситемасы}}
</div>
Мындан сырткары Мезгилдик таблицанын узун варианты да бар, бирок, анда лантаноиддер жана актиноиддер таблицадан сырткары белгиленген эмес.
<div class="resettext" style="background: #3f4851; padding: .2em 5px .4em; margin-bottom:10px;">
<p style="font-size: 18px; color:white; text-indent:5px; margin:3px;">Д. И.Менделеевдин таблицасындагы мезгилдерди жана группаларды мүнɵздɵɵ</p>
<div class="mw-customtoggle-per resettext button17" >'''Мезгилдер'''</div>
<div class="mw-customtoggle-grup resettext button17" >'''Группалар'''</div>
</div>
<div class="mw-collapsible mw-collapsed" id="mw-customcollapsible-per">
===== Мезгил – химиялык элементтердин горизонталдык катары (1 – 7) =====
'''Кичине мезгилдер (1, 2, 3)''' – бир катар элементтерден турат.

''Чоң мезгилдер (4, 5, 6, 7)'' – жуп жана так катардагы элементтерден турат.

''Мезгилдер 2 элементтен (биринчи), 8 элементтен (экинчи жана үчүнчү), 18 элементтен (тɵртүнчү жана бешинчи) же 32 элементтен (алтынчы) турат. Акыркы, жетинчи мезгил толо элек.''

Биринчи мезгилден башка бардык мезгилдер щелочтуу металлдар менен башталып, инертүү газдар менен аяктайт.

Бардык мезгилдерде элементтердин салыштырмалуу атомдук массасынын чоңоюшу менен металл эместик касиеттери күчɵп, металлдык касиеттери начарлайт. Чоң мезгилдерде элементтердин активдүү металлдардан инерттүү газдарга ɵтүү касиети, кичине мезгилдерге караганда (8 элементтен кийин) жайыраак жүрɵт (18 жана 32 элементтен кийин). Ал эми кичине мезгилдерде солдон оңду карай, элементтердин кычкылтек менен болгон бирикмелеринин валенттүүлүгү 1 ден 7 ге чейин жогорулайт (мисалы, Na ден Cl го чейин). Чоң мезгилдерде валенттүүлүк 1ден 8 ге чейин жогорулап (мисалы, бешинчи мезгилде рубидийден рутенийге чейин), андан соң валенттүүлүк 1 чейин тɵмɵндɵйт (күмүш).
----
</div>
<div class="mw-collapsible mw-collapsed" id="mw-customcollapsible-grup">

===== Группалар – валенттик электрондорунун саны бирдей болгон жана ал группанын номерине туура келген элементтердин тик катары =====
Группалар негизги (А) жана кошумча (Б) болуп бɵлүнɵт.

'''Негизги подгруппалар кичине жана чоң мезгилдердин элементтеринен турат.'''

'''Кошумча подгруппалар чоң мезгилдин гана элементтеринен турат.'''

Негизги подгруппаларда жогортон тɵмɵн карай металлдык касиети жогорулап, металл эместик касиети начарлайт. Негизги жана жардамчы подгруппанын элементтери бири–биринен касиеттери боюнча ɵзгɵчɵ айрымаланып турат. Группанын номери элементтин жогорку валенттүүлүгүнɵ туура келет (N, O, F башкасы).

Бардык негизги жана кошумча подгруппанын элементтеринин жогорку оксиддеринин (жана алардын гидраттарынын) формуласы бирдей болот. I – III группанын элементтеринин жогорку оксиддери жана алардын гидраттары негиздик касиетти алып жүрɵт (бордон башкасы), ал эми IV дɵн VIII группага чейин кислоталык касиетти кɵрсɵтɵт.
{| class="tbtext mw-datatable" style="text-align: center; margin: auto"
|-
!Группалар
!I
!II
!III
!IV
!V
!VI
!VII
!VIII <br> '''(инерттүү газдардан башкасы)'''
|-
!Жогорку оксиди
|Э<sub>2</sub>О
|ЭО
|Э<sub>2</sub>О<sub>3</sub>
|ЭО<sub>2</sub>
|Э<sub>2</sub>О<sub>5</sub>
|ЭО<sub>3</sub>
|Э<sub>2</sub>О<sub>7</sub>
|ЭО<sub>4</sub>
|-
!Жогорку оксидинин гидраты
|ЭОН
|Э(ОН)<sub>2</sub>
|Э(ОН)<sub>3</sub>
|Н<sub>2</sub>ЭО<sub>3</sub>
|Н<sub>3</sub>ЭО<sub>4</sub>
|Н<sub>2</sub>ЭО<sub>4</sub>
|НЭО<sub>4</sub>
|Н<sub>4</sub>ЭО<sub>4</sub>
|}

Негизги подгруппанын элементтеринин суутектик бирикмелери.

I – III группанын негизги подгруппасынын элементтери суутек менен аракеттенишип, катуу заттарды– гидриддерди ''(суутектин окистенүү даражасы - 1)'', ал эми IV – VII группанын элементтери – газ абалындагы заттарды пайда кылат. IV группанын негизги подгруппасынын элементтеринин суутектик бирикмелери ''(ЭН<sub>4</sub>)'' – нейтралдуу болсо, V группанын бирикмелери ''(ЭН<sub>3</sub>)'' – негиздер, VI жана VII группанын суутектик бирикмелери ''(Н<sub>2</sub>Э жана НЭ)'' – кислоталар болуп саналат.
</div>
<div class="light" style="float:right;>[[#Начало|В начало]]</div><br clear=all />

== Глоссарий==
:{{bib|'''Катар сан''' — Д. И. Менделеевдин мезгилдик ситемасындагы элементтин катар саны. Атомдук сан элементтин ядросунун оң зарядына, б.а. ядродогу протондордун санына барабар.}}
:{{bib|'''Д.И. Менделеевдин мезгилдик закону''' – жөнөкөй заттардын, элементтердин жана алардын бирикмелеринин касиеттери, элементтердин атомдук массаларынан мезгилдүү көз карандылыкта болот.}}
:{{bib|'''Д.И. Менделеевдин мезгилдик системасы''' – химиялык элементтердин иреттелген табийгый классификациясы, б.а. мезгилдик закондун графикалык сүрөттөлүшү.}}
:{{bib|'''Химиялык элемент''' – бул белгилүү бир касиеттерге (ядронун заряды, массасы ж.б.) ээ болгон атомдордун белгилүү бир түрү.}}
:{{bib|'''Щелочтук жер металлдар''' – кальций, стронций, барий жана радий химиялык элементтери}}
:{{bib|'''Щелочтук элементтер''' (щелочтук металлдар) – биринчи группанын (IА–группа) негизги подгруппасынын элементтери – литий, натрий, калий, рубидий, цезий, франций.}}
:{{bib|'''Терс электрдүүлүк''' — элементтин электрондук жупту өзүнө тартып алуу жөндөмдүүлүгү.}}
:{{bib|'''Элемент''' – бир түрдүү атомдордон турган зат ( ядролорунун заряддары бирдей). Көбүнчө элементтин бир нече ИЗОТОБУ болот.}}

== Пайдалуу шилтемелер ==
{{bib|«Периодический закон Д. И. Менделеева», «Периодическая таблица химических элементов. Группы и периоды»: Сайт "Химуля.com" [Электронный ресурс]//URL: https://sites.google.com/site/himulacom/zvonok-na-urok/8-klass (дата обращения: 04.03.2018)}}
{{bib|Исторические предпосылки открытия периодического закона. Сайт "Ответы Mail.Ru" [Электронный ресурс] //URL: https://otvet.mail.ru/question/84015246 (дата обращения: 04.03.2018)}}
{{bib|«Таблица Менделеева», Геграфические названия химических элементов: Сайт "Занимательная химия" [Электронный ресурс]//URL: https://sites.google.com/site/himulacom/zvonok-na-urok/8-klass (дата обращения: 04.03.2018)}}
{{bib|Тест по теме «Периодическая система химических элементов. Сайт "ИНФОУРОК" [Электронный ресурс] //URL: https://infourok.ru/test-po-temeperiodicheskiy-zakon-i-periodicheskaya-sistema-himicheskih-elementov-di-mendeleeva-1141419.html (дата обращения: 04.03.2018)}}
<br>

== Библиография: ==
* {{bib|Ахметов Н. С. Актуальные вопроса курса неорганической химии. — М.: Просвещение, 1991. — 224 с — ISBN 5-09-002630-0}}
* {{bib|Корольков Д. В. Основы неорганической химии. — М.: Просвещение, 1982. — 271 с.}}
* {{bib|Менделеев Д. И. Основы химии, т. 2. М.: Госхимиздат, 1947. 389 c.}}
* {{bib|Менделеев Д.И. Периодическая законность химических элементов // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.).}}
* {{bib|Г.В. Пчелкина.Химуля. Уроки.}}
<div class="light" style="float:right;>[[#Начало|В начало]]</div><br clear=all />
</div>


<div class="large-4 medium-5 columns">

<div class="sbstyle">
<div class="row">
<div class="large-10 small-10 large-centered small-centered columns rubric">Кызыктуу фактылар</div>
</div>
{{center-p|[[file:TableChem1.jpg|300px|Д.И. Менделеевдин 3D таблицасы]]}}
'''№ 96''' – элемент – кюрий – окумуштуу үй–бүлөө Кюрилердин урматына аталган.

'''№ 99''' – элемент–эйнштейний – белгилүү физик Альберт Эйнштейндин атынан аталган.

'''№ 100''' – элемент–фермий –биринчи атомдук реакторду түзгөн,ойлоп табуучу Энрико Ферминин атынан аталган.

'''№ 101'''–элемент – менделеевий – элементтердин мезгилдик законун түзгөн гениалдуу окумуштуу Дмитрий Иванович Менделеевдин урматына аталган.

'''№ 102''' – элемент – нобелий – Стокгольмдогу Нобель институтунун окумуштуулар тобу тарабынан Альфред Нобелдин атынан аталган.Бирок, 1957–жылкы текшерүү бул элементтин ачыла электигин тастыктаган. 1958–жылы гана Дубнада Г. М. Флеровдун жетекчилиги астында Ядролук изилдөөлөрдүн Бириккен институтунун лабораториясында бул элемент синтезделип алынган.

'''№ 103''' – элемент–лоуренсий – циклотронду ойлоп тапкан жана Берклидеги радиациялык лабораториянын негиздөөчүсү Лоуренстин урматына аталган.

'''№ 104''' – элемент–курчатовий, – Дубнада синтезделип алынган жана белгилүү советтик физик, СССРдеги Атомдук энергетика институтун негиздеген И. В. Курчатовдун аты менен аталган.

Д. И. Менделеев мезгилдик системасында ачыла элек, али белгисиз болгон 12 элементти алдын ала сүрөттөп жазган: скандий (экабор), галлий (экаалюминий), германий (экасилиций), технеций (экамарганец), гафний (цирконийдин аналогу), полоний (экателлур), астат (экайод), франций (экацезий), радий (экабарий), актиний (экалантан) протактиний (экатантал). Д. И. Менделеев бул элементтердин атомдук салмагын эсептеген жана скандийдин, галлийдин жана германийдин касиеттерин сүрөттөп жазган.
----
Төмөнкү элементтер мамлекеттердин жана материктердин атынан аталган: рутений (Россия латын тилинде – «Рутения» деп айтылат), полоний (Польша), галлий (Талия – Франциянын мурунку аталышы ), скандий (Скандинавия), америций (Америка), европий (Европа).

Рений, платина – дарыялардын атынан аталса, жез – купрум – Кипр аралынын атынан аталган.

Шаарлардын аты менен төмөнкү элементтер аталган: : лютеций ( Париждин мурунку аты), гафний (Копенгагендин мурунку аты). Калифорний – бул элемент жасалма жол менен Калифорния штатындагы Университетте алынган. Ошондуктан, бул штаттын аты менен аталган.

Кээ бир элементтер өзүнүн касиетине карата аталып калган: мисалы, '''Йод''' – грек тилинен «кочкул» деп которулат; '''Бром''' –грек тилинен которгондо «жагымсыз» деген маанини билдирет; '''Фтор''' – грек тилинен «талкалоочу, бузуучу» деп которулат; '''Хлор''' – грек тилинен «жашыл» деп которулат; '''Родий''' – грек тилинен «күлгүн, роза» деп которулат ( родийдин кээ бир бирикмелеринин эритмелери күлгүн түстө болот); '''Осмий''' – грек тилинен которгондо «жыт» деген маанини түшүндүрөт; '''Хром''' – грек тилинен «боёк, краска» деп которулат (анын туздары ар түрдүү түстөргө боёлуп турат); '''Фосфор''' – грек тилинен «жарыкты алып жүрүүчү» деп которулат; '''Суутек''' – латын сөзүнөн алынган, гидрогениум – «сууну пайда кылуучу» деп которулат; '''Кычкылтек''' – латын тилинде «оксигениум» деп аталат, бул – «кислотаны пайда кылуучу» деп которулат; '''Сымап''' – латынча – «гидраргирум» – «күмүш суу» деген маанини билдирет.

'''Торий''' Берцелиус тарабынан скандинавиянын согуш кудайынын аты Торанын атынан аталган.

'''Ванадий'''–скандинавиялык сулуулуктун кудайы Ванадистин аты менен аталган.

'''Титан''' байыркы немец элинин эпосундагы эльфтердин ханышасы Титаниянын атынан коюлган. Титан ачылгандан көп өтпөй эле бул ат менен Уран планетасынын үчүнчү спутнигин аташкан.

'''Прометий''' элементи мифтеги каарман Прометейдин аты менен аталган, ал асмандан отту уурдап алып, адамдарга берген деп мифте айтылат.

'''Лантан''' грек тилинен «жашынуу» деген маанини түшүндүрөт. Швед химиги Мозандер 1839–жылы лантанды ачкан жана аны атаган.

'''Ниобий''' элементи – Танталдын кызы Ниобеинин аты менен аталган. Бул ниобий менен танталдын окшоштугуна байланыштуу болгон.

'''Теллур''' элементинин аты латын сөзүнөн алынган, ал «жер» деп которулат; селен элементи – грек тилинен «ай» деп которулат; уран, нептуний, плутоний – планеталардын аты менен аталган; Церий – кичи планета Цереранын урматына аталган.

'''Гелийдин''' аты «Гелиос» – «күн» деген грек сөзүнөн алынган.

Кайсы бир элементтер минералдардын аты менен аталган: Мисалы, '''цирконий''' – циркон минералынын аты менен, '''барий''' – барита минералынын, '''стронций''' – стронцианиттин, '''бериллий''' – берилла минералынын, '''вольфрам''' – вольфрамит минералынын аты менен аталган; '''кальций''' – калькс, –грек тилинен «жумшак таш» деп которулат; '''литий''' – литеос – грек тилинен «таш» деп которулат.
</div>

<div class="sbstyle">
<div class="row">
<div class="large-10 small-10 large-centered small-centered columns rubric" style="margin-top:20px;">Адамдын организми кандай заттардан турат?</div>
</div>
Таң калыштуусу, адамдын организминде Менделеевдин мезгилдик системасындагы бардык элементтер болот экен.Алардын кээ бирлери кɵп ɵлчɵмдɵ болсо, башкалары ɵтɵ эле аз ɵлчɵмдɵ болушат. Ал элементтерди башка заттар менен алмаштырууга болбойт жана алардын ар бири организм үчүн белгилүү бир кызматты аткарат.

Биздин денебиздин 96% кɵмүртектин, суутектин, кычкылтектин жана азоттун атомдорунан турат. Ошондой эле, организм үчүн химиялык кошулмалардын мааниси да чоң болуп саналат. Калган 4% башка химиялык элементтерден түзүлɵт. Бирок, алар аз ɵлчɵмдɵ болсо да, организмге ɵз таасирин тийгизип турат. Химиялык элементтер, тагыраак айтканда, алардын бирикмелери биздин организмдин маанилүү бɵлүгүн түзүп турат.

70 кг салмактагы адамдын денесинде:
*'''кɵмүртек''' – 12,6 кг
*'''кычкылтек''' – 45,5 кг
*'''суутек''' – 7 кг
*'''азот''' – 2,1 кг
*'''кальций''' – 1,4 кг
*'''натрий''' – 150 г
*'''калий''' – 100 г
*'''магний''' – 200 г
*'''хлор''' – 200 г
*'''фосфор''' – 0,7 кг
*'''күкүрт''' – 175 г
*'''темир''' – 5 г
*'''фтор''' – 100 г
*'''кремний''' – 3 г
*'''йод''' – 0,1 г
*'''мышьяк''' – 0,0005 г. болот.

Адамдын салмагынын тɵрттɵн үч бɵлүгү суудан тураары баарыбызга белгилүү. Балдардын организминде 80% суюктук болсо, улгайган адамдардын денесинде 50% болот. Ошондуктан, суюктуктун запасын толуктоо үчүн бир суткада 2 литр , ысык мезгилде андан да кɵп суу ичип туруу керек. Суу биздин организмибиздин негизин түзүп турат.

Адамдын денесинин 20% белоктордон, углеводдордон, майлардан жана алардын бирикмелеринен турат. Бул бирикмелердин бардыгынын курамында кɵмүртек болот. Ошондуктан, кɵмүртекти биздин организмди түзгɵн негизги элемент десек да болот. Майлардын жана углеводдордун курамы үч гана элементтен: суутектен, кɵмүртектен жана кычкылтектен турат. Бул элементтерге азотту кошсо, белок пайда болот. Өзүңɵр кɵрүп тургандай, биздин организм тɵрт гана элементти пайдалануу менен ɵзүнɵ керектүү микроэлементтерди жана бирикмелерди иштетип чыга алат.

Организм үчүн пайдалуу азык-заттар менен туура тамактануу эң маанилүү болуп саналат. Күн сайын биз колдонгон тамактарда белоктор, углеводдор жана майлар болушу керек. Биз туура тамактанып, таза абада кɵп болуу менен суунун балансын дайыма сактасак, ден-соолугубуз чың болуп, узак ɵмүр сүрɵбүз.
</div>

<div class="sbstyle">
<div class="row">
<div class="large-10 small-10 large-centered small-centered columns rubric" style="margin-top:20px;">Менделеевдин эң чоң таблицасы</div>
</div>
Менделеевдин дүйнɵдɵгү эң чоң таблицасы Испаниядагы Мурсия Университетинин химия факультетиндеги дубалдарга жайгаштырылган.
{{center-p|[[file:Table1.jpg|300px|Испаниядагы Мурсия Университети]]}}
Таблица жалпысынан 150 м<sup>2</sup> аянтты ээлеп турат. Ал ɵлчɵмү 75×75 см болгон 118 металл квадраттарынан турат. Ар бир элемент ɵзүнчɵ квадратка жайгаштырылган. Бул таблицаны түзгɵн дизайнерлер азыркы учурда аны дүйнɵдɵгү эң чоң Мезгилдик система деп эсептешет.

Химия факультетинин деканы Педро Лозано Родригес ''«Биз коомчулукка химия илими жɵнүндɵ жакшы маалымат бергибиз келет, себеби, химия коомдун жыргалчылыгы үчүн кызмат кылат. Адамдар бизди курчап турган дүйнɵнү мына ушул мезгилдик таблицадагы элементтер түзɵ тургандыгын билиши керек”,'' – деп айткан.

Бул «Кɵркɵмдүү ансамбль» студенттер үчүн ачык асмандын алдындагы аудитория катары пайдаланылып, дагы 50 орунга трибуна коюу менен аяктайт.

<big>'''Башка да гиганттык Мезгилдик системалар'''</big>

Мурсия Университетиндеги Мезгилдик таблица дайыма колдонулуп турган эң чоң таблица болсо да, башка да гиганттык таблицаны түзүүгɵ аракеттер дайыма болуп турган. 2006-жылы Чикагодо Дж. Дейли Ричард борборунда (АКШ) сегиз этаждык имаратка плакаттардан түзүлгɵн мезгилдик система убактылуу илинген.
{{center-p|[[file:Table3.jpg|300px|Чикагодогу Ричард Дж. Дейли борбору]]}}

2016-жылы Сан-Антониодогу 100дɵн ашык мектеп Менделеевдин дүйнɵдɵгү эң чоң таблицасын чогултушкан, алар стадионго 3,5×4,5 м ɵлчɵмдɵгү элементтерди тизишкен. Бул таблица 2000 м<sup>2</sup> ашык аянтты ээлеген.
{{center-p|[[file:Table4.jpg|300px|Сан-Антонио]]}}

Санкт-Петербургдагы Менделеевдин таблицасы ɵтɵ деле чоң ɵлчɵмдɵ эмес (болгону 69 м<sup>2</sup>), бирок тарыхый мааниге ээ. Ал 1935-жылы түзүлгɵн, анын макети 1906-жылы Менделеев тирүү кезинде басмадан 8- жолу чыккан Мезгилдик таблицага туура келет.
{{center-p|[[file:Table5.jpg|300px|Санкт-Петербургдагы Менделеевдин таблицасы]]}}

</div>
<div class="sbstyle">
<div class="row">
<div class="large-10 small-10 large-centered small-centered columns rubric" style="margin-top:20px">Тестти</div>
</div>
<a href="/docs/Tests/Chemistry/Kyr/ПСХЭ/res/index.html" class="test_hover" onclick="this.target='_blank'"> <div align="center" class="test_div_hover" style="width:300px; height:auto; float:non; text-indent:0"><span class="test_hover_state"></span> [[file:Corbis.jpg|class=testirovanie|Тестти|link=]]</div></a>
</div>
</div>
{{lang|Химия: Периодический закон и система}}
[[Category:Средняя школа]]
[[Category:Химия]]